ผลิตภัณฑ์แปรรูปเกษตรต้องขอ อย. เมื่อไร มีขั้นตอนอย่างไร

คำตอบเร็ว: ผลิตภัณฑ์แปรรูปเกษตรที่นำมาบรรจุในภาชนะปิดสนิทเพื่อจำหน่ายทั่วไป เช่น แปรรูปกล้วย แปรรูปมะม่วง แปรรูปพริก น้ำพริก ซอส เครื่องดื่มสมุนไพร แทบทุกชนิดต้องขอเลขสารบบอาหาร (เลข อย. 13 หลัก) ก่อนวางขาย ยกเว้นบางกรณีที่ขายสด ไม่ผ่านการแปรรูป หรือผลิตเพื่อบริโภคในครัวเรือนโดยไม่จำหน่าย ขั้นตอนหลักคือขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตกับหน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่หรือสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ตรวจสถานที่ผลิตตามเกณฑ์ Primary GMP ยื่นสูตร/ฉลากผลิตภัณฑ์ แล้วจึงได้เลขสารบบอาหารมาแสดงบนฉลาก การขายโดยไม่มีเลขนี้ทั้งที่กฎหมายกำหนดถือว่าผิด พ.ร.บ.อาหาร มีทั้งโทษปรับและโทษจำคุกตามความร้ายแรง

เกษตรกรที่แปรรูปผลผลิตขายเสริมรายได้ เช่น ทำกล้วยตากบรรจุถุง มะม่วงแช่อิ่มขวดโหล พริกแกงแพ็คสูญญากาศ มักเริ่มขายผ่านเพจ Facebook หรือตลาดนัดก่อนโดยยังไม่มีเลข อย. พอเริ่มขายดีและอยากวางขายในร้านสะดวกซื้อหรือส่งออกล็อตใหญ่ ถึงจะรู้ว่าไม่มีเลขสารบบอาหารแล้วขายต่อไม่ได้ บทความนี้อธิบายให้ชัดว่าผลิตภัณฑ์แบบไหนต้องขอ อย. จริง ๆ ขั้นตอนเป็นอย่างไร และเสี่ยงอะไรถ้าขายโดยไม่มี

ผลิตภัณฑ์แปรรูปที่ต้องขอ อย. บังคับ

ตาม พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522 อาหารแบ่งเป็นหลายกลุ่มตามความเสี่ยง ผลิตภัณฑ์แปรรูปเกษตรที่บรรจุในภาชนะปิดสนิทพร้อมจำหน่ายเกือบทุกชนิดเข้าข่ายต้องขอเลขสารบบอาหาร เช่น:

• ผลไม้แปรรูปแช่อิ่ม/อบแห้ง/กวน เช่น แปรรูปกล้วย แปรรูปมะม่วง มะขามแก้ว
• เครื่องปรุงรสและน้ำพริกบรรจุขวด/ถุง เช่น ผลิตภัณฑ์แปรรูปพริก น้ำพริกแกง ซอสพริก
• ผลิตภัณฑ์แปรรูปสมุนไพรบรรจุภาชนะปิดสนิท เช่น ชาสมุนไพร น้ำสมุนไพรพร้อมดื่ม
• ผลิตภัณฑ์นมและเครื่องดื่มในภาชนะบรรจุปิดสนิทซึ่งจัดเป็นอาหารควบคุมเฉพาะที่มีเกณฑ์เข้มงวดกว่ากลุ่มทั่วไป

ผลิตภัณฑ์ที่มีความเสี่ยงสูง เช่น อาหารกระป๋องผ่านการฆ่าเชื้อด้วยความร้อน หรือผลิตภัณฑ์นม จัดเป็น "อาหารควบคุมเฉพาะ" ต้องขอใบอนุญาตผลิตอาหาร (แบบ อ.1) ก่อนถึงจะขอเลขสารบบได้ ส่วนผลิตภัณฑ์แปรรูปทั่วไปที่ความเสี่ยงต่ำกว่า เช่น ผลไม้อบแห้งแพ็คถุง สามารถขอเลขสารบบอาหารผ่านการจดทะเบียนแบบเรียบง่ายกว่าได้

ขั้นตอนขอเลขสารบบอาหาร

เอกสารและค่าใช้จ่ายที่ต้องเตรียม

• บัตรประชาชนเจ้าของกิจการ หรือหนังสือรับรองนิติบุคคล (กรณีจดทะเบียนบริษัท/วิสาหกิจชุมชน)
• เอกสารแสดงกรรมสิทธิ์หรือสัญญาเช่าสถานที่ผลิต พร้อมแผนผังโรงผลิต
• รายละเอียดสูตรส่วนประกอบและกระบวนการผลิตผลิตภัณฑ์
• ตัวอย่างฉลากที่ออกแบบตามข้อกำหนด (ชื่อผลิตภัณฑ์ ส่วนประกอบ วันผลิต/หมดอายุ เลขสารบบ)
• ผลตรวจคุณภาพน้ำที่ใช้ในกระบวนการผลิต (กรณีที่หน่วยงานกำหนดให้ต้องมี)

ค่าธรรมเนียมการขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตและขอเลขสารบบอาหารมีอัตราตามประเภทอาหารและขนาดกิจการ ซึ่งปรับเปลี่ยนได้ตามประกาศของ อย. ควรตรวจสอบอัตราค่าธรรมเนียมปัจจุบันกับ สสจ. หรือ อย. โดยตรงก่อนเตรียมงบประมาณ

บทลงโทษถ้าขายโดยไม่มี อย.

การผลิตหรือจำหน่ายอาหารที่ต้องขึ้นทะเบียนแต่ไม่มีเลขสารบบอาหาร หรือแสดงฉลากเท็จ ถือเป็นความผิดตาม พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522 ซึ่งมีทั้งโทษปรับและโทษจำคุก ระดับโทษขึ้นกับประเภทอาหาร (อาหารควบคุมเฉพาะมีโทษหนักกว่าอาหารทั่วไป) และลักษณะความผิด เช่น ผลิตโดยไม่ได้รับอนุญาต หรือแสดงฉลากไม่ตรงความจริง อัตราโทษที่แน่นอนควรตรวจสอบจากตัวบทกฎหมายและประกาศล่าสุดของ อย. เพราะมีการปรับปรุงกฎหมายเป็นระยะ นอกจากความเสี่ยงทางกฎหมาย การไม่มีเลข อย. ยังทำให้ร้านสะดวกซื้อ ห้างสรรพสินค้า และช่องทางส่งออกส่วนใหญ่ปฏิเสธรับสินค้าเข้าขายตั้งแต่แรก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เริ่มผลิตและขายก่อน แล้วค่อยไปขอเลข อย. ทีหลังเมื่อขายดีแล้ว ทำให้เสียเวลาหยุดผลิตระหว่างรอเอกสาร
• คิดว่าขายผ่านออนไลน์/ตลาดนัดเท่านั้นไม่ต้องมี อย. ทั้งที่กฎหมายไม่ได้แยกช่องทางขาย พิจารณาที่ตัวผลิตภัณฑ์และภาชนะบรรจุเป็นหลัก
• ไม่แยกประเภทอาหารให้ถูกต้อง ทำให้ยื่นขอผิดประเภท (เช่น ผลิตภัณฑ์ที่จริงจัดเป็นอาหารควบคุมเฉพาะแต่ยื่นแบบทั่วไป) ต้องแก้ไขเอกสารใหม่ เสียเวลาซ้ำ
• สถานที่ผลิตไม่ผ่านเกณฑ์ Primary GMP เพราะใช้ครัวบ้านที่ไม่ได้แยกส่วนผลิตจากที่พักอาศัยอย่างชัดเจน
• ฉลากไม่ครบตามข้อกำหนด เช่น ไม่มีวันหมดอายุ หรือระบุส่วนประกอบไม่ตรงสูตรจริง ทำให้ผ่านการตรวจแล้วแต่ถูกเรียกแก้ไขฉลากทีหลัง

สรุป

ผลิตภัณฑ์แปรรูปเกษตรที่บรรจุภาชนะปิดสนิทเพื่อจำหน่าย ไม่ว่าจะเป็นแปรรูปกล้วย แปรรูปมะม่วง หรือผลิตภัณฑ์แปรรูปพริก เกือบทั้งหมดต้องขอเลขสารบบอาหารก่อนวางขาย ขั้นตอนหลักคือขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตให้ผ่านเกณฑ์ Primary GMP ยื่นสูตรและฉลาก แล้วจึงได้เลข อย. มาแสดง การขายโดยไม่มีเลขนี้มีความเสี่ยงทั้งโทษตามกฎหมายและถูกปฏิเสธจากช่องทางขายหลัก ควรเริ่มขอเอกสารตั้งแต่ก่อนเริ่มขายจริง ไม่ใช่รอให้ขายดีก่อนค่อยดำเนินการ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) — ประเภทอาหารที่ต้องขอเลขสารบบอาหาร ขั้นตอน และอัตราค่าธรรมเนียมล่าสุด
• 📄สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด (สสจ.) — การขึ้นทะเบียนสถานที่ผลิตและเกณฑ์ Primary GMP ในพื้นที่

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ