เครื่องสีข้าวชุมชนเลือกยังไง สีเองคุ้มกว่าจ้างไหม

คำตอบเร็ว: เลือกเครื่องสีข้าวจากปริมาณข้าวเปลือกที่ต้องสีจริงต่อเดือนก่อน ไม่ใช่จากกำลังสีที่ผู้ขายโฆษณา ครัวเรือนที่สีกินเองและแบ่งขายเล็กน้อยใช้เครื่องกำลังสีราว 100-300 กิโลกรัมต่อชั่วโมงที่ใช้ไฟบ้านได้ กลุ่มเกษตรกรที่สีให้สมาชิกใช้ช่วงราว 500-1,000 กิโลกรัมต่อชั่วโมงซึ่งมักต้องใช้ไฟสามเฟส ส่วนโรงสีชุมชนที่รับจ้างสีเป็นธุรกิจต้องขยับไปที่ระดับตันต่อชั่วโมงพร้อมหม้อแปลงและคนดูแลประจำ ส่วนคำถามว่าสีเองคุ้มกว่าจ้างไหม ให้เทียบต้นทุนต่อกิโลกรัมของการสีเอง ซึ่งรวมค่าเสื่อมเครื่อง ค่าไฟ ค่าแรง และค่าอะไหล่สิ้นเปลืองอย่างลูกยาง กับค่าจ้างสีในพื้นที่ โดยต้องนับมูลค่ารำ ปลายข้าว และแกลบที่จะได้กลับมาเป็นของตัวเองด้วย เพราะในหลายพื้นที่โรงสีคิดค่าจ้างโดยหักผลพลอยได้เหล่านี้แทนเงินสด ราคาเครื่อง ค่าจ้างสี และราคารำเปลี่ยนตามฤดูกาลและพื้นที่ ควรตรวจสอบราคาปัจจุบันจากร้านจำหน่ายในพื้นที่และข้อมูลราคาจากสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรก่อนตัดสินใจ

เกษตรกรที่คิดจะซื้อเครื่องสีข้าวมักเริ่มจากเหตุผลเดียวกัน คือเบื่อที่ต้องขนข้าวเปลือกไปโรงสีแล้วถูกหักรำกับแกลบไปทั้งหมด หรืออยากขายข้าวสารในชื่อของตัวเองแทนการขายข้าวเปลือกตามราคาที่ถูกกำหนดมา แต่พอซื้อเครื่องมาจริงกลับเจอปัญหาที่ไม่ได้คิดไว้ ทั้งข้าวหักมากจนขายไม่ได้ราคา ไฟบ้านไม่พอจนมอเตอร์ร้อน และรำที่ได้มาเก็บไว้นานจนหืนขายไม่ออก

บทความนี้จัดเป็นชุดเงื่อนไขให้ตัดสินใจ ว่าปริมาณข้าวเท่าไหร่ควรจ้างสี เท่าไหร่ควรมีเครื่องเอง และถ้ามีเครื่องแล้วควรเป็นขนาดไหน พร้อมวิธีคิดต้นทุนต่อกิโลกรัมที่เทียบกับค่าจ้างสีได้ตรง ๆ

ขนาดกำลังสีและกำลังไฟที่ต้องเตรียม

ข้อมูลสองอย่างที่ต้องดูคู่กันเสมอคือกำลังสีเป็นกิโลกรัมต่อชั่วโมงกับกำลังมอเตอร์ เพราะเครื่องที่กำลังสีสูงแต่มอเตอร์เล็กจะทำงานได้ไม่ถึงที่ระบุเมื่อข้าวเปลือกแข็งหรือความชื้นไม่เหมาะ และที่สำคัญกว่านั้นคือต้องตรวจก่อนซื้อว่าไฟที่บ้านหรือที่ทำการกลุ่มรองรับได้หรือไม่

เรื่องไฟฟ้าคือจุดที่ทำให้แผนล้มบ่อยที่สุด เครื่องระดับกลุ่มเกษตรกรขึ้นไปมักต้องใช้ไฟสามเฟส ซึ่งบางพื้นที่ต้องขอขยายเขตไฟฟ้าและติดตั้งหม้อแปลง มีทั้งค่าใช้จ่ายและระยะเวลาดำเนินการที่ต้องรอ ก่อนสั่งซื้อเครื่องจึงควรติดต่อการไฟฟ้าในพื้นที่เพื่อสอบถามเงื่อนไขและค่าใช้จ่ายปัจจุบันก่อน ไม่ใช่ซื้อเครื่องมาตั้งไว้แล้วค่อยหาทางต่อไฟ

เครื่องแบบลูกยางกับแบบใบพัดต่างกันตรงไหน

เครื่องสีข้าวขนาดเล็กในตลาดมีสองแนวทางหลัก แบบที่ใช้ลูกยางคู่กะเทาะเปลือกจะค่อย ๆ รีดเปลือกออกโดยเมล็ดกระทบกันน้อย ต้นข้าวจึงหักน้อยกว่าและได้ข้าวสารเต็มเมล็ดในสัดส่วนสูงกว่า แต่ลูกยางเป็นของสิ้นเปลืองที่ต้องเปลี่ยนตามปริมาณข้าวที่สี ส่วนแบบใบพัดหรือแบบขัดด้วยแรงเหวี่ยงราคาถูกกว่าและดูแลง่ายกว่า แต่เมล็ดกระทบกันแรงจนหักมากกว่า เหมาะกับข้าวที่สีไว้กินเองหรือสีเพื่อทำอาหารสัตว์มากกว่าข้าวที่จะขายเป็นข้าวสารบรรจุถุง

ข้อสังเกตจากคนที่สีข้าวเอง คือความชื้นของข้าวเปลือกมีผลต่อการหักมากกว่ายี่ห้อของเครื่อง ข้าวที่ตากไม่ถึงและยังชื้นจะสีแล้วเป็นแป้งติดเครื่อง ส่วนข้าวที่ตากจนแห้งเกินไปเมล็ดจะเปราะและหักง่ายผิดปกติ ช่วงความชื้นที่เหมาะกับการสีอยู่ราว 14 เปอร์เซ็นต์ และควรพักข้าวหลังตากอย่างน้อยหลายวันก่อนนำเข้าเครื่อง

ชุดเงื่อนไขสำหรับตัดสินใจ

ใช้เงื่อนไขต่อไปนี้ไล่ทีละข้อ แล้วหยุดที่ข้อที่ตรงกับสถานการณ์ของตัวเองมากที่สุด

• ถ้าสีข้าวกินเองไม่เกินไม่กี่สิบกิโลกรัมต่อเดือน ให้จ้างสี เพราะค่าเสื่อมของเครื่องต่อกิโลกรัมจะสูงกว่าค่าจ้างมาก และยังไม่ต้องรับภาระดูแลเครื่อง
• ถ้าสีกินเองรวมกับแบ่งขายในหมู่บ้านราวหลักร้อยกิโลกรัมต่อเดือน เครื่องครัวเรือนที่ใช้ไฟบ้านเริ่มคุ้ม โดยเฉพาะถ้าต้องการรำสดไว้เลี้ยงไก่หรือเลี้ยงปลาเอง ซึ่งเป็นมูลค่าที่เดิมถูกหักไปเป็นค่าจ้างสี
• ถ้าต้องการขายข้าวสารในชื่อของตัวเองและเน้นข้าวเต็มเมล็ด ให้เลือกเครื่องแบบลูกยางและต้องมีเครื่องคัดแยกหรือแรงงานคัดปลายข้าวออก ไม่เช่นนั้นข้าวที่ได้จะถูกลดราคาเพราะมีปลายข้าวปนมาก
• ถ้าเป็นกลุ่มหรือวิสาหกิจชุมชนที่มีสมาชิกส่งข้าวสม่ำเสมอ ให้ดูสองอย่างก่อนซื้อ คือมีคนรับผิดชอบเดินเครื่องและดูแลบัญชีประจำหรือยัง และมีลานตากกับที่เก็บข้าวเปลือกที่กันความชื้นได้หรือยัง ถ้ายังไม่มีทั้งสองอย่าง การซื้อเครื่องใหญ่มักจบลงที่เครื่องจอดนิ่ง
• ถ้าจะรับจ้างสีให้คนอื่นเป็นรายได้ ต้องประเมินปริมาณข้าวในพื้นที่และจำนวนโรงสีที่มีอยู่แล้วก่อน เพราะรายได้จากการรับจ้างสีขึ้นกับปริมาณงานที่เข้ามาสม่ำเสมอ ไม่ใช่กำลังสีของเครื่อง
• ถ้าไฟฟ้าในพื้นที่ยังเป็นหนึ่งเฟสและการขอสามเฟสมีค่าใช้จ่ายสูง ให้เลือกเครื่องที่ทำงานกับไฟที่มีอยู่ หรือเลื่อนการลงทุนไปจนกว่าจะขอไฟได้ อย่าซื้อเครื่องสามเฟสมารอ

เทียบต้นทุนสีเองกับค่าจ้างสี

การเทียบที่ถูกต้องต้องคิดเป็นบาทต่อกิโลกรัมข้าวเปลือกทั้งสองฝั่ง ฝั่งสีเองใช้สูตรนี้

• ต้นทุนสีเองต่อกิโลกรัม เท่ากับ ผลรวมของค่าเสื่อมเครื่องต่อปี ค่าไฟต่อปี ค่าแรงต่อปี และค่าอะไหล่สิ้นเปลืองต่อปี หารด้วย ปริมาณข้าวเปลือกที่สีทั้งปี
• ค่าเสื่อมต่อปี เท่ากับ ราคาเครื่องพร้อมติดตั้ง หารด้วย อายุการใช้งานเป็นปี
• ค่าไฟต่อปี เท่ากับ กำลังมอเตอร์เป็นกิโลวัตต์ คูณ ชั่วโมงเดินเครื่องทั้งปี คูณ อัตราค่าไฟต่อหน่วย

ตัวอย่างการคิดแบบรูปธรรม สมมุติซื้อเครื่องขนาดกลางพร้อมติดตั้งเป็นเงิน 90,000 บาท ใช้งานได้ราว 8 ปี ค่าเสื่อมจะเท่ากับราว 11,250 บาทต่อปี ถ้าสีข้าวเปลือกปีละ 20 ตัน ค่าเสื่อมจะตกราว 0.56 บาทต่อกิโลกรัม จากนั้นบวกค่าไฟที่คำนวณจากกำลังมอเตอร์กับชั่วโมงเดินเครื่อง บวกค่าแรงคนเดินเครื่องหากต้องจ้าง และบวกค่าลูกยางหรืออะไหล่ที่ต้องเปลี่ยนตามรอบ ผลรวมที่ได้คือตัวเลขที่ต้องนำไปเทียบกับค่าจ้างสีในพื้นที่

จุดที่คนมักคำนวณพลาดคือลืมตีมูลค่าผลพลอยได้ ในหลายพื้นที่โรงสีขนาดเล็กคิดค่าจ้างโดยเก็บรำและแกลบไปแทนเงินสดหรือคิดเงินน้อยลง ถ้าประเมินว่าค่าจ้างเป็นศูนย์เพราะไม่ได้จ่ายเงิน ก็จะสรุปผิดว่าจ้างสีถูกกว่าเสมอ ทั้งที่มูลค่ารำและแกลบที่เสียไปอาจมากกว่าค่าจ้างที่เป็นตัวเงิน โดยเฉพาะผู้ที่เลี้ยงสัตว์อยู่แล้วและต้องซื้อรำกลับมาในราคาตลาด

อัตราแปรสภาพและของเสียที่ต้องนับ

ข้าวเปลือกหนึ่งตันไม่ได้กลายเป็นข้าวสารหนึ่งตัน สัดส่วนที่ได้ขึ้นกับพันธุ์ ความชื้น ความสมบูรณ์ของเมล็ด และการตั้งเครื่อง ค่าทั่วไปที่ใช้วางแผนคร่าว ๆ คือได้ข้าวสารราว 60-68 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักข้าวเปลือก โดยในจำนวนนี้แบ่งเป็นข้าวเต็มเมล็ดกับปลายข้าวตามคุณภาพการสี ส่วนที่เหลือเป็นรำราว 8-10 เปอร์เซ็นต์ และแกลบราว 20 เปอร์เซ็นต์ ตัวเลขเหล่านี้เป็นกรอบสำหรับวางแผนเท่านั้น ควรชั่งจริงจากการสีรอบแรกของตัวเองแล้วใช้ค่าที่ได้เป็นฐานในการคำนวณครั้งต่อไป

สิ่งที่ควบคุมได้มากที่สุดคือสัดส่วนข้าวหัก ปัจจัยหลักได้แก่ความชื้นที่เหมาะสม การพักข้าวหลังตากก่อนสี การตั้งระยะลูกยางให้พอดี และการไม่เร่งป้อนข้าวเข้าเครื่องเกินกำลัง ข้าวหักที่มากขึ้นทุกจุดคือรายได้ที่หายไป เพราะปลายข้าวขายได้ราคาต่ำกว่าข้าวเต็มเมล็ดอย่างมีนัยสำคัญ

รายได้เสริมจากรำและปลายข้าว

ผลพลอยได้คือเหตุผลสำคัญที่ทำให้การสีเองคุ้มขึ้นสำหรับคนที่เลี้ยงสัตว์อยู่แล้ว แต่ต้องจัดการให้ถูกวิธี มิฉะนั้นของที่ได้มาจะเสื่อมคุณภาพก่อนใช้หรือก่อนขาย

• รำข้าว ใช้เป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์สำหรับหมู ไก่ เป็ด และปลา ข้อจำกัดสำคัญคือรำสดมีไขมันสูงและหืนเร็ว โดยเฉพาะในอากาศร้อนชื้น ควรใช้หรือขายภายในเวลาไม่นานหลังสี เก็บในที่แห้ง เย็น และไม่โดนแดด สังเกตจากกลิ่นถ้าเริ่มมีกลิ่นเหม็นหืนแปลว่าคุณภาพลดลงแล้ว
• ปลายข้าว ขายเป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์ วัตถุดิบทำแป้ง หรือใช้ในครัวเรือน ราคาต่ำกว่าข้าวเต็มเมล็ดแต่ยังมีมูลค่า การคัดแยกปลายข้าวออกให้สะอาดช่วยให้ข้าวสารหลักขายได้ราคาดีขึ้นด้วย
• แกลบ ใช้เป็นวัสดุรองพื้นในโรงเรือนสัตว์ ผสมวัสดุปลูก ทำแกลบดำปรับปรุงดิน หรือขายให้ฟาร์มและโรงเพาะเห็ดในพื้นที่ ถือเป็นรายได้ที่ไม่มากต่อหน่วยแต่เกิดขึ้นทุกรอบการสี
• รำหยาบและรำละเอียด มีราคาต่างกัน การแยกเก็บตั้งแต่ออกจากเครื่องช่วยให้ขายได้ตามเกรดแทนการขายรวมในราคาต่ำสุด

ราคารำ ปลายข้าว และแกลบผันผวนตามฤดูกาลและความต้องการของฟาร์มในพื้นที่ ไม่ควรใส่ตัวเลขราคาคงที่ลงในแผนธุรกิจ ให้สอบถามราคารับซื้อจริงจากร้านอาหารสัตว์และฟาร์มใกล้เคียง พร้อมตรวจสอบข้อมูลราคาสินค้าเกษตรล่าสุดจากสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรเป็นระยะ สำหรับผู้ที่กำลังเทียบเครื่องจักรและอุปกรณ์อื่น ๆ ในฟาร์ม อ่านเพิ่มเติมได้ในหมวด เทคโนโลยีและเครื่องมือเกษตร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยของกลุ่มที่ซื้อเครื่องสีข้าว

• ซื้อเครื่องใหญ่เกินปริมาณข้าวที่มีจริง เพราะคิดเผื่ออนาคต ผลคือเครื่องเดินไม่เต็มกำลัง ค่าเสื่อมต่อกิโลกรัมสูง และค่าไฟฐานที่ต้องจ่ายไม่คุ้มกับงานที่ได้
• ไม่ตรวจระบบไฟก่อนสั่งซื้อ จนต้องรอขอไฟสามเฟสหลายเดือนโดยที่เครื่องซื้อมาแล้ว
• สีข้าวที่ความชื้นไม่เหมาะ ข้าวชื้นทำให้แป้งติดเครื่องและรำเปียกเสียเร็ว ส่วนข้าวแห้งเกินทำให้เมล็ดเปราะและหักมาก
• ไม่ทำความสะอาดเครื่องหลังใช้ เศษรำที่ค้างในเครื่องจะหืนและดึงดูดหนูกับแมลง ส่งผลต่อคุณภาพข้าวรอบถัดไปและต่อการตรวจมาตรฐาน
• ตั้งราคาค่าจ้างสีโดยไม่คิดค่าเสื่อมและค่าอะไหล่ ทำให้กลุ่มเก็บเงินได้พอค่าไฟแต่ไม่มีเงินสะสมสำหรับเปลี่ยนลูกยางหรือซ่อมใหญ่
• เก็บรำไว้นานเกินไปเพื่อรอราคาดี แล้วรำหืนจนขายไม่ได้ ซึ่งเป็นการสูญเสียที่ป้องกันได้ด้วยการวางแผนขายเป็นรอบสั้น
• ไม่ทำบัญชีแยกรายรับรายจ่ายของเครื่อง ทำให้ไม่รู้ว่าการสีเองคุ้มกว่าการจ้างจริงหรือไม่ และตัดสินใจขยายกำลังผลิตโดยไม่มีข้อมูล

สรุป

การเลือกเครื่องสีข้าวเริ่มจากปริมาณข้าวเปลือกที่ต้องสีจริงต่อเดือน แล้วจึงดูกำลังสีคู่กับกำลังมอเตอร์และระบบไฟที่พื้นที่รองรับได้ เครื่องครัวเรือนใช้ไฟบ้านได้ ส่วนระดับกลุ่มเกษตรกรขึ้นไปมักต้องใช้ไฟสามเฟสซึ่งมีทั้งค่าใช้จ่ายและเวลาดำเนินการ การตัดสินใจว่าสีเองคุ้มกว่าจ้างหรือไม่ ให้คิดต้นทุนสีเองเป็นบาทต่อกิโลกรัมจากค่าเสื่อม ค่าไฟ ค่าแรง และค่าอะไหล่ แล้วเทียบกับค่าจ้างสีที่รวมมูลค่ารำและแกลบที่ถูกหักไปด้วย ผู้ที่เลี้ยงสัตว์อยู่แล้วจะได้เปรียบเพราะรำและปลายข้าวกลายเป็นวัตถุดิบที่ไม่ต้องซื้อ แต่ต้องจัดการให้ทันก่อนรำหืน ก่อนลงทุนทุกครั้งควรตรวจสอบราคาเครื่อง ค่าจ้างสีในพื้นที่ อัตราค่าไฟ และราคาผลพลอยได้ล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมการข้าว — ข้อมูลคุณภาพการสีข้าว ความชื้นที่เหมาะสมต่อการเก็บรักษาและการสี และแนวทางการแปรรูปข้าวระดับชุมชน
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการบริหารจัดการเครื่องจักรกลของกลุ่มเกษตรกรและวิสาหกิจชุมชน รวมถึงช่องทางขอคำปรึกษาจากสำนักงานเกษตรอำเภอ
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาข้าวเปลือก ข้าวสาร และผลพลอยได้จากการสีข้าว สำหรับใช้ประเมินความคุ้มค่า
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — มาตรฐานสินค้าเกษตรที่เกี่ยวข้องกับข้าวและข้อกำหนดด้านสุขลักษณะของสถานที่แปรรูป
• 📄การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค — เงื่อนไขการขอใช้ไฟฟ้าสามเฟส การขยายเขตไฟฟ้า และอัตราค่าไฟตามประเภทผู้ใช้ไฟ

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ