มาตรฐาน อย. สำหรับผลิตภัณฑ์แปรรูปจากจิ้งหรีดผง มีอะไรบ้าง คำถามที่ถามบ่อย

คำตอบเร็ว: ผลิตภัณฑ์แปรรูปจากจิ้งหรีดผงต้องขอเลขสารบบอาหาร (เครื่องหมาย อย.) จากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาหรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดก่อนวางขาย โดยต้องขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตให้ผ่านเกณฑ์สุขลักษณะที่กำหนด ควรใช้วัตถุดิบจากฟาร์มที่ปฏิบัติตามมาตรฐาน GAP ฟาร์มจิ้งหรีด และฉลากต้องระบุชนิดแมลงพร้อมคำเตือนการแพ้อาหารให้ผู้บริโภคที่แพ้กุ้ง ปู ทราบความเสี่ยงก่อนบริโภค

ผู้ที่เลี้ยงจิ้งหรีดอยู่แล้วและอยากต่อยอดมาแปรรูปเป็นจิ้งหรีดผงขายเชิงพาณิชย์ มักไม่แน่ใจว่าต้องขอเอกสารอะไรบ้างเพราะเป็นอาหารประเภทใหม่ที่ยังไม่คุ้นเคยเท่าสินค้าเกษตรทั่วไป บทความนี้รวบรวมคำถามที่พบบ่อยที่สุดเรื่องมาตรฐาน อย. สำหรับผลิตภัณฑ์จิ้งหรีดผงไว้ให้ตอบตรงประเด็นตั้งแต่ต้น

ขั้นตอนขอเลขสารบบอาหารสำหรับจิ้งหรีดผง

จิ้งหรีดผงและผลิตภัณฑ์แปรรูปจากจิ้งหรีดจัดเป็นอาหารตามพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 ผู้ผลิตต้องดำเนินการตามลำดับต่อไปนี้ก่อนวางขาย:

1. ขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตอาหาร กับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (ส่วนกลาง) หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด (พื้นที่ต่างจังหวัด) ตามขนาดและที่ตั้งกิจการ สถานที่ผลิตต้องผ่านเกณฑ์สุขลักษณะที่กำหนด
2. ยื่นขอเลขสารบบอาหาร สำหรับผลิตภัณฑ์แต่ละสูตร ระบุส่วนประกอบ กระบวนการผลิต และผลตรวจวิเคราะห์คุณภาพเบื้องต้นตามที่หน่วยงานกำหนด
3. รอการพิจารณาและได้รับเลขสารบบอาหาร ซึ่งต้องแสดงบนฉลากผลิตภัณฑ์ทุกชิ้นที่วางขาย
4. จัดทำฉลากให้ตรงตามข้อกำหนด ก่อนผลิตจริงในเชิงพาณิชย์ เพื่อไม่ต้องแก้ไขบรรจุภัณฑ์ซ้ำภายหลัง

ระยะเวลาและเอกสารแนบอาจแตกต่างกันตามขนาดกิจการและประเภทสถานที่ผลิต ควรสอบถามรายละเอียดที่ใช้จริงกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดในพื้นที่ของตนเองก่อนเริ่มดำเนินการ เพราะเกณฑ์ปฏิบัติอาจปรับปรุงเป็นระยะ

มาตรฐานความปลอดภัยที่ต้องผ่าน

ความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์จิ้งหรีดผงเกี่ยวข้องกับสองช่วงหลัก คือต้นทางการเลี้ยงและปลายทางการแปรรูป:

• ต้นทาง (ฟาร์มเลี้ยง): ควรอ้างอิงมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มจิ้งหรีด (GAP ฟาร์มจิ้งหรีด) ซึ่งครอบคลุมแหล่งพันธุ์ อาหารเลี้ยงที่ปลอดภัย สุขลักษณะโรงเรือน และการจัดเก็บก่อนส่งแปรรูป การใช้วัตถุดิบจากฟาร์มที่ปฏิบัติตามมาตรฐานนี้ช่วยลดความเสี่ยงปนเปื้อนตั้งแต่ต้นทาง
• ปลายทาง (โรงงานแปรรูป): สถานที่ผลิตต้องผ่านเกณฑ์สุขลักษณะที่ดีในการผลิตอาหาร (GMP) ตามที่ อย. กำหนดสำหรับประเภทและขนาดกิจการ ครอบคลุมกระบวนการอบแห้ง บด และบรรจุที่ป้องกันการปนเปื้อนจากสิ่งแปลกปลอมและจุลินทรีย์

ข้อกำหนดฉลากผลิตภัณฑ์แมลงกินได้

ฉลากผลิตภัณฑ์จิ้งหรีดผงต้องมีข้อมูลอาหารทั่วไปครบถ้วน เช่น ชื่อผลิตภัณฑ์ ส่วนประกอบตามสัดส่วน น้ำหนักสุทธิ วันผลิตและวันหมดอายุ ชื่อและที่ตั้งผู้ผลิต และเลขสารบบอาหาร นอกจากนี้ผลิตภัณฑ์จากแมลงยังมีข้อกำหนดเฉพาะเพิ่มเติมที่ต้องระวังเป็นพิเศษ คือต้องระบุชนิดแมลงที่ใช้เป็นวัตถุดิบให้ชัดเจน และต้องมีคำเตือนเรื่องการแพ้อาหาร เนื่องจากโปรตีนในจิ้งหรีดมีโครงสร้างใกล้เคียงกับโปรตีนในกุ้ง ปู และสัตว์มีเปลือกอื่น ๆ ผู้ที่แพ้อาหารทะเลกลุ่มนี้จึงมีความเสี่ยงแพ้ไขว้ (cross-reactivity) ได้ ผู้ผลิตควรตรวจสอบรายละเอียดข้อกำหนดฉลากฉบับล่าสุดตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขที่เกี่ยวข้องกับแมลงและผลิตภัณฑ์จากแมลงที่ใช้เป็นอาหารโดยตรง เพราะเป็นหมวดอาหารที่อาจมีการปรับปรุงข้อกำหนดตามข้อมูลความปลอดภัยใหม่

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เริ่มผลิตและวางขายจิ้งหรีดผงก่อนได้รับเลขสารบบอาหาร ทำให้สินค้าถูกเรียกเก็บคืนหรือถูกดำเนินคดีตามกฎหมายอาหาร
• ใช้จิ้งหรีดจากฟาร์มที่ไม่มีการควบคุมสุขลักษณะ ทำให้ผลตรวจคุณภาพวัตถุดิบไม่ผ่านเกณฑ์เมื่อขอเลขสารบบอาหาร
• ลืมใส่คำเตือนการแพ้อาหารบนฉลาก ทั้งที่เป็นข้อมูลสำคัญสำหรับผู้บริโภคที่แพ้อาหารทะเล เสี่ยงเกิดปัญหาด้านความปลอดภัยผู้บริโภคภายหลัง
• เข้าใจว่าผลิตขายจำนวนน้อยในชุมชนไม่ต้องขอ อย. ทั้งที่การจำหน่ายเชิงพาณิชย์ทุกขนาดต้องขอเลขสารบบอาหารเช่นกัน
• ไม่แยกกระบวนการผลิตจิ้งหรีดผงออกจากพื้นที่เลี้ยงจิ้งหรีดสด ทำให้เสี่ยงปนเปื้อนข้ามระหว่างขั้นตอนเลี้ยงกับขั้นตอนแปรรูป
• ไม่ติดตามความเปลี่ยนแปลงของประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องแมลงเป็นอาหาร ทำให้ใช้ข้อมูลเก่าจัดทำฉลากที่อาจไม่ตรงกับเกณฑ์ปัจจุบัน

ติดตามข่าวมาตรฐานและกฎหมายอาหาร-เกษตรอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องเพิ่มเติมได้ที่หมวด ข่าว กฎหมาย และมาตรฐานเกษตร

สรุป

ผลิตภัณฑ์แปรรูปจากจิ้งหรีดผงต้องผ่านสองด่านหลักคือฟาร์มต้นทางที่ควรปฏิบัติตามมาตรฐาน GAP ฟาร์มจิ้งหรีด และโรงงานแปรรูปที่ต้องขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตพร้อมขอเลขสารบบอาหารจาก อย. ก่อนวางขาย ฉลากต้องระบุชนิดแมลงและคำเตือนการแพ้อาหารให้ผู้บริโภคทราบความเสี่ยง ผู้ที่เตรียมเอกสารครบตั้งแต่ต้นและปรึกษาสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดในพื้นที่จะลดความเสี่ยงถูกตีกลับหรือแก้ไขซ้ำได้มาก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) — หน่วยงานหลักที่ดูแลการขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตอาหารและออกเลขสารบบอาหาร
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — ผู้กำหนดมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มจิ้งหรีด

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ