สิทธิใช้น้ำบาดาลเพื่อการเกษตร ต้องขอใบอนุญาตในกรณีไหนบ้าง

คำตอบเร็ว: เกษตรกรต้องขอใบอนุญาตใช้น้ำบาดาล (และใบอนุญาตเจาะน้ำบาดาลก่อนเจาะบ่อ) เมื่อที่ดินอยู่ใน "เขตน้ำบาดาล" ที่ทางราชการประกาศควบคุม โดยเฉพาะบ่อขนาดใหญ่หรือใช้น้ำปริมาณมากเพื่อการเกษตรเชิงพาณิชย์ ส่วนบ่อขนาดเล็กมากที่เข้าเกณฑ์ยกเว้นตามกฎกระทรวงอาจไม่ต้องขอ แต่ต้องตรวจสอบกับสำนักงานทรัพยากรน้ำบาดาลเขตในพื้นที่ก่อนลงมือเจาะทุกครั้ง เพราะเขตควบคุมขยายเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ และเกณฑ์ยกเว้นเปลี่ยนแปลงได้ตามประกาศ

เกษตรกรจำนวนไม่น้อยเจาะบ่อบาดาลไว้ใช้รดน้ำสวน นาข้าว หรือบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำ โดยคิดว่า "ที่ดินของตัวเอง เจาะเองใช้เองไม่น่ามีปัญหา" จนกระทั่งถูกเจ้าหน้าที่ตรวจพบว่าไม่มีใบอนุญาต ต้องเสียค่าปรับหรือถูกสั่งระงับการใช้บ่อกลางฤดูเพาะปลูก บทความนี้สรุปให้ชัดว่ากรณีไหนต้องขอใบอนุญาต กรณีไหนได้รับการยกเว้น และขั้นตอนขอใบอนุญาตทำอย่างไรบ้าง

น้ำบาดาลเพื่อการเกษตรอยู่ภายใต้กฎหมายอะไร

การเจาะและใช้น้ำบาดาลในประเทศไทยอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติน้ำบาดาล พ.ศ. 2520 และที่แก้ไขเพิ่มเติม กำกับดูแลโดยกรมทรัพยากรน้ำบาดาล (ทบ.) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กฎหมายฉบับนี้กำหนดให้พื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อการทรุดตัวของดินหรือมีการใช้น้ำบาดาลหนาแน่นถูกประกาศเป็น "เขตน้ำบาดาล" ซึ่งการเจาะบ่อและการสูบน้ำในเขตนี้ต้องขออนุญาตก่อนทุกกรณี ปัจจุบันเขตน้ำบาดาลควบคุมครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศแล้ว เพราะมีการประกาศเพิ่มเป็นระยะตั้งแต่ พ.ศ. 2520 เป็นต้นมา เกษตรกรจึงไม่ควรสันนิษฐานเองว่าที่ดินของตนอยู่นอกเขตควบคุม

เงื่อนไขที่ต้องขอใบอนุญาตใช้น้ำบาดาลเพื่อการเกษตร

โดยหลักการ เกษตรกรต้องขอใบอนุญาต 2 ประเภทแยกกันเมื่อที่ดินอยู่ในเขตน้ำบาดาลควบคุม:

• ใบอนุญาตเจาะน้ำบาดาล — ต้องขอก่อนเริ่มเจาะบ่อทุกครั้ง แม้ยังไม่ได้สูบน้ำขึ้นมาใช้ก็ตาม และต้องว่าจ้างช่างเจาะที่มีใบอนุญาตประกอบกิจการเจาะน้ำบาดาลเท่านั้น
• ใบอนุญาตใช้น้ำบาดาล — ต้องขอก่อนสูบน้ำขึ้นมาใช้งานจริง ระบุปริมาณการใช้และวัตถุประสงค์ (เช่น รดน้ำพืชผัก นาข้าว บ่อเลี้ยงสัตว์น้ำ) ให้ตรงกับการใช้งานจริง

เงื่อนไขที่ทำให้ต้อง "ขอใบอนุญาต" ชัดเจนที่สุดคือ (1) ที่ดินอยู่ในเขตน้ำบาดาลที่ประกาศควบคุม (2) เจาะบ่อขนาดเกินเกณฑ์ยกเว้นตามกฎกระทรวง (3) สูบน้ำเพื่อใช้ในเชิงพาณิชย์ปริมาณมาก เช่น สวนเกษตรแปลงใหญ่ ฟาร์มเลี้ยงสัตว์ขนาดกลาง-ใหญ่ หรือระบบชลประทานส่วนตัวที่สูบต่อเนื่อง

กรณีที่ได้รับการยกเว้นไม่ต้องขอใบอนุญาต

กฎกระทรวงภายใต้พระราชบัญญัติน้ำบาดาลเปิดช่องยกเว้นสำหรับบ่อขนาดเล็กมากที่ใช้ในครัวเรือนหรือแปลงเกษตรขนาดจิ๋วบางลักษณะ โดยกำหนดเงื่อนไขเรื่องขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางบ่อและปริมาณการสูบไว้ชัดเจน แต่ตัวเลขที่แน่นอนของเกณฑ์ยกเว้นอาจต่างกันไปตามแต่ละเขตน้ำบาดาล และมีการทบทวนปรับปรุงเป็นระยะ จึงควรตรวจสอบตัวเลขล่าสุดกับสำนักงานทรัพยากรน้ำบาดาลเขตในพื้นที่โดยตรง อย่ายึดตัวเลขจากที่ใดที่หนึ่งโดยไม่ยืนยันซ้ำ โดยเฉพาะถ้าที่ดินของท่านเพิ่งถูกประกาศเป็นเขตควบคุมใหม่ เพราะเกณฑ์อาจแตกต่างจากพื้นที่ข้างเคียงที่ประกาศมานานแล้ว

ขั้นตอนการขอใบอนุญาตใช้น้ำบาดาลเพื่อการเกษตร

1. สอบถามสำนักงานทรัพยากรน้ำบาดาลเขตในพื้นที่ (หรือกรมทรัพยากรน้ำบาดาลส่วนกลาง) ว่าที่ดินของท่านอยู่ในเขตน้ำบาดาลควบคุมหรือไม่
2. หากอยู่ในเขตควบคุม ให้ยื่นคำขอใบอนุญาตเจาะน้ำบาดาลก่อนเริ่มเจาะบ่อ พร้อมระบุตำแหน่งที่ตั้งบ่อและวัตถุประสงค์การใช้
3. ว่าจ้างช่างเจาะบ่อที่มีใบอนุญาตประกอบกิจการเจาะน้ำบาดาลเท่านั้น เพื่อไม่ให้ใบอนุญาตของท่านมีปัญหาภายหลัง
4. หลังเจาะบ่อเสร็จและได้ผลตรวจคุณภาพน้ำ/ปริมาณน้ำแล้ว ยื่นขอใบอนุญาตใช้น้ำบาดาล ระบุปริมาณการสูบใช้จริงต่อวัน/ปีให้ตรงกับความต้องการทางการเกษตร
5. ชำระค่าธรรมเนียมและค่าอนุรักษ์น้ำบาดาลตามอัตราที่กรมทรัพยากรน้ำบาดาลกำหนด ณ ขณะยื่นคำขอ (อัตราเปลี่ยนแปลงได้ ควรสอบถามล่าสุดหน้าเคาน์เตอร์)
6. เก็บสำเนาใบอนุญาตไว้ที่บริเวณบ่อ และจดบันทึกวันหมดอายุเพื่อยื่นต่ออายุก่อนกำหนด

เอกสารที่ต้องเตรียมก่อนยื่นคำขอ

• บัตรประจำตัวประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ขอ
• เอกสารสิทธิ์ที่ดิน เช่น โฉนดที่ดิน น.ส.3 หรือหลักฐานการครอบครอง/ใช้ประโยชน์ที่ดินที่ถูกต้องตามกฎหมาย
• แผนที่หรือแผนผังแสดงตำแหน่งที่ตั้งบ่อบาดาลในที่ดิน
• แบบคำขอตามที่กรมทรัพยากรน้ำบาดาลกำหนด (ขอรับได้ที่สำนักงานเขตหรือดาวน์โหลดจากเว็บไซต์กรมฯ)
• หนังสือมอบอำนาจ กรณีไม่ได้ยื่นเรื่องด้วยตนเอง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เจาะบ่อก่อนแล้วค่อยไปขอใบอนุญาตย้อนหลัง ซึ่งผิดขั้นตอนและอาจถูกดำเนินคดีตามกฎหมาย
• ว่าจ้างช่างเจาะบ่อเถื่อนที่ไม่มีใบอนุญาตประกอบกิจการ ทำให้บ่อที่เจาะเสร็จไม่สามารถขอใบอนุญาตใช้น้ำได้
• สันนิษฐานเองว่าที่ดินอยู่นอกเขตควบคุมโดยไม่ได้ตรวจสอบล่าสุด ทั้งที่เขตน้ำบาดาลขยายเพิ่มขึ้นแทบทุกปี
• ลืมต่ออายุใบอนุญาตใช้น้ำบาดาลตามรอบที่กำหนด ทำให้กลายเป็นการใช้น้ำโดยไม่มีใบอนุญาตโดยไม่ตั้งใจ
• สูบน้ำเกินปริมาณที่ระบุไว้ในใบอนุญาตโดยไม่แจ้งขอเพิ่ม โดยเฉพาะช่วงหน้าแล้งที่ต้องการน้ำมากขึ้น
• ไม่เก็บสำเนาใบอนุญาตไว้ที่หน้างาน เมื่อเจ้าหน้าที่มาตรวจสอบจึงพิสูจน์ไม่ได้ว่าบ่อของตนถูกต้องตามกฎหมาย

สรุป

สิทธิใช้น้ำบาดาลเพื่อการเกษตรผูกกับ "เขตน้ำบาดาลควบคุม" เป็นหลัก หากที่ดินอยู่ในเขตควบคุม ต้องขอทั้งใบอนุญาตเจาะและใบอนุญาตใช้น้ำก่อนลงมือทุกครั้ง ส่วนกรณียกเว้นมีจริงแต่ขึ้นกับขนาดบ่อและพื้นที่ ต้องยืนยันกับสำนักงานทรัพยากรน้ำบาดาลเขตเสมอ อย่าเจาะบ่อก่อนแล้วค่อยขอย้อนหลัง เพราะจะผิดขั้นตอนและเสี่ยงถูกดำเนินคดี

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมทรัพยากรน้ำบาดาล — หน่วยงานกำกับดูแลการขอใบอนุญาตเจาะและใช้น้ำบาดาลตามพระราชบัญญัติน้ำบาดาล พ.ศ. 2520
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — ข้อมูลสนับสนุนเกษตรกรด้านการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเพาะปลูก

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ

ดูข้อมูลข่าวสาร กฎหมาย และมาตรฐานเกษตรอื่น ๆ เพิ่มเติมได้ที่ หมวดข่าว กฎหมาย มาตรฐาน