เครื่องพ่นปุ๋ยเม็ดและเครื่องพ่นยา 2 จังหวะกับ 4 จังหวะ เลือกแบบไหนตามงาน

คำตอบเร็ว: เครื่องยนต์ 2 จังหวะเบากว่าและให้แรงต่อน้ำหนักมากกว่า เหมาะกับงานสะพายหลังที่เดินทั้งวัน แต่ต้องผสมน้ำมันเครื่องกับเบนซินเองและมีควันกับการเกาะของหัวเทียนมากกว่า ส่วน 4 จังหวะหล่อลื่นด้วยน้ำมันเครื่องในห้องข้อเหวี่ยง ไม่ต้องผสมน้ำมัน เสียงและควันน้อยกว่าแต่เครื่องหนักกว่า เลือกตามวิธีใช้จริง คือสะพายเดินวันละกี่ชั่วโมง ลากสายหรือตั้งพื้น แล้วค่อยดูว่าระบบพ่นเป็นแบบน้ำมากหรือแบบใช้ลมช่วย เพราะจำนวนจังหวะของเครื่องยนต์ไม่ได้กำหนดว่าพ่นได้ดีหรือไม่ดี (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

ร้านขายเครื่องมือเกษตรมักถูกถามประโยคเดียวกันซ้ำ ๆ ว่า "พี่ ตัวนี้ 2 จังหวะหรือ 4 จังหวะ ตัวไหนดีกว่า" แล้วคำตอบที่ได้ก็มักเป็นแค่ "4 จังหวะประหยัดน้ำมัน" หรือ "2 จังหวะแรงดี" ซึ่งไม่พอสำหรับตัดสินใจจ่ายเงินหลายพันบาท บทความนี้จึงแยกให้เห็นก่อนว่าคำว่า 2 จังหวะ 4 จังหวะ พูดถึงแค่ตัวเครื่องยนต์ ไม่ได้พูดถึงระบบที่ทำให้น้ำยากลายเป็นละออง และไล่เปรียบเทียบด้านที่เกษตรกรสัมผัสจริง ได้แก่ น้ำหนักบนบ่า เสียง น้ำมันที่ต้องเตรียม การบำรุงรักษา และงานที่เหมาะกับแต่ละแบบ

ก่อนเลือก ต้องแยกให้ออกว่า "เครื่องพ่นปุ๋ย" ที่ว่า คือเครื่องแบบไหน

คำค้นที่คนใช้กันคือ "เครื่องพ่นปุ๋ย" แต่ในไร่นามีเครื่องอย่างน้อยสามกลุ่มที่ถูกเรียกรวมกันแบบนี้ และกลุ่มต่างกันก็มีเงื่อนไขการเลือกเครื่องยนต์ไม่เหมือนกัน

• เครื่องพ่นของเหลวแบบปั๊มแรงดันน้ำ เครื่องยนต์ขับปั๊มให้ดันน้ำยาผ่านสายและก้านพ่นที่ติดหัวฉีด กรมวิชาการเกษตรเรียกการพ่นแบบนี้ในรายงานวิจัยเครื่องพ่นสารสำหรับข้าวว่าเป็นการพ่นแบบน้ำมาก มีทั้งแบบสะพายหลังและแบบลากสาย โดยทั่วไปใช้ก้านฉีดที่ติดหัวฉีดแบบกรวยกลวง
• เครื่องพ่นแบบใช้ลมช่วย (พ่นหมอก) เครื่องยนต์ขับพัดลมให้เกิดลมแรงเป่าน้ำยาออกเป็นละอองฝอย ลมพาละอองเข้าไปในทรงพุ่มและใต้ใบ ใช้น้ำน้อยกว่า
• เครื่องหว่านหรือเป่าปุ๋ยเม็ด ปุ๋ยเม็ดไม่ได้ "พ่น" เป็นละออง แต่ใช้ลมหรือจานหมุนเหวี่ยงเม็ดออกไป เครื่องกลุ่มนี้ต้องการแรงลมต่อเนื่อง จึงเป็นอีกโจทย์หนึ่งและมีบทความแยกเรื่องอุปกรณ์ใส่ปุ๋ยไว้ที่ อุปกรณ์ใส่ปุ๋ยและเครื่องหว่านปุ๋ย

เหตุที่ต้องแยก เพราะถ้าซื้อเครื่องพ่นหมอกมาหวังหว่านปุ๋ยเม็ด หรือซื้อเครื่องพ่นปั๊มแรงดันมาหวังให้ละอองลอยเข้าทรงพุ่มทึบ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่จำนวนจังหวะเลย บทความนี้จึงเน้นเครื่องพ่นของเหลวทางใบหรือพ่นสาร เพราะเป็นกลุ่มที่คนสับสนเรื่อง 2 กับ 4 จังหวะมากที่สุด

2 จังหวะกับ 4 จังหวะต่างกันตรงไหน เอาแค่เรื่องที่กระทบการใช้งาน

วิศวกรของ LSU AgCenter (สหรัฐอเมริกา) อธิบายไว้ว่าเครื่องยนต์สันดาปทุกแบบมีวัฏจักร 5 ขั้น คือ ดูดอากาศ อัด จุดระเบิด เผาไหม้ และไอเสีย เครื่อง 2 จังหวะทำครบทั้ง 5 ขั้นใน 2 จังหวะของลูกสูบ (เพลาข้อเหวี่ยงหมุน 1 รอบ) ส่วนเครื่อง 4 จังหวะใช้ 4 จังหวะ (เพลาข้อเหวี่ยงหมุน 2 รอบ) ผลที่ตามมาซึ่งเกษตรกรรู้สึกได้มี 4 เรื่อง

1. การหล่อลื่น เครื่อง 2 จังหวะไม่มีอ่างน้ำมันเครื่องในห้องข้อเหวี่ยง ใช้น้ำมันหล่อลื่นผสมลงในน้ำมันเบนซินโดยตรง ส่วนเครื่อง 4 จังหวะหล่อลื่นด้วยน้ำมันเครื่องในห้องข้อเหวี่ยง จึงเติมแต่เบนซินล้วนในถังเชื้อเพลิง
2. น้ำหนักต่อแรง เครื่อง 2 จังหวะมีอัตราส่วนกำลังต่อน้ำหนักสูงกว่าเครื่อง 4 จังหวะส่วนใหญ่ เพราะรอบเครื่องสูงกว่า และเครื่องเล็กใช้ช่องไอดีไอเสียแทนลิ้น จึงตัดน้ำหนักและต้นทุนชุดลิ้นออกได้ นี่คือเหตุผลที่เครื่องมือสะพายหลังหรือมือถือหลายชนิดใช้ 2 จังหวะ
3. ควันและไอเสีย น้ำมันหล่อลื่นที่ผสมมาไม่ถูกเผาหมด ส่วนหนึ่งถูกปล่อยออกไปกับไอเสีย ทำให้มีควันและมลพิษมากขึ้น
4. หัวเทียน หัวเทียนของเครื่อง 2 จังหวะเกาะคราบง่ายกว่าเพราะมีน้ำมันในเชื้อเพลิง อาจต้องเปลี่ยนหัวเทียนถี่กว่า

ข้อมูลข้างต้นมาจากบทความของ LSU AgCenter ซึ่งผู้เขียนสรุปเองว่า เครื่องทั้งสองแบบทำงานได้ดีถ้าใช้ให้เหมาะกับงาน และถ้าใช้ 2 จังหวะก็ต้องผสมน้ำมันกับเบนซินให้ถูกสัดส่วน

ตารางเปรียบเทียบ ใช้ตัดสินใจก่อนจ่ายเงิน

สองแถวล่างตั้งใจเว้นตัวเลขไว้ เพราะน้ำหนักและการกินน้ำมันของเครื่องพ่นแต่ละรุ่นต่างกันมาก และผู้เขียนไม่พบรายงานกลางที่เปิดอ่านได้ว่ากินน้ำมันเท่าไรต่อชั่วโมงเมื่อเทียบกันตรง ๆ จึงไม่เอาตัวเลขจากโฆษณามาใส่ให้ดูเหมือนข้อเท็จจริง

น้ำหนัก เสียง และน้ำมัน วัดเองอย่างไรก่อนซื้อ

น้ำหนัก

อย่าดูแค่น้ำหนักเครื่องเปล่าในสเปก ให้ดูน้ำหนักตอนเต็มถัง ตัวอย่างสมมติเพื่อให้เห็นวิธีคิด ถ้าถังจุ 25 ลิตร น้ำยาก็หนักราว 25 กิโลกรัม (น้ำ 1 ลิตรหนักราว 1 กิโลกรัม) บวกกับตัวเครื่อง ดังนั้นส่วนต่างเรื่องน้ำหนักของเครื่องระหว่างสองแบบอาจเป็นเพียงไม่กี่กิโลกรัม แต่ไปรวมกับน้ำยาเต็มถังแล้วรู้สึกชัดตอนเดินร่องแปลงชั้นที่สองของวัน ให้ลองยกสะพายรุ่นที่จะซื้อพร้อมใส่น้ำเต็มถังที่ร้าน แล้วเดินสักห้านาที ไม่ใช่แค่ยกเปล่า

เสียง

บทความของ LSU AgCenter ที่เปิดอ่านไม่ได้ระบุระดับเสียงเป็นเดซิเบล จึงไม่มีตัวเลขเปรียบเทียบให้ ที่ทำได้จริงคือขอให้ร้านสตาร์ทเครื่องในที่โล่งแล้วยืนฟังสองสามนาที คนที่ต้องพ่นต่อเนื่องหลายชั่วโมงควรใส่ที่อุดหรือครอบหูกันเสียงทุกครั้งไม่ว่าเครื่องแบบไหน

น้ำมัน

วิธีวัดการกินน้ำมันที่เกษตรกรทำเองได้ คือเติมเชื้อเพลิงให้เต็มถังเชื้อเพลิง จับเวลาพ่นจริงในแปลงเท่าที่ปกติทำ เช่น พ่นไป 1 ชั่วโมงเต็ม แล้วเติมกลับให้เต็มเท่าเดิมด้วยแก้วตวง ปริมาณที่เติมคืนคืออัตราสิ้นเปลืองต่อชั่วโมงของงานแบบนั้น แล้วเอาไปคำนวณเป็นต้นทุนต่อไร่ได้ด้วยสูตร ต้นทุนน้ำมันต่อไร่ = (ลิตรต่อชั่วโมง × ราคาน้ำมันต่อลิตร) ÷ จำนวนไร่ที่พ่นได้ใน 1 ชั่วโมง ราคาน้ำมันให้ใช้ราคาที่ปั๊มในวันนั้น เพราะผันผวนตามช่วงเวลา

เครื่องยนต์เป็นแค่ครึ่งเดียว ระบบพ่นต่างหากที่กำหนดผล

รายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร (สถาบันวิจัยเกษตรวิศวกรรมร่วมกับสำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช) เรื่องเครื่องพ่นสารแบบแรงดันลมเพื่อป้องกันศัตรูข้าว ระบุว่ากรมวิชาการเกษตรแนะนำการพ่นแบบน้ำน้อยที่อัตรา 20 ลิตรต่อไร่ และแบบน้ำมากที่ 60 ถึง 80 ลิตรต่อไร่ (ในบริบทนาข้าว) และอ้างรายงานในไทยว่า การพ่นน้ำน้อยด้วยเครื่องสะพายหลังแบบใช้ลมช่วยหัวฉีดแบบ Wizza ที่อัตรา 20 ถึง 25 ลิตรต่อไร่ ให้ผลป้องกันกำจัดเพลี้ยกระโดดและวัชพืชในนาข้าวได้ดีเทียบเท่าแบบน้ำมากที่ 60 ถึง 80 ลิตรต่อไร่ ทั้งที่ใช้น้ำน้อยกว่า 3 เท่า เพราะลมช่วยพัดพาละอองเข้าทรงพุ่มและใต้ใบ

ประเด็นที่เกษตรกรควรจดไว้คือ เอกสารเดียวกันบันทึกว่าเกษตรกรมักพ่นสูงกว่าอัตราที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำ ทำให้สิ้นเปลืองและเพิ่มต้นทุนโดยไม่จำเป็น และผลของการพ่นขึ้นกับทักษะและความตั้งใจของผู้พ่นเป็นหลัก ดังนั้นการเปลี่ยนจาก 2 จังหวะเป็น 4 จังหวะไม่ได้ทำให้ละอองเข้าถึงใบดีขึ้นเอง ส่วนที่ต้องเลือกให้ตรงกับพืชคือ ระบบพ่น ขนาดหัวฉีด ปริมาณน้ำต่อไร่ และวิธีเดินพ่น

เอกสารจากมหาวิทยาลัยฮาวาย (CTAHR) เรื่องการสอบเทียบเครื่องพ่นหมอกสะพายหลังแบบมีมอเตอร์ อธิบายว่าเครื่องชนิดนี้มีเครื่องยนต์เล็กขับพัดลม ลมแรงดันทำให้น้ำยาแตกเป็นฝอยและช่วยให้ทะลุทรงพุ่มได้ และชี้ว่าผลที่ได้ขึ้นกับขนาดรูปล่อย (orifice) ความเร็วรอบมอเตอร์ ความสูงและความหนาแน่นของพืช ความเร็วลม และความเร็วในการเดินของคนพ่น ซึ่งเป็นตัวแปรที่ไม่เกี่ยวกับจำนวนจังหวะโดยตรง

จับคู่ลักษณะงานกับแบบเครื่อง

ตัวอย่างคำนวณความคุ้ม (ตัวเลขสมมติเพื่อแสดงวิธีคิด)

ตัวเลขในตารางด้านล่างเป็น ตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่ราคาตลาดหรือสเปกของรุ่นใดรุ่นหนึ่ง ให้แทนค่าด้วยตัวเลขจริงของคุณ

ในตัวอย่างนี้ เครื่องที่แพงกว่า 2,000 บาทกลับถูกกว่าในภาพรวมรายปีเพราะกินน้ำมันน้อยกว่า ซึ่งจะเป็นจริงหรือไม่ขึ้นกับตัวเลขที่คุณวัดเอง ยังไม่ได้รวมค่าน้ำมันเครื่อง หัวเทียน ไส้กรอง และค่าซ่อม ซึ่งควรจดเพิ่มทุกปี วิธีคิดค่าเสื่อมและการลืมนับค่านี้อธิบายไว้ใน บทความเรื่องค่าเสื่อมเครื่องมือเกษตร

เรื่องที่ต้องระวังเมื่อใช้เครื่อง 2 จังหวะ

• สัดส่วนผสมน้ำมันต้องตามคู่มือรุ่นนั้น LSU AgCenter ระบุว่าช่วงทั่วไปอยู่ราว 32:1 ถึง 50:1 (เบนซินต่อน้ำมัน) แต่ผู้ผลิตแต่ละรายแนะนำไม่เท่ากัน ถ้ามีเครื่อง 2 จังหวะหลายยี่ห้ออาจต้องแยกถังน้ำมันผสม
• อย่าเดาจากขวดน้ำมันขนาดเล็ก ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่าขวดเล็กที่ซื้อมา ไม่ได้ให้สัดส่วนที่ถูกกับเครื่องของคุณเสมอไป ต้องอ่านฉลาก
• วิธีผสม ใส่น้ำมันตามปริมาณที่ต้องการลงในภาชนะสะอาดก่อน แล้วเติมเบนซินตามสัดส่วน ปิดฝาเขย่า และเขย่าซ้ำก่อนเทใช้ทุกครั้ง
• หัวเทียน ถ้าเครื่องเริ่มสตาร์ทยาก ให้เช็กหัวเทียนเป็นอันดับต้น ๆ ดูวิธีไล่ตรวจที่ เครื่องพ่นสตาร์ทไม่ติด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยตอนเลือกเครื่อง

• เลือกเพราะคำว่า "4 จังหวะประหยัดกว่า" แล้วไม่เคยวัดการกินน้ำมันจริง
• ซื้อเครื่องพ่นหมอกหรือเครื่องเป่าไปใช้หว่านปุ๋ยเม็ด ทั้งที่เครื่องไม่ได้ออกแบบมาแบบนั้น
• ดูแค่น้ำหนักเครื่องเปล่า ไม่ได้ลองสะพายตอนน้ำเต็มถัง
• ผสมน้ำมัน 2 จังหวะ "ตามความรู้สึก" โดยไม่ตวง จนหัวเทียนเป็นคราบหรือเครื่องร้อนผิดปกติ
• เปลี่ยนเครื่องแต่ไม่ปรับปริมาณน้ำต่อไร่ ยังพ่นเกินอัตราเหมือนเดิม เปลืองทั้งน้ำยาและน้ำมัน
• ใช้เครื่องเบนซินพ่นในโรงเรือนปิด ทำให้ผู้พ่นสัมผัสไอเสียและกลิ่นสารพร้อมกัน

ความปลอดภัยผู้พ่น ไม่เกี่ยวกับจำนวนจังหวะ แต่ห้ามข้าม

กรมส่งเสริมการเกษตรให้คำแนะนำการพ่นสารช่วงฤดูฝน (เผยแพร่ผ่านข่าวเดลินิวส์ 31 พ.ค. 2569) ว่าผู้พ่นต้องสวมแว่นตา หน้ากาก รองเท้าบูทยาง ถุงมือยาง และชุดป้องกันสารเคมี ยืนเหนือลมและไม่พ่นขณะลมแรง ไม่พ่นเมื่อคาดว่าฝนจะตกภายใน 1 ถึง 4 ชั่วโมง เพราะน้ำฝนชะล้างสารทิ้ง และให้ล้างอุปกรณ์ในจุดที่ห่างจากแหล่งน้ำหรือคอกสัตว์ ล้างเสื้อผ้าแยกจากผ้าอื่น ถ้าเป็นปุ๋ยใบหรือสารปรับสภาพต่าง ๆ ให้ถือเอกสารบนฉลากผลิตภัณฑ์เป็นหลักเรื่องอัตราใช้และระยะเว้นก่อนเก็บเกี่ยว บทความนี้ไม่ระบุอัตราปุ๋ยหรือสารใด ๆ

สรุป

2 จังหวะเบากว่าและให้แรงต่อน้ำหนักดี แต่ต้องผสมน้ำมันเอง มีควันและหัวเทียนเกาะคราบมากกว่า ส่วน 4 จังหวะเติมเบนซินล้วนสะดวกกว่าแต่เครื่องมักหนากว่า การเลือกจึงควรเริ่มจากชั่วโมงสะพายต่อวัน ลักษณะแปลง และระบบพ่นที่ต้องการ ไม่ใช่จากจำนวนจังหวะอย่างเดียว ก่อนซื้อให้ลองสะพายตอนน้ำเต็มถัง และวัดการกินน้ำมันจริงเพื่อคำนวณต้นทุนต่อไร่ของตัวเอง (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄LSU AgCenter — บทความ "2-Stroke And 4-Stroke Engines – What's The Difference?" (2005) เรื่องการหล่อลื่น กำลังต่อน้ำหนัก ไอเสีย และสัดส่วนผสมน้ำมัน https://www.lsuagcenter.com/portals/communications/news/news_archive/2005/december/news%20you%20can%20use/2stroke-and-4stroke-engines--whats-the-difference
• 📄กรมวิชาการเกษตร (สถาบันวิจัยเกษตรวิศวกรรม และสำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช) — รายงานผลงานวิจัยและพัฒนาเครื่องพ่นสารแบบแรงดันลมเพื่อป้องกันศัตรูข้าว เรื่องอัตราพ่นน้ำน้อย 20 ลิตรต่อไร่ น้ำมาก 60 ถึง 80 ลิตรต่อไร่ https://info.doa.go.th/research/pdf/2562/151_2562.pdf
• 📄University of Hawaii CTAHR — PRRE-9 การสอบเทียบเครื่องพ่นหมอกสะพายหลังแบบมีมอเตอร์ (ฉบับแปลไทย) https://www3.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/PRRE-9-THAI.pdf
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร (ผ่านเดลินิวส์ 31 พ.ค. 2569) — คำแนะนำพ่นสารให้ถูกวิธี ชุดป้องกัน ทิศทางลม และการล้างอุปกรณ์ https://www.dailynews.co.th/news/5907777/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ