เอลนีโญกับลานีญาต่างกันยังไง ปีไหนควรเลื่อนปลูกหรือลดพื้นที่

คำตอบเร็ว: เอลนีโญคือภาวะที่ผิวน้ำทะเลกลางและตะวันออกของมหาสมุทรแปซิฟิกเขตศูนย์สูตรอุ่นผิดปกติ ทำให้ประเทศไทยมีแนวโน้มฝนน้อยกว่าค่าปกติ อากาศร้อนกว่าปกติ และฝนทิ้งช่วงยาวขึ้น ส่วนลานีญาคือภาวะตรงข้ามที่ผิวน้ำเย็นผิดปกติ ทำให้ไทยมีแนวโน้มฝนมากกว่าค่าปกติและเสี่ยงน้ำท่วมช่วงปลายฤดูฝน ปีที่ควรพิจารณาเลื่อนปลูกหรือลดพื้นที่คือปีที่กรมอุตุนิยมวิทยาคาดหมายว่าฝนจะต่ำกว่าค่าปกติร่วมกับสัญญาณเอลนีโญ และปริมาณน้ำใช้การในอ่างเก็บน้ำต้นฤดูอยู่ในระดับต่ำ ไม่ใช่ตัดสินจากคำว่าเอลนีโญเพียงคำเดียว

ทุกต้นฤดูฝนจะมีข่าวว่าปีนี้เอลนีโญหรือลานีญา แล้วเกษตรกรก็ต้องตัดสินใจภายในไม่กี่สัปดาห์ว่าจะหว่านเมื่อไร จะทำกี่ไร่ จะลงพืชอะไร ปัญหาคือข่าวส่วนใหญ่บอกแค่ชื่อปรากฏการณ์แต่ไม่ได้บอกว่าต้องอ่านตัวเลขไหนและปรับแผนอย่างไร บทความนี้จึงเจาะเฉพาะเรื่องการแปลงประกาศสภาพอากาศให้กลายเป็นการตัดสินใจในแปลงจริง

เอลนีโญกับลานีญาคืออะไร และเกิดจากอะไร

ทั้งสองอย่างเป็นสองขั้วของปรากฏการณ์เดียวกันที่เรียกว่า เอนโซ (ENSO) ซึ่งเป็นความผันแปรของระบบมหาสมุทรและบรรยากาศเหนือมหาสมุทรแปซิฟิกเขตศูนย์สูตร ในสภาวะปกติ ลมค้าตะวันออกจะพัดผิวน้ำอุ่นไปกองอยู่ทางฝั่งตะวันตกใกล้อินโดนีเซียและทะเลจีนใต้ ทำให้บริเวณนั้นมีการก่อตัวของเมฆฝนมาก ซึ่งเป็นแหล่งความชื้นสำคัญของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมถึงไทย

• เอลนีโญ เกิดเมื่อลมค้าอ่อนกำลังลง มวลน้ำอุ่นเคลื่อนกลับไปทางตะวันออกของแปซิฟิก ศูนย์กลางการก่อตัวของฝนจึงย้ายออกห่างจากภูมิภาคเรา ผลที่ตามมาคือฝั่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แห้งกว่าปกติ อุณหภูมิสูงขึ้น และฤดูฝนมักเริ่มช้า
• ลานีญา เกิดเมื่อลมค้าแรงกว่าปกติ มวลน้ำอุ่นถูกอัดมาทางตะวันตกมากขึ้น การก่อตัวของเมฆฝนเหนือภูมิภาคเราจึงเข้มข้นขึ้น ผลคือฝนมากกว่าค่าปกติ พายุหมุนเขตร้อนมีโอกาสเคลื่อนเข้าสู่ประเทศไทยมากขึ้น และมักมีฝนหนักช่วงปลายฤดู
• สภาวะเป็นกลาง คือปีที่ค่าดัชนีอยู่ในช่วงปกติ ซึ่งเกิดบ่อยกว่าที่คนคิด และเป็นปีที่ควรวางแผนตามค่าเฉลี่ยระยะยาวของพื้นที่ตัวเองเป็นหลัก

ดัชนีที่ใช้ตัดสินคือค่าความผิดปกติของอุณหภูมิผิวน้ำทะเลบริเวณที่เรียกว่า Niño 3.4 กลางมหาสมุทรแปซิฟิก โดยหน่วยงานภูมิอากาศสากลใช้เกณฑ์ว่า ถ้าค่าเฉลี่ยเคลื่อนที่สามเดือนสูงกว่าค่าปกติ 0.5 องศาเซลเซียสขึ้นไปติดต่อกันหลายช่วง จะถือเป็นเอลนีโญ และถ้าต่ำกว่าค่าปกติ 0.5 องศาเซลเซียสติดต่อกันจะถือเป็นลานีญา ตัวเลขนี้จึงเป็นค่าเฉลี่ยของมหาสมุทร ไม่ใช่การพยากรณ์ฝนของอำเภอใดอำเภอหนึ่ง นี่คือจุดที่ต้องระวังที่สุดเวลาแปลงข่าวมาเป็นแผนปลูก

ผลต่อฝนรายภาคของไทย ไม่ได้เท่ากันทุกภาค

สิ่งที่ทำให้คำแนะนำแบบเหมารวมใช้ไม่ได้คือ ผลของเอนโซต่อประเทศไทยแตกต่างกันตามภาคและตามช่วงเวลาในฤดู ลักษณะที่พบซ้ำในหลายปีที่ผ่านมาสรุปได้ดังนี้ โดยต้องย้ำว่าเป็นแนวโน้มเชิงสถิติ ไม่ใช่สิ่งที่ต้องเกิดทุกปี

ประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือ ปีเอลนีโญไม่ได้แปลว่าไม่มีน้ำท่วมเลย และปีลานีญาไม่ได้แปลว่าจะไม่มีช่วงแล้ง หลายปีที่ฝนรวมทั้งปีต่ำกว่าค่าปกติกลับมีฝนตกหนักกระจุกในไม่กี่วันจนเกิดน้ำท่วมฉับพลันในพื้นที่ลาดชัน สิ่งที่ต้องดูจึงไม่ใช่แค่ปริมาณฝนรวม แต่คือการกระจายตัวของฝนในช่วงที่พืชอ่อนไหวที่สุด

วิธีอ่านประกาศคาดหมายฤดูฝนของกรมอุตุนิยมวิทยาก่อนตัดสินใจหว่าน

กรมอุตุนิยมวิทยาออกเอกสารคาดหมายลักษณะอากาศช่วงฤดูฝนของประเทศไทยก่อนเข้าฤดูทุกปี และออกประกาศการเริ่มต้นฤดูฝนอย่างเป็นทางการอีกฉบับ พร้อมกับการคาดหมายรายเดือนและรายสามเดือนที่ปรับปรุงเป็นระยะ สิ่งที่ต้องหยิบออกมาใช้มีห้าจุด

1. วันที่คาดว่าฤดูฝนจะเริ่ม โดยทั่วไปฤดูฝนของไทยเริ่มราวกลางเดือนพฤษภาคมและสิ้นสุดราวกลางเดือนตุลาคม ถ้าประกาศระบุว่าปีนี้จะเริ่มช้ากว่าปกติ นั่นคือสัญญาณแรกที่ควรเลื่อนแผนเตรียมดินและการสั่งเมล็ดพันธุ์
2. ปริมาณฝนรวมเทียบค่าปกติเป็นร้อยละ เอกสารจะเขียนในรูปแบบเช่น ใกล้เคียงค่าปกติ หรือต่ำกว่าค่าปกติร้อยละ 5 ถึง 10 ให้ดูตัวเลขนี้เทียบรายภาคของตัวเอง ไม่ใช่ตัวเลขของทั้งประเทศ
3. ช่วงฝนทิ้งช่วง ปกติมักเกิดช่วงปลายมิถุนายนถึงกลางกรกฎาคม ถ้าประกาศเตือนว่าปีนี้ฝนทิ้งช่วงจะยาวและรุนแรงกว่าปกติ พืชที่จะเจอปัญหาก่อนคือข้าวนาน้ำฝนที่หว่านต้นฤดูและกำลังอยู่ระยะแตกกอพอดี
4. การคาดหมายจำนวนพายุหมุนเขตร้อนที่จะเคลื่อนเข้าสู่ประเทศไทย ซึ่งมักระบุเป็นจำนวนลูกโดยประมาณและช่วงเดือนที่มีโอกาสสูง ใช้วางแผนวันเก็บเกี่ยวและการเตรียมทางระบายน้ำ
5. คำอธิบายสถานะเอนโซ ที่ระบุว่าขณะนั้นอยู่ในสภาวะใดและมีความน่าจะเป็นเท่าไรที่จะเปลี่ยนสถานะในอีกสามถึงหกเดือนข้างหน้า ค่าความน่าจะเป็นนี้สำคัญกว่าชื่อปรากฏการณ์ เพราะบอกว่าควรวางแผนแบบยืดหยุ่นแค่ไหน

สถานะเอนโซเปลี่ยนได้ทุกสองถึงสามเดือน และข้อมูลจะถูกปรับปรุงเป็นรอบ จึงไม่ควรใช้ข่าวเก่าข้ามฤดูมาอ้างอิง ให้ตรวจสอบประกาศฉบับล่าสุดจากกรมอุตุนิยมวิทยาก่อนตัดสินใจทุกครั้ง และควรดูควบคู่กับรายงานสถานการณ์น้ำของกรมชลประทานและสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ

ตัวเลขน้ำต้นทุนที่ต้องดูควบคู่กับพยากรณ์ฝน

สำหรับพื้นที่ในเขตชลประทาน ตัวเลขที่ตัดสินชะตาฤดูกาลจริง ๆ คือปริมาณน้ำใช้การได้ในอ่างเก็บน้ำ ณ วันที่ 1 พฤษภาคมสำหรับฤดูฝน และ ณ วันที่ 1 พฤศจิกายนสำหรับฤดูแล้ง เพราะกรมชลประทานใช้ตัวเลขนี้จัดสรรน้ำและประกาศแผนเพาะปลูก คำว่า "น้ำใช้การได้" หมายถึงน้ำที่สูบหรือปล่อยออกมาใช้ได้จริง ซึ่งน้อยกว่าปริมาณน้ำกักเก็บทั้งหมดเสมอ เกษตรกรที่ดูแค่เปอร์เซ็นต์ความจุอ่างมักประเมินสถานการณ์ดีเกินจริง

สำหรับพื้นที่นอกเขตชลประทานซึ่งเป็นพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศ ตัวเลขที่ใช้แทนได้คือระดับน้ำในสระหรือบ่อของตัวเองเทียบกับปีก่อนในวันเดียวกัน และความชื้นในดินที่ระดับรากพืช วิธีสังเกตแบบง่ายคือขุดดินลึกประมาณ 20 เซนติเมตร แล้วกำดินในมือ ถ้าปั้นไม่เกาะกันเลยแสดงว่าความชื้นต่ำมากและยังไม่ควรหว่าน

ปีไหนควรเลื่อนปลูก ลดพื้นที่ หรือเปลี่ยนพืช

การตัดสินใจไม่ควรอิงคำว่าเอลนีโญเพียงอย่างเดียว แต่ควรใช้เงื่อนไขร่วมสามข้อคือ การคาดหมายฝนของภาคตัวเอง ปริมาณน้ำต้นทุนที่มี และความอ่อนไหวของพืชที่จะปลูกต่อการขาดน้ำในระยะวิกฤต ตารางด้านล่างเป็นกรอบตัดสินใจที่ใช้ได้จริงในแปลง

เรื่องพันธุ์ข้าวที่ต้องรู้ก่อนคิดเลื่อนปลูก

ข้อผิดพลาดที่ทำให้เสียหายหนักที่สุดในปีที่ฝนมาช้าคือ การเลื่อนปลูกข้าวพันธุ์ไวต่อช่วงแสงออกไปมากเกินไป ข้าวพันธุ์ไวต่อช่วงแสง เช่น ขาวดอกมะลิ 105 และ กข6 จะออกดอกตามความยาวของกลางวันซึ่งมาถึงในช่วงเดียวกันของทุกปี ไม่ว่าจะปลูกช้าแค่ไหน ผลคือถ้าปลูกช้ามาก ต้นข้าวจะมีเวลาสะสมอาหารและแตกกอน้อยลง ผลผลิตต่อไร่จึงลดลงตามระยะเวลาที่เสียไป ไม่ใช่แค่เก็บเกี่ยวช้าตามไปด้วย

ส่วนพันธุ์ไม่ไวต่อช่วงแสง เช่น กข41 กข57 และปทุมธานี 1 จะนับอายุจากวันปลูกเป็นหลัก จึงยืดหยุ่นกว่าในการเลื่อนปลูกหรือใช้เป็นแผนสำรองในปีที่ฝนมาช้า แต่ต้องมีน้ำค่อนข้างสม่ำเสมอตลอดรอบ การเลือกจึงขึ้นกับว่ามีน้ำสำรองหรือไม่ อายุเก็บเกี่ยวและลักษณะประจำพันธุ์ให้ตรวจสอบกับกรมการข้าวหรือศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวในพื้นที่ เพราะมีการรับรองพันธุ์ใหม่เพิ่มเป็นระยะ

พืชทางเลือกอายุสั้นสำหรับปีที่น้ำน้อย

• ถั่วเขียว อายุเก็บเกี่ยวสั้นราว 65 ถึง 75 วัน ใช้น้ำน้อย และช่วยเพิ่มไนโตรเจนให้ดินก่อนรอบปลูกถัดไป เหมาะเป็นพืชแทรกในปีที่ตัดสินใจไม่ทำนาเต็มพื้นที่
• ข้าวโพดหวานและข้าวโพดฝักอ่อน อายุสั้นราว 70 ถึง 80 วัน แต่ต้องมีตลาดรับซื้อชัดเจนก่อนปลูก เพราะเก็บไว้นานไม่ได้
• ถั่วลิสง ทนสภาพดินทรายได้ดีในหลายพื้นที่ แต่ต้องระวังความชื้นสูงช่วงเก็บเกี่ยวซึ่งเพิ่มความเสี่ยงเชื้อราสร้างสารพิษ
• พืชผักอายุสั้น เช่น ผักบุ้ง คะน้า กวางตุ้ง ซึ่งใช้พื้นที่น้อยและหมุนรอบเร็ว เหมาะกับการรักษากระแสเงินสดระหว่างรอฝน

ก่อนเปลี่ยนพืช ควรคำนวณต้นทุนและจุดคุ้มทุนใหม่ทุกครั้ง เพราะพืชอายุสั้นมักมีต้นทุนต่อไร่และความเสี่ยงด้านราคาต่างจากพืชหลักโดยสิ้นเชิง ใช้ เครื่องคำนวณจุดคุ้มทุน และ เครื่องมือประเมินปริมาณฝน ประกอบการตัดสินใจก่อนลงเงิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเวลาปรับแผนตามข่าวเอลนีโญและลานีญา

• ตัดสินใจจากพาดหัวข่าวว่า "ปีนี้เอลนีโญ" โดยไม่ดูค่าคาดหมายฝนรายภาคและน้ำต้นทุนในพื้นที่ตัวเอง
• หว่านทันทีที่ฝนตกหนักครั้งแรกในเดือนพฤษภาคม ทั้งที่ยังไม่ใช่ฝนต่อเนื่อง ทำให้ต้องหว่านซ้ำเมื่อฝนหายไปสองสัปดาห์
• เลื่อนปลูกข้าวพันธุ์ไวต่อช่วงแสงออกไปนานเกินไปโดยไม่รู้ว่าวันออกดอกไม่ได้เลื่อนตาม ทำให้ผลผลิตลดลง
• ลดพื้นที่ปลูกโดยไม่ลดต้นทุนคงที่ตาม เช่น ยังจ้างเตรียมดินทั้งแปลงหรือซื้อปัจจัยการผลิตเท่าเดิม
• ปีลานีญาแล้วประมาทเรื่องโรคพืชจากความชื้นสูง ทั้งที่ฝนชุกต่อเนื่องคือเงื่อนไขที่เอื้อต่อโรคจากเชื้อราในไม้ผลและข้าวอย่างชัดเจน
• ไม่จดบันทึกวันที่ฝนตก ปริมาณฝน และวันปลูกของปีก่อน ทำให้ไม่มีข้อมูลของตัวเองไว้เทียบและต้องเดาใหม่ทุกปี
• เชื่อการพยากรณ์ระยะยาวเป็นตัวเลขตายตัว ทั้งที่การคาดหมายฤดูกาลมีความไม่แน่นอนสูงกว่าการพยากรณ์ราย 7 วันมาก

สรุป

เอลนีโญกับลานีญาเป็นสองขั้วของปรากฏการณ์เอนโซที่เปลี่ยนรูปแบบฝนของไทยได้จริง แต่ไม่ได้เปลี่ยนเท่ากันทุกภาคและทุกช่วงของฤดู การตัดสินใจที่ใช้ได้จริงต้องประกอบสามอย่างเข้าด้วยกันคือ คำคาดหมายฝนรายภาคจากกรมอุตุนิยมวิทยา ปริมาณน้ำต้นทุนที่วัดได้ในพื้นที่ตัวเอง และความอ่อนไหวของพืชที่จะปลูกในระยะวิกฤต ปีที่ควรเลื่อนปลูกคือปีที่ทั้งสามอย่างชี้ไปทางเดียวกัน ส่วนปีที่สัญญาณขัดกันควรใช้วิธีแบ่งปลูกหลายรอบเพื่อกระจายความเสี่ยงแทนการทุ่มทั้งแปลง อ่านข่าวสารและประกาศที่เกี่ยวกับนโยบายและมาตรฐานการเกษตรเพิ่มเติมได้ที่หมวด ข่าว กฎหมาย มาตรฐาน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมอุตุนิยมวิทยา — ประกาศการเริ่มต้นฤดูฝน เอกสารคาดหมายลักษณะอากาศรายฤดูและรายเดือน และรายงานสถานะปรากฏการณ์เอนโซ
• 📄กรมชลประทาน — รายงานปริมาณน้ำใช้การได้ในอ่างเก็บน้ำและแผนการจัดสรรน้ำรายฤดูกาล
• 📄กรมการข้าว — ลักษณะประจำพันธุ์ข้าวไวต่อช่วงแสงและไม่ไวต่อช่วงแสง และคำแนะนำช่วงเวลาปลูกที่เหมาะสม
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำการปรับแผนการผลิตในสถานการณ์ภัยแล้งและอุทกภัย และพืชทางเลือกอายุสั้น

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ