ที่ให้อาหารและที่ให้น้ำสัตว์ปีกซื้อรุ่นไหนดี เกณฑ์เลือกสำหรับเกษตรกรและข้อผิดพลาดตอนซื้อ

คำตอบเร็ว: ที่ให้อาหารสัตว์ปีกกับที่ให้น้ำสัตว์ปีกไม่มีรุ่นไหน "ดีที่สุด" สำหรับทุกฟาร์ม ให้เลือกจากสามอย่างตามลำดับ คือ ไก่อยู่ระยะไหน (ลูกไก่ ไก่รุ่น ไก่ไข่) เลี้ยงแบบปล่อยพื้นหรือในกรง และมีไก่กี่ตัวต่อหนึ่งจุดให้กินให้ดื่ม เกณฑ์ที่เปิดอ่านได้จริงคือมาตรฐาน มกษ. 6909(G)-2562 ของ มกอช. ซึ่งกำหนดว่าไก่ไข่ระยะไข่ควรมีความยาวภาชนะให้อาหารไม่น้อยกว่า 10 ซม. ต่อตัว รางน้ำไม่น้อยกว่า 2.5 ซม. ต่อตัว และหัวนิปเปิ้ลหนึ่งหัวต่อไก่ไม่เกิน 15 ตัว (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ส่วนยี่ห้อและราคา บทความนี้ไม่จัดอันดับ

คนที่เพิ่งเริ่มเลี้ยงไก่มักเสียเงินกับอุปกรณ์ให้อาหารและให้น้ำก่อนอย่างอื่น เพราะเห็นของสวยในรูปแล้วสั่งมาเลย พอถึงวันใช้งานจริงลูกไก่ปีนเข้าไปนอนในราง อาหารหกเกลื่อนพื้น น้ำเปียกแฉะจนวัสดุรองพื้นจับก้อน บทความนี้ไล่ให้ครบตั้งแต่ชนิดของที่ให้อาหารสัตว์ปีกและที่ให้น้ำสัตว์ปีก วิธีคำนวณจำนวนที่ต้องซื้อ จนถึงข้อผิดพลาดตอนซื้อ โดยตัวเลขทุกตัวมาจากเอกสารทางการที่เปิดอ่านได้ และตรงไหนที่ไม่มีเกณฑ์ชัดเจนจะบอกตรง ๆ

ชนิดของที่ให้อาหารและที่ให้น้ำที่ใช้กันจริง

ก่อนดูตัวเลข ต้องแยกให้ออกว่าของที่ขายอยู่แบ่งเป็นกลุ่มไหน เพราะแต่ละกลุ่มเหมาะกับไก่คนละช่วงวัย เอกสารตำราการจัดการฟาร์มสัตว์ปีกของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ (ผศ.ดร.ประภากร ธาราฉาย ปรับปรุง 2560) แยกอุปกรณ์ในการเลี้ยงไก่ไข่ไว้ดังนี้

• ถาดอาหาร ใช้กับลูกไก่ช่วงแรก วางบนพื้นหรือบนกระดาษรองพื้นกรงให้ลูกไก่เห็นและกินได้ง่าย ตำราระบุว่าในสัปดาห์แรกของกรงกก ต้องโรยอาหารบนกระดาษที่ปูพื้นกรงและเปลี่ยนกระดาษทุกวัน
• ถังอาหารแบบแขวน (ถังอาหารหรือกระพ้อ) ใช้กับการเลี้ยงปล่อยพื้น ปรับความสูงตามขนาดตัวไก่ได้ ตำรากำหนดจำนวนตัวต่อถังไว้ตามอายุไก่
• รางอาหารไก่ เป็นรางยาววางด้านหน้ากรง ฟาร์มใหญ่มักใช้ระบบลำเลียงอาหารด้วยเกลียวสว่าน สายพานโซ่ หรือกระพ้อส่งอาหาร ส่วนฟาร์มเล็กใช้รางรับและเติมอาหารด้วยมือ
• ที่ให้น้ำแบบนิปเปิ้ล (nipple) เป็นหัวจ่ายน้ำอัตโนมัติ ไก่จิกก้านเพื่อให้น้ำออกมา ตำราระบุว่าเป็นแบบหลักที่ใช้กับกรง ปรับระดับความสูงได้ตามอายุไก่
• ที่ให้น้ำแบบถ้วย (cup) น้ำขังในถ้วยเล็กและเติมเองเมื่อไก่กด ใช้กับกรงได้เช่นกัน
• ถังน้ำอัตโนมัติและกระปุกน้ำ ใช้กับการเลี้ยงปล่อยพื้น กระปุกน้ำเหมาะกับลูกไก่ในสัปดาห์แรก ตำราระบุให้เสริมกระปุกน้ำหนึ่งกระปุกในกรงช่วงนั้น

จะเห็นว่าชื่อสินค้าที่คนค้นหาอย่าง "ที่ให้น้ำสัตว์ปีก" หรือ "ที่ให้อาหารสัตว์ปีก" ครอบคลุมของหลายขนาดมาก ถ้าไม่บอกตัวเองก่อนว่าไก่อยู่ช่วงไหน จะเลือกผิดตั้งแต่ขั้นแรก

เกณฑ์ตัวเลขที่เปิดตรวจสอบได้ จากมาตรฐานทางการ

มาตรฐานสินค้าเกษตร มกษ. 6909(G)-2562 เรื่องแนวปฏิบัติการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มไก่ไข่ ของสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) ระบุเกณฑ์ภาชนะให้อาหารและให้น้ำไว้ชัดเจน ดังตารางนี้

มาตรฐานฉบับเดียวกันเขียนต่อท้ายว่า หรือให้จัดการตามคู่มือการเลี้ยงไก่ไข่ของแต่ละสายพันธุ์ แปลว่าตัวเลขข้างบนเป็นเกณฑ์ขั้นต่ำสำหรับฟาร์มไก่ไข่ ถ้าคู่มือสายพันธุ์ที่คุณซื้อลูกไก่มาระบุไว้ต่างออกไป ให้ยึดคู่มือสายพันธุ์ควบคู่กัน นอกจากนี้มาตรฐานยังระบุว่าการให้อาหารและน้ำควรใช้ภาชนะที่เหมาะสม ปริมาณเพียงพอ และวางในตำแหน่งที่ไก่เข้าถึงได้ทั่วถึง

ตัวเลขที่ละเอียดกว่านี้อยู่ในตำราแม่โจ้ ตารางที่ 5.1 ซึ่งอ้างอิง Bell and Weaver (2002) สำหรับไก่ไข่ที่เลี้ยงบนกรง

จุดที่ควรสังเกตคือ ไก่ไข่สีน้ำตาลตัวใหญ่กว่า จึงต้องการที่กินที่ดื่มต่อตัวมากกว่า และนิปเปิ้ลหนึ่งหัวรองรับตัวได้น้อยลง ถ้าคุณเลี้ยงสายพันธุ์ตัวใหญ่ อย่าเอาเกณฑ์ของพันธุ์เล็กไปใช้

ตำราเล่มเดียวกันยังยกตารางของไก่ไข่สายพันธุ์ ISA Brown (จากคู่มือสายพันธุ์ปี 2009) สำหรับการเลี้ยงปล่อยพื้นไว้ด้วย เช่น ช่วงสัปดาห์ที่ 0-3 ใช้ถังน้ำอัตโนมัติหนึ่งถังต่อลูกไก่ 75 ตัว ถาดอาหารหนึ่งถาดต่อ 50 ตัว และถังอาหารหนึ่งใบต่อ 35 ตัว ส่วนช่วงสัปดาห์ที่ 5-10 ใช้ถังน้ำหนึ่งถังต่อ 100 ตัว (ฤดูร้อนลดเหลือ 75 ตัว) ช่วงสัปดาห์ที่ 10-17 ใช้ถังอาหารหนึ่งใบต่อ 23 ตัว ตัวเลขชุดนี้เป็นของสายพันธุ์เดียวและปีเก่าพอสมควร ใช้เป็นแนวคิดว่าฤดูร้อนต้องเพิ่มจุดให้น้ำ ไม่ควรลอกไปใช้กับพันธุ์อื่นตรง ๆ

วิธีคำนวณว่าต้องซื้อกี่ชุด ตัวอย่างประกอบ

ตัวอย่างต่อไปนี้เป็นการคำนวณเลขคณิตจากเกณฑ์ข้างบน ไม่ใช่ตัวเลขจากฟาร์มจริง และไม่ใช่การรับรองผลผลิต

ข้อสังเกตจากตัวอย่าง รางอาหารยาว 12 เมตรฟังดูมาก แต่ถ้าไก่กินได้สองด้านของรางจะใช้รางยาวลดลงตามสัดส่วน สิ่งที่ต้องดูคือ "ความยาวด้านที่ไก่เข้ากินได้จริง" ไม่ใช่ความยาวของถังทั้งใบ ถังอาหารกลมแบบแขวนให้นับเส้นรอบวงช่วงที่ไก่ยืนกินได้ ถ้าผู้ขายไม่บอกขนาดชัดเจน ให้วัดเองก่อนจ่ายเงิน

เลือกตามช่วงวัยและระบบการเลี้ยง

• ลูกไก่สัปดาห์แรก ถ้าเลี้ยงบนพื้นให้ใช้ถาดอาหารตื้นกับกระปุกน้ำขนาดเล็ก ขอบต้องเตี้ยพอให้ลูกไก่ก้าวเข้าถึง ถ้าเลือกถังแขวนใบใหญ่มาให้ลูกไก่ตั้งแต่วันแรก ลูกไก่จะกินไม่ถึง
• ไก่รุ่นปล่อยพื้น ถ้าห้องเลี้ยงชื้นง่ายให้ใช้ถังน้ำอัตโนมัติแบบแขวนที่ปรับระดับได้ เพื่อให้น้ำไม่หกลงวัสดุรองพื้น
• ไก่ไข่ในกรงตับ ใช้รางอาหารไก่หน้ากรงคู่กับนิปเปิ้ล ตำราระบุว่าอุปกรณ์ให้น้ำต้องปรับสูงต่ำได้ตามอายุ และกรงที่ใช้นิปเปิ้ลต้องมีอย่างน้อย 2 หัวต่อกรง (ตามตาราง ISA Brown ในตำราแม่โจ้)
• ไก่บ้านหรือไก่พื้นเมืองเลี้ยงปล่อย บทความนี้ไม่ได้อ้างตัวเลขเฉพาะ เพราะเอกสารที่เปิดอ่านได้ครอบคลุมไก่ไข่ ไม่ใช่ไก่พื้นเมือง ให้ถามปศุสัตว์อำเภอหรือดูแนวทางของกรมปศุสัตว์ และอ่านข้อผิดพลาดทั่วไปได้ที่ 10 ข้อผิดพลาดเรื่องไก่บ้านที่มือใหม่พบบ่อย
• ไก่เนื้อและเป็ด เอกสารทางการที่เปิดอ่านได้ในรอบนี้ไม่มีตัวเลขความยาวรางต่อตัวสำหรับสัตว์ชนิดนี้ จึงไม่ขอระบุตัวเลข ให้ใช้คู่มือสายพันธุ์ที่มากับลูกสัตว์หรือสอบถามปศุสัตว์อำเภอ

วัสดุและการออกแบบที่ควรดูตอนเลือกซื้อ

มาตรฐาน มกษ. 6909(G)-2562 เขียนเรื่องโรงเรือนไว้ว่า วัสดุควรแข็งแรง คงทน ทำความสะอาดและฆ่าเชื้อได้ง่าย ไม่มีส่วนยื่นที่แหลมคมซึ่งทำให้ไก่ได้รับอันตราย แม้ข้อนี้เขียนถึงโรงเรือน แต่ใช้เป็นหลักคิดกับที่ให้อาหารสัตว์ปีกและที่ให้น้ำสัตว์ปีกได้ตรง ๆ

• ขอบและมุม ลูบด้วยมือดูก่อนซื้อ ถ้าขอบพลาสติกที่ฉีดขึ้นรูปมีคมหรือเหล็กพับมีเสี้ยน ไก่จะเจ็บคอเจ็บตีนเวลาแย่งกิน
• ล้างง่าย ส่วนประกอบที่ถอดล้างได้ไม่ต้องใช้เครื่องมือจะทำให้ล้างบ่อยขึ้น ซึ่งสำคัญเพราะอาหารเปียกหรือน้ำนิ่งเป็นที่สะสมเชื้อ
• ฝาและขอบกันหก ถังอาหารที่มีฝาครอบหรือแผ่นกันไก่ปีนช่วยลดอาหารหกและลดมูลตกลงไป
• ปรับความสูงได้ ตำราแม่โจ้ย้ำเรื่องปรับสูงต่ำได้ตามช่วงวัย อุปกรณ์ที่ตายตัวทำให้ต้องซื้อใหม่เมื่อไก่โตขึ้น
• ความหนาของวัสดุ พลาสติกบางที่ตากแดดแล้วกรอบจะแตกก่อนอายุใช้งานที่คาด ซื้อมาแล้วให้ลองบีบดูว่าเด้งหรือแตก
• ตะแกรงหรือโครงเหล็ก ถ้าเป็นเหล็กชุบให้ดูรอยเชื่อมและการเคลือบกันสนิม เพราะมูลไก่และความชื้นกัดโลหะเร็ว ตำราแม่โจ้เองก็กล่าวถึงตาข่ายเคลือบพลาสติกเพื่อกันสนิมในกรงที่มีมูลสะสม

คุณภาพน้ำสำคัญพอ ๆ กับตัวอุปกรณ์

ที่ให้น้ำสัตว์ปีกจะดีแค่ไหนก็ช่วยอะไรไม่ได้ถ้าน้ำที่ไหลเข้ามีปัญหา มกษ. 6909(G)-2562 กำหนดเกณฑ์น้ำสำหรับไก่ไข่ไว้ดังนี้ โลหะหนักไม่เกิน สารหนู 0.05 มก./ล. แคดเมียม 0.01 มก./ล. ตะกั่ว 0.05 มก./ล. ปรอท 0.001 มก./ล. ด้านจุลินทรีย์ Standard plate count ไม่เกิน 500 CFU ต่อมิลลิลิตร โคลิฟอร์มน้อยกว่า 2.2 MPN ต่อ 100 มิลลิลิตร และไม่พบอีโคไลกับซัลโมเนลลา มาตรฐานระบุว่าต้องมีผลตรวจคุณภาพน้ำเป็นหลักฐานในการตรวจประเมินครั้งแรก

เกณฑ์นี้เขียนไว้สำหรับฟาร์มที่เข้าสู่การรับรอง แต่ฟาร์มเล็กก็ใช้เป็นโจทย์ได้ ถ้าใช้น้ำบาดาลหรือน้ำบ่อ ควรส่งตรวจที่ห้องปฏิบัติการหรือสอบถามปศุสัตว์อำเภอว่าส่งตรวจที่ไหนได้ ส่วนขั้นตอนทำความสะอาดท่อและถังด้วยสารเคมีชนิดใดและความเข้มข้นเท่าใด บทความนี้ไม่ระบุ เพราะต้องทำตามฉลากของผลิตภัณฑ์และคำแนะนำของสัตวแพทย์

ข้อผิดพลาดที่คนซื้อที่ให้อาหารและที่ให้น้ำมักพลาด

• ซื้อแบบเดียวให้ไก่ทุกวัย ทำให้ลูกไก่กินไม่ถึงหรือไก่ใหญ่ยืนกินไม่พอดี
• นับแต่จำนวนชุดที่ซื้อ ไม่ได้คิดความยาวช่องกินต่อตัว จึงมีไก่ตัวเล็กถูกไล่ออกจากที่กิน
• ติดนิปเปิ้ลสูงหรือต่ำเกินไปแล้วไม่ปรับตามอายุ ตำราระบุว่าต้องปรับตามการเติบโต
• วางที่ให้น้ำใกล้ที่ให้อาหารมากเกินไป น้ำกระเด็นเข้าอาหาร อาหารจับตัวเป็นก้อนและขึ้นรา ซึ่งมาตรฐานก็เน้นให้เก็บอาหารในที่แห้ง ภาชนะแห้ง กันความชื้น
• ไม่ล้างเพราะถอดยาก จึงมีคราบสะสมจนไก่ไม่ยอมกินหรือป่วยง่าย
• เลือกจากรูปสวยโดยไม่เช็กขนาดจริง บางรายการระบุเป็นความจุ ไม่ใช่ความยาวด้านกิน

เช็กลิสต์ก่อนจ่ายเงิน

• ไก่อยู่ช่วงวัยไหน เลี้ยงปล่อยพื้นหรือกรง จำนวนกี่ตัว
• คำนวณความยาวช่องกินต่อตัวตามเกณฑ์สายพันธุ์หรือ มกษ. 6909(G)-2562 แล้วหรือยัง
• จำนวนหัวนิปเปิ้ลหรือถ้วยน้ำเพียงพอตามตัวเลขข้างต้น และมีสำรองกรณีหัวตัน
• ปรับความสูงได้ ถอดล้างได้ ไม่มีขอบคม
• วางผังก่อนว่าจะติดตั้งตรงไหน ให้ทุกตัวเข้าถึงอาหารและน้ำได้ทั่วถึง
• มีที่เก็บอาหารที่แห้ง ยกพ้นพื้นด้วยพาเลท ตามที่มาตรฐานแนะนำ
• วางแผนล้างและตรวจหัวจ่ายน้ำทุกวัน
• ถามผู้ขายเรื่องการรับเปลี่ยนสินค้าและการซื้ออะไหล่ภายหลัง

การดูแลหลังติดตั้ง และความเกี่ยวโยงกับโรคระบาด

ตรวจหัวนิปเปิ้ลทุกวันว่าน้ำออกปกติ ไม่หยดเอ่อ ถ้าพบมูลสัตว์ติดที่ขอบรางอาหารให้ขัดออก เพราะจุดที่ไก่ตัวหนึ่งป่วยแล้วกินน้ำกินอาหารร่วมกันคือจุดที่โรคแพร่ได้ง่าย ช่วงที่มีข่าวโรคไข้หวัดนก ควรติดตามประกาศของกรมปศุสัตว์ และอ่านภาพรวมเรื่องสายพันธุ์ใหม่ที่ ไข้หวัดนกสายพันธุ์ใหม่ที่เกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์ปีกต้องเฝ้าระวัง อุปกรณ์ห้ามยืมข้ามฟาร์มโดยไม่ทำความสะอาดและฆ่าเชื้อก่อน ส่วนชนิดน้ำยาฆ่าเชื้อและความเข้มข้นให้ถามปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์

ถ้าฟาร์มกำลังขยับขึ้นเป็นระบบที่มีลูกไก่เข้าออกเป็นรุ่น ก็อาจต้องนับจำนวนลูกไก่แม่นยำขึ้น ดูแนวคิดได้ที่ เครื่องนับลูกไก่อัตโนมัติหน้าโรงฟัก และถ้าคุณกำลังวางผังโรงเรือนไก่ไข่ขนาดเล็กไปพร้อมกัน อ่านขนาดพื้นที่ได้ที่ โรงเรือนไก่ไข่ 20 ตัว 100 ตัว 500 ตัว

สิ่งที่บทความนี้ยืนยันไม่ได้

• เกณฑ์ความยาวรางต่อตัวสำหรับไก่เนื้อ ไก่พื้นเมือง เป็ด และนก ที่มาจากเอกสารทางการที่เปิดอ่านได้ (ไม่พบในรอบนี้)
• ราคาที่ให้อาหารและที่ให้น้ำ เพราะไม่มีแหล่งราคาที่ระบุวันที่ จึงไม่ใส่ตัวเลข
• ว่ายี่ห้อหรือรุ่นไหนทนทานกว่า เพราะไม่มีการทดสอบกลางที่เปิดอ่านได้
• ตัวเลขในตำราแม่โจ้เป็นเกณฑ์ของสายพันธุ์ที่ใช้เมื่อหลายปีก่อน ถ้าคู่มือสายพันธุ์ปัจจุบันเขียนต่าง ให้ยึดคู่มือสายพันธุ์

สรุป

การเลือกที่ให้อาหารสัตว์ปีกและที่ให้น้ำสัตว์ปีกที่ดีเริ่มจากรู้ช่วงวัยและระบบการเลี้ยงของตัวเอง แล้วคำนวณความยาวช่องกินและจำนวนหัวจ่ายน้ำตามเกณฑ์ มกษ. 6909(G)-2562 หรือคู่มือสายพันธุ์ จากนั้นเลือกวัสดุที่ล้างง่าย ไม่มีขอบคม และปรับสูงต่ำได้ ก่อนจ่ายเงินให้วัดขนาดจริงและวางผังการติดตั้งไว้ล่วงหน้า สำหรับสัตว์ปีกชนิดอื่นที่ยังไม่มีเกณฑ์ชัดเจน ให้ถามปศุสัตว์อำเภอก่อนตัดสินใจ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) มกษ. 6909(G)-2562 แนวปฏิบัติการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มไก่ไข่ — เกณฑ์ความยาวภาชนะให้อาหาร รางน้ำ นิปเปิ้ล และคุณภาพน้ำ https://tas2go.acfs.go.th/upload_standard/357_th.pdf
• 📄มกอช. หน้ามาตรฐานฟาร์มไก่ไข่ (มกษ. 6909-2562) — ภาพรวมมาตรฐานและเอกสารที่เกี่ยวข้อง https://www.acfs.go.th/standard/detail/174
• 📄มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ผศ.ดร.ประภากร ธาราฉาย การจัดการฟาร์มสัตว์ปีก (ปรับปรุง 2560) บทที่ 5 การเลี้ยงและการจัดการไก่ไข่ — ชนิดอุปกรณ์ให้อาหารให้น้ำ และตารางความต้องการ https://as2.mju.ac.th/E-Book/t_prapakorn/%E0%B8%AA%E0%B8%A8451/%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%205%20%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B8%B5%E0%B9%89%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%84%E0%B8%81%E0%B9%88%E0%B9%84%E0%B8%82%E0%B9%88_3.pdf
• 📄กรมปศุสัตว์ — หน่วยงานที่ควรสอบถามเรื่องการเลี้ยงสัตว์ปีกชนิดอื่นและการตรวจน้ำ https://www.dld.go.th

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ