สร้างโรงเรือนเพาะเห็ดนางฟ้าและเห็ดฟางแบบประหยัด ต่างกันอย่างไร

คำตอบเร็ว: เห็ดนางฟ้า (เพาะเป็นก้อนในถุง ชอบอากาศเย็นชื้น) กับเห็ดฟาง (เพาะบนกองวัสดุหรือชั้นวาง ชอบอุณหภูมิสูงกว่า) ต่างกันที่ช่วงอุณหภูมิ วิธีเพาะ และอายุรอบ ตามเอกสารกรมส่งเสริมการเกษตร นางฟ้าภูฐานออกดอกดีที่ราว 25 องศาเซลเซียส และไม่ออกดอกที่ต่ำกว่า 15 หรือสูงกว่า 35 องศา ส่วนเห็ดฟางในกรณีศึกษาของ สวทช. ใช้ห้องที่ 32-34 องศาช่วงบ่มเส้นใย และไม่เกิน 35 องศาช่วงออกดอก โรงเรือนแบบประหยัดของนางฟ้าจึงเน้นเย็นและร่ม ส่วนของเห็ดฟางเน้นเก็บความอุ่นและความชื้น (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

คำถามนี้มาจากคนที่มีเงินจำกัดและอยากรู้ว่าจะสร้างโรงเรือนแบบเดียวเพาะได้ทั้งสองชนิดหรือเปล่า คำตอบสั้นคือแทบไม่ได้ ถ้าไม่ปรับอะไรเลย เพราะเห็ดสองชนิดนี้ต้องการอากาศคนละแบบ บทความนี้ไล่ตามลำดับ คือเปรียบเทียบความต้องการของเห็ดแต่ละชนิด วิธีสร้างโรงเรือนอย่างประหยัด วิธีคิดต้นทุนด้วยสูตร และข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย ตัวเลขทุกตัวมาจากเอกสารที่เปิดอ่านจริง ส่วนราคาวัสดุและราคาเห็ดตลาด ผมไม่ระบุเป็นตัวเลข เพราะไม่ได้เปิดหน้าราคาที่มีวันที่ยืนยัน

หมายเหตุเรื่องชื่อ เอกสารของกรมส่งเสริมการเกษตรแยก "นางฟ้าภูฐาน" กับ "นางรม" เป็นเห็ดสองชนิด ส่วนคู่มือของสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) เรียกเห็ดนางฟ้าว่าเพาะได้ใกล้เคียงกัน ในบทความนี้ใช้คำว่า "นางฟ้า" ตามคำถาม และอ้างตามเอกสารว่าตัวเลขชิ้นไหนเป็นของสายพันธุ์ไหน

เห็ดสองกลุ่มนี้ต้องการอะไรต่างกัน

เอกสาร "การเพาะเห็ดถุงชนิดต่างๆ" ของกรมส่งเสริมการเกษตร ระบุว่าเห็ดนางฟ้าภูฐานให้ดอกดีที่อุณหภูมิราว 25 องศาเซลเซียส ไม่ออกดอกถ้าต่ำกว่า 15 หรือสูงกว่า 35 องศา การให้ก้อนเจออากาศต่ำกว่า 20 องศาช่วงสั้น ๆ หรือกลางคืนที่เย็นช่วยกระตุ้นการออกดอก ความชื้นในโรงเรือนไม่ควรต่ำกว่า 80-85% เส้นใยเดินเต็มถุงใน 2-3 สัปดาห์ และพักก้อน 5-7 วันระหว่างรุ่น

ส่วนเห็ดนางรม เอกสารเดียวกันแยกสายพันธุ์ขาวสำหรับหน้าร้อน (ที่อุณหภูมิสูงกว่า 20 องศา) กับสายพันธุ์เทาสำหรับหน้าหนาว (ต่ำกว่า 20 องศา) ต้องการแสงอย่างน้อยราววันละ 15 นาที ต้องมีการระบายอากาศ เพราะคาร์บอนไดออกไซด์สะสมทำให้หมวกดอกผิดรูป ความชื้น 70-80% พ่นละออง 2-3 ครั้งต่อวัน ให้ผลผลิตดีที่ 24-33.5 องศา ช่วงมกราคมถึงพฤษภาคมสูงกว่าช่วงมิถุนายนถึงธันวาคม

คู่มือ วช. (ปี 2565 โดยชนิดา ยุบลไสย์ และคณะ) ระบุว่าเห็ดนางฟ้าภูฐานเพาะง่าย พักตัวสั้น และเพาะได้เกือบตลอดปี ยกเว้นหน้าร้อน เพราะชอบอากาศเย็นชื้น ส่วนกรณีศึกษาเห็ดฟางแบบโรงเรือนชั้นวางของ สวทช. (บ้านหนองหว้า อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา) ระบุว่าวัสดุเพาะหนา 15-18 เซนติเมตร อบไอน้ำที่ราว 65 องศาเซลเซียส นาน 4-6 ชั่วโมง ลดอุณหภูมิเหลือ 50-55 องศาแล้วเปิดระบายอากาศ ใส่เชื้อตอนห้องอุณหภูมิ 30-36 องศา บ่มเส้นใยที่ 32-34 องศา ช่วงตุ่มดอกรักษาห้องไม่เกิน 34 องศา ความชื้นราว 90% และช่วงออกดอกไม่เกิน 35 องศา

ความต่างนี้เป็นเหตุผลว่าทำไมการสร้าง "โรงเดียวเพาะทั้งคู่" จึงไม่ง่าย โรงที่ออกแบบให้เย็นเหมาะกับนางฟ้า แต่เห็ดฟางต้องการห้องที่ร้อนและอบอุ่นกว่าช่วงบ่ม ถ้าอยากเริ่มชนิดเดียวก่อน ให้เลือกตามฤดูและอุณหภูมิจริงของพื้นที่ ไม่ใช่ตามราคาเห็ด

โรงเรือนเห็ดนางฟ้าแบบประหยัด: ทำอย่างไร

1. เลือกที่โล่ง อากาศถ่ายเท ไม่มีน้ำขัง ระบายน้ำดี ดินไม่เค็ม และล้างทำความสะอาดก่อนใช้ซ้ำ ตามแนวทางเลือกพื้นที่ในงานวิจัยโรงเรือนเห็ดนางรมและนางฟ้าของมหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม (2561)
2. ตั้งทิศทางให้ลมพัดผ่านด้านยาวของโรง ไม่ให้ด้านหลังติดกำแพงทึบ เพราะคาร์บอนไดออกไซด์สะสมทำให้ดอกผิดรูป
3. ใช้โครงไม้หรือเหล็กเบา คลุมด้วยวัสดุกันแสงและเก็บความชื้น และเว้นช่องระบายอากาศด้านบนและด้านล่าง
4. จัดชั้นวางก้อนให้เดินเก็บดอกได้ ไม่ติดผนัง
5. ติดตั้งระบบพ่นละอองน้ำหรือสายยางให้รดพื้นและผนังได้ โดยไม่ฉีดตรงดอกจนเปียกชุ่ม
6. ติดเทอร์โมมิเตอร์และเครื่องวัดความชื้นไว้ระดับเดียวกับก้อน ไม่ติดข้างฝาที่อุณหภูมิต่างจากกลางโรง

คู่มือ วช. มีทางเลือกที่ประหยัดกว่านั้นอีกสองทาง ทางแรกคือสูตรวัสดุเพาะจากฟางสับ ใช้ฟางแห้งสับ 100 กิโลกรัม ยูเรีย 1 กิโลกรัม ปูนขาว 1 กิโลกรัม ปุ๋ย 0-46-0 จำนวน 2 กิโลกรัม รำละเอียด 5 กิโลกรัม หมักในกองขนาด 1x1x0.5 เมตร คลุมพลาสติก 3-4 วัน แล้วกลับกอง ใส่ปูนขาวหมักต่ออีก 3-4 วัน กลับกอง แล้วใส่ปุ๋ย 0-46-0 หมักอีก 3-4 วัน คู่มือระบุว่าใช้ได้กับเห็ดนางรม นางฟ้า และเห็ดเป๋าฮื้อ และดัดแปลงเพื่อลดต้นทุน ทางที่สองคือเพาะในถัง 10 ลิตรแทนถุง 5 ใบ วางในมุมชื้นได้โดยไม่ต้องสร้างโรงเรือน เหมาะกับครัวเรือน ผมแนะนำให้คนที่ยังไม่มั่นใจตลาดเริ่มจากทางนี้ก่อนลงทุนโรงจริง

เห็ดฟาง: โรงเรือนชั้นวางแบบที่ใช้ในกรณีศึกษา

กรณีศึกษาของ สวทช. ใช้โรงเรือนชั้นวางที่ควบคุมห้องได้ ขั้นตอนหลักคือนำวัสดุเพาะขึ้นชั้นหนา 15-18 เซนติเมตร อบไอน้ำ ลดอุณหภูมิ ใส่เชื้อ ใส่หัวเชื้อ 6 ก้อนต่อพื้นที่ 1.5x5 เมตร บ่ม และเปิดดอก เก็บดอกวันละ 2 ครั้งราว 7 วัน แล้วล้างห้องพัก 7-10 วัน ที่ละเอียดอ่อนคือ ถ้าความชื้นต่ำ ห้ามรดน้ำที่วัสดุเพาะโดยตรง ให้รดพื้นหรือผนังแทน และห้ามแช่ดอกในน้ำเพื่อเพิ่มน้ำหนัก เก็บรักษาไม่เกิน 24 ชั่วโมงที่ 12-15 องศา

ตัวอย่างตัวเลขจากคู่มือ วช. (ไม่รวมค่าโรงเรือน)

คู่มือ วช. ยกตัวอย่างโรงเรือนเห็ดฟางขนาด 5x9 เมตร ชั้นวาง 8 ชั้น ขนาดชั้นละ 8x1.5 เมตร รอบการผลิต 22 วัน ค่าวัสดุ 6,000 บาท ค่าแรง 9,000 บาท ค่าดำเนินการ 2,000 บาท ผลผลิต 450 กิโลกรัม รายได้ 36,000 บาท คงเหลือ 19,000 บาท ผลต่อหน่วยที่คำนวณได้ จากตัวอย่างนี้ คือต้นทุนราว 37.8 บาทต่อกิโลกรัม (17,000 หาร 450) และรายได้เฉลี่ยราว 80 บาทต่อกิโลกรัม ตัวเลขทั้งหมดเป็นตัวอย่างในคู่มือ ไม่ใช่ราคาตลาดวันนี้ ก่อนใช้จริงต้องเอาราคาขายในตลาดท้องถิ่นของคุณและราคาวัสดุที่ถามวันนี้มาแทน

สูตรคิดต้นทุนโรงเรือนแบบประหยัด (ใส่ตัวเลขของคุณเอง)

ผมไม่ใส่ราคาเสา เหล็ก พลาสติก ซาแรน เพราะไม่ได้เปิดหน้าราคาที่ยืนยันวันที่ได้ แต่แนะนำให้คำนวณแบบนี้

ข้อสังเกตจากงานภาคสนามคือ คนส่วนใหญ่คำนวณกำไรโดยใช้รอบผลผลิตที่ดีที่สุด ให้ใช้รอบที่แย่ที่สุดที่เคยเจอด้วย เช่น รอบที่อากาศร้อนจัดเดือนเมษายนหรือรอบที่ก้อนเสียเพราะเชื้อรา เพื่อดูว่ายังรับได้หรือไม่ ดูประกอบกับ ต้นทุนเปิดโรงเรือนเพาะเห็ดนางฟ้าภูฐานขาย ก้อนละเท่าไหร่กว่าจะคืนทุน และ ปฏิทินปลูกเห็ดนางฟ้า: ช่วงปลูก เก็บเกี่ยว และงานดูแลรายเดือน

เลือกชนิดไหนก่อนดี

• ถ้าพื้นที่ของคุณเย็นชื้นในช่วงที่จะเริ่ม และไม่มีงบทำห้องอบ เริ่มจากนางฟ้าภูฐานหรือนางรมสายพันธุ์เทา
• ถ้ามีฟางเหลือจากนา ต้องการต้นทุนวัสดุต่ำ ลองสูตรฟางสับของ วช. กับนางฟ้า/นางรมก่อน
• ถ้าอยากเพาะเห็ดฟางเป็นอาชีพ ต้องเตรียมห้องที่รักษาอุณหภูมิ 32-34 องศาช่วงบ่มได้ ซึ่งต้องคิดเรื่องการเก็บความร้อนและห้องปิดเพิ่มจากโรงเห็ดก้อนทั่วไป
• ถ้ายังไม่แน่ใจตลาด เริ่มจากถัง 10 ลิตรตามคู่มือ วช. ก่อน
• ถ้าสนใจเห็ดชนิดอื่น ดูต้นทุนของ เห็ดขอนขาว และ เห็ดหูหนู เพื่อเทียบ

ความผิดพลาดที่พบบ่อยในการสร้างโรงเรือนเห็ดแบบประหยัด

• สร้างโรงเล็กปิดมิด ไม่มีช่องระบาย แล้วดอกบิดเบี้ยวเพราะคาร์บอนไดออกไซด์สะสม
• ติดเครื่องวัดอุณหภูมิไว้ข้างผนังที่ร้อนกว่า จึงอ่านผิดแล้วปรับระบบผิด
• รดน้ำก้อนจนแฉะ แทนที่จะรดพื้นและผนัง ทำให้ก้อนเน่าและเชื้อราแทรก
• เพาะนางฟ้าในหน้าร้อนจัดโดยไม่มีระบบลดความร้อน ทั้งที่เอกสารว่าไม่เหมาะกับหน้าร้อน
• เก็บดอกสายจนบาน น้ำหนักตกและขายยาก ควรเก็บตอนเช้าก่อนรดน้ำ ตามที่กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำ
• ใช้ตัวเลขตัวอย่างในคู่มือเป็นราคาตลาดจริง ทั้งที่คู่มือเป็นปี 2565-2566

สรุป

เห็ดนางฟ้ากับเห็ดฟางต่างกันที่อุณหภูมิ วัสดุเพาะ และรอบเก็บ นางฟ้าภูฐานเน้นเย็นชื้นราว 25 องศา ความชื้นไม่ต่ำกว่า 80-85% ส่วนเห็ดฟางในโรงเรือนชั้นวางต้องการ 32-34 องศาช่วงบ่ม โรงเรือนประหยัดจึงออกแบบตามชนิดที่เลือก ไม่ใช่แบบเดียวใช้ได้ทุกชนิด คำนวณคุ้มทุนด้วยสูตรกำไรต่อรอบ และใช้ตัวเลขของคุณเอง ส่วนตัวเลขรายได้ 36,000 บาทในคู่มือเป็นตัวอย่างไม่ใช่ราคาตลาด (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ถ้าต้องการลดความร้อนหน้าร้อน ดูต่อที่บทความโรงเรือนเห็ดอีแวป

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — การเพาะเห็ดถุงชนิดต่างๆ — อุณหภูมิ ความชื้น และการพักก้อนของนางฟ้าภูฐานและนางรม https://esc.doae.go.th/wp-content/uploads/2015/02/por-hed-tuk.pdf
• 📄สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) — คู่มือการผลิตเห็ดฟางและเห็ดนางฟ้าแบบครบวงจร (2565) — สูตรฟางสับ การเพาะในถัง และตัวอย่างต้นทุนโรงเรือนเห็ดฟาง https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/65-129.pdf
• 📄สวทช. — กรณีศึกษาเห็ดฟางโรงเรือนชั้นวาง บ้านหนองหว้า อ.พนมสารคาม จ.ฉะเชิงเทรา — อุณหภูมิและความชื้นแต่ละระยะ https://waa.inter.nstda.or.th/stks/pub/2020/20200618-case-study-straw-mushroom-v1.pdf
• 📄วารสารวิชาการการจัดการเทคโนโลยีสารสนเทศและนวัตกรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม ปีที่ 5 ฉบับที่ 1 (2561) — แนวทางเลือกพื้นที่ตั้งโรงเรือนเห็ด https://ph02.tci-thaijo.org/index.php/itm-journal/article/download/140258/104041/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ