โคเนื้อขุนกี่เดือนถึงขายได้ สูตรอาหารขุนใช้อะไร

คำตอบเร็ว: ระยะขุนโคเนื้อไม่ได้มีตัวเลขเดียว ขึ้นกับสายพันธุ์และเกรดเนื้อที่ตลาดปลายทางต้องการ โคลูกผสมบราห์มันที่ขุนเพื่อส่งตลาดเนื้อทั่วไปมักใช้เวลาราว 4-6 เดือน โคลูกผสมพันธุ์เนื้อยุโรปอย่างชาโรเลส์หรือสายกำแพงแสนที่เน้นน้ำหนักซากใช้ราว 8-12 เดือน ส่วนโคขุนคุณภาพสูงที่ต้องการไขมันแทรกในเนื้อต้องขุนยาวกว่านั้นไปถึงราว 12-18 เดือน สูตรอาหารไม่ได้ใช้สูตรเดียวตลอดรอบ แต่ค่อย ๆ เปลี่ยนสัดส่วนอาหารข้นต่ออาหารหยาบจากราว 30 ต่อ 70 ในเดือนแรก ไปเป็นราว 70-80 ต่อ 20-30 ในช่วงท้าย โดยยังต้องเหลืออาหารหยาบให้กระเพาะหมักทำงานปกติ จุดที่ควรหยุดขุนคือเมื่ออัตราการเพิ่มน้ำหนักต่อวันตกลงชัดเจนจนต้นทุนอาหารแพงกว่าน้ำหนักที่ได้เพิ่ม ราคารับซื้อและเกณฑ์เกรดเปลี่ยนได้ ควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดจากกรมปศุสัตว์และสหกรณ์หรือผู้รับซื้อที่จะส่ง

คนขุนโคมือใหม่มักเจอสองอาการ อาการแรกคือขุนสั้นเกินไปแล้วขายทั้งที่โคยังไม่ได้เนื้อ ได้ราคาต่อกิโลกรัมต่ำเพราะซากไม่ผ่านเกณฑ์ อาการที่สองหนักกว่าคือขุนยาวเกินไปเพราะเสียดาย รอให้ตัวใหญ่ขึ้นอีกหน่อย ทั้งที่โคหยุดสร้างเนื้อและเปลี่ยนอาหารไปเป็นไขมันหน้าท้องแทน ทุกวันที่เกินจุดคุ้มคือเงินค่าอาหารที่จ่ายทิ้ง บทความนี้เรียงตามลำดับเวลาจริงตั้งแต่วันรับโคเข้าคอกจนถึงวันตัดสินใจขาย พร้อมจุดวัดที่ใช้ตัดสินใจได้จริงในแต่ละช่วง

ขุนกี่เดือน ขึ้นกับพันธุ์และเกรดที่จะขาย

ก่อนตอบว่ากี่เดือน ต้องรู้ก่อนว่าคุณกำลังขุนเพื่อขายใคร เพราะตลาดเนื้อโคในไทยแยกเป็นหลายระดับ และแต่ละระดับให้ราคาต่างกันมาก การเลือกพันธุ์กับระยะขุนที่ไม่ตรงกับปลายทางคือสาเหตุที่ทำให้ขุนดีแต่ขายไม่ได้ราคา

หลักคิดที่ใช้ได้กับทุกกลุ่มคือ ยิ่งต้องการไขมันแทรกในกล้ามเนื้อมากเท่าไร ยิ่งต้องขุนนานขึ้นและต้องให้อาหารข้นระดับสูงต่อเนื่องนานขึ้นเท่านั้น เพราะไขมันแทรกเป็นสิ่งที่ร่างกายโคสะสมเป็นลำดับท้าย ๆ หลังจากสร้างกระดูก กล้ามเนื้อ และไขมันใต้ผิวหนังไปแล้ว นี่คือเหตุผลที่โคขุนเกรดสูงมีต้นทุนต่อตัวสูงกว่าหลายเท่า และเป็นเหตุผลที่ไม่ควรขุนยาวถ้าปลายทางเป็นเขียงเนื้อทั่วไปที่ไม่ได้จ่ายเพิ่มให้ไขมันแทรก

เกณฑ์เนื้อที่ผู้รับซื้อมักดู

• น้ำหนักมีชีวิตและเปอร์เซ็นต์ซาก โคขุนที่สภาพดีมักให้เปอร์เซ็นต์ซากในช่วงราว 50-58 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักมีชีวิต ขึ้นกับพันธุ์และความสมบูรณ์
• ความหนาไขมันสันหลัง ใช้ประเมินความสมบูรณ์ของการขุน ถ้าบางเกินไปแปลว่าขุนยังไม่ถึง
• ระดับไขมันแทรก ตัวแปรหลักของราคาในตลาดเนื้อคุณภาพ ประเมินที่หน้าตัดสันนอก
• อายุของโค โคที่อายุมากเกินไปเนื้อจะเหนียวขึ้น แม้น้ำหนักจะถึงเกณฑ์
• ประวัติการใช้ยาและระยะหยุดยา โรงเชือดมาตรฐานจะขอดูบันทึก ถ้าไม่มีจะถูกปฏิเสธหรือกดราคา

เกณฑ์การจัดชั้นคุณภาพเนื้อโคขุนและเงื่อนไขรับซื้อมีรายละเอียดที่ปรับได้ตามมาตรฐานและนโยบายของแต่ละผู้รับซื้อ ควรขอเอกสารเงื่อนไขล่าสุดจากสหกรณ์หรือโรงเชือดที่จะส่ง และตรวจสอบข้อมูลมาตรฐานสินค้าเกษตรที่เกี่ยวข้องจาก มกอช. ก่อนวางแผนรอบขุน

สัดส่วนอาหารข้นและอาหารหยาบในแต่ละช่วง

หัวใจของการขุนโคไม่ใช่การให้อาหารข้นเยอะที่สุดเท่าที่จะทำได้ แต่คือการค่อย ๆ เพิ่มอาหารข้นให้จุลินทรีย์ในกระเพาะหมักปรับตัวทัน โคที่ถูกเร่งอาหารข้นเร็วเกินไปจะเกิดภาวะกรดในกระเพาะหมัก อาการที่เห็นคือกินอาหารลดลงเอง มูลเหลวมีเศษอาหารไม่ย่อย และน้ำหนักหยุดขึ้นทั้งที่ให้อาหารเต็มที่ กว่าจะกู้กลับมาได้มักเสียเวลาไปหลายสัปดาห์

ข้อห้ามที่สำคัญคือห้ามลดอาหารหยาบจนต่ำกว่าราวหนึ่งในห้าของอาหารทั้งหมด แม้ในช่วงท้ายที่ต้องการไขมันแทรก เพราะโคต้องการเส้นใยหยาบที่ยาวพอจะกระตุ้นการเคี้ยวเอื้องและการสร้างน้ำลายเพื่อรักษาสมดุลในกระเพาะหมัก โคที่ได้อาหารหยาบน้อยเกินไปจะเคี้ยวเอื้องน้อยลงจนสังเกตได้ นี่คือสัญญาณเตือนที่ดูได้ฟรีทุกวันโดยไม่ต้องใช้เครื่องมือ ให้ยืนดูโคหลังให้อาหารราวหนึ่งถึงสองชั่วโมง ถ้าโคส่วนใหญ่ในคอกไม่เคี้ยวเอื้อง แปลว่าสูตรกำลังมีปัญหา

วัตถุดิบอาหารหยาบที่ใช้กันในไทย

• หญ้าเนเปียร์สับ ให้เส้นใยดีและปลูกเองได้ ต้นทุนต่ำที่สุดถ้ามีพื้นที่ปลูก ควรสับให้ยาวราว 2-3 เซนติเมตร ไม่ละเอียดจนเป็นผง
• ฟางข้าวปรับปรุงคุณภาพ ฟางเปล่ามีโปรตีนต่ำมาก การปรับปรุงด้วยวิธีที่กรมปศุสัตว์แนะนำช่วยให้โคย่อยได้ดีขึ้น แต่ต้องทำตามอัตราส่วนและระยะเวลาหมักที่ถูกต้อง เพราะการใช้สารผิดวิธีเป็นอันตรายต่อสัตว์
• ข้าวโพดหมักทั้งต้น ให้พลังงานสูงกว่าฟางมาก เหมาะกับช่วงเร่งน้ำหนัก ต้องอัดแน่นและปิดสนิทเพื่อไม่ให้ขึ้นรา
• เปลือกสับปะรดและผลพลอยได้จากโรงงาน ต้นทุนถูกในพื้นที่ใกล้โรงงาน แต่ความชื้นสูงและเน่าเร็ว ต้องใช้ให้หมดไว และระวังผลต่อการย่อย
• ต้นข้าวโพดหลังเก็บฝักและยอดอ้อย ใช้เสริมได้ตามฤดูกาล คุณค่าทางอาหารต่ำกว่าข้าวโพดหมัก จึงต้องชดเชยด้วยอาหารข้น

อาหารข้นควรมีอะไร

อาหารข้นที่ใช้ขุนโคมักประกอบด้วยแหล่งพลังงาน เช่น ข้าวโพดบด มันเส้น หรือรำละเอียด รวมกับแหล่งโปรตีน เช่น กากถั่วเหลือง กากเนื้อในปาล์ม หรือกากเบียร์ และเสริมแร่ธาตุกับเกลือ ระดับโปรตีนรวมในสูตรมักอยู่ราว 14-16 เปอร์เซ็นต์ในช่วงต้นที่ยังสร้างกล้ามเนื้อ แล้วลดลงเหลือราว 12-13 เปอร์เซ็นต์ในช่วงท้ายที่เน้นพลังงานเพื่อสะสมไขมันแทรก ทั้งนี้สูตรที่เหมาะสมขึ้นกับวัตถุดิบที่หาได้ในพื้นที่และราคาที่เปลี่ยนทุกฤดู ควรให้เจ้าหน้าที่ปศุสัตว์อำเภอหรือนักวิชาการด้านอาหารสัตว์ช่วยคำนวณสูตรจากวัตถุดิบจริงที่คุณมี แทนการลอกสูตรจากฟาร์มอื่นมาทั้งชุด

การชั่งน้ำหนักติดตามและจุดที่ควรหยุดขุน

ถ้าคุณจะจดอย่างเดียวตลอดรอบขุน ให้จดน้ำหนัก เพราะน้ำหนักคือตัวเดียวที่บอกได้ว่าอาหารที่จ่ายไปกลายเป็นเนื้อจริงหรือไม่ วิธีที่ใช้ได้แม้ไม่มีเครื่องชั่งคือใช้สายวัดรอบอกหลังโคนขาหน้าแล้วเทียบตารางประมาณน้ำหนัก แม้จะคลาดเคลื่อนบ้างแต่ใช้ดูแนวโน้มได้ดี ข้อสำคัญคือต้องวัดในเงื่อนไขเดิมทุกครั้ง คือช่วงเช้าก่อนให้อาหารและก่อนให้น้ำ ไม่เช่นนั้นตัวเลขจะเพี้ยนจากน้ำในท้องได้หลายสิบกิโลกรัม

สูตรที่ใช้คำนวณง่าย ๆ คือ อัตราเพิ่มน้ำหนักต่อวัน เท่ากับน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นหารด้วยจำนวนวันในช่วงนั้น โคขุนลูกผสมที่การจัดการดีมักทำได้ราว 0.8-1.2 กิโลกรัมต่อวันในช่วงกลางของรอบขุน ส่วนต้นทุนอาหารต่อน้ำหนักที่เพิ่มหนึ่งกิโลกรัม คำนวณจากค่าอาหารทั้งหมดในช่วงนั้นหารด้วยน้ำหนักที่เพิ่มขึ้น ตัวเลขนี้แหละที่ใช้ตัดสินใจว่าควรขุนต่อหรือหยุด

สัญญาณว่าถึงเวลาหยุดขุนแล้ว

• อัตราเพิ่มน้ำหนักต่อวันตกลงต่ำกว่าราว 0.5 กิโลกรัมติดต่อกันสองเดือน ทั้งที่โคยังกินอาหารปกติและไม่ป่วย
• ต้นทุนอาหารต่อน้ำหนักที่เพิ่มหนึ่งกิโลกรัม สูงกว่าราคารับซื้อต่อกิโลกรัมที่จะได้จริง นี่คือจุดที่ขุนต่อเท่ากับขาดทุนต่อวัน
• คลำโคนหางและซี่โครงแล้วรู้สึกว่ามีไขมันหุ้มหนาจนคลำซี่โครงแทบไม่ได้ แสดงว่าเข้าสู่ช่วงสะสมไขมันภายนอกมากกว่าสร้างเนื้อ
• น้ำหนักถึงช่วงเป้าหมายที่ตกลงกับผู้รับซื้อไว้แล้ว การขุนเกินมักไม่ได้ราคาเพิ่มตามน้ำหนักที่เพิ่ม
• ราคารับซื้อในช่วงนั้นอยู่ในระดับที่รับได้ และคอกมีคิวโคชุดใหม่รออยู่

ไทม์ไลน์การจัดการตั้งแต่วันรับโคจนถึงวันขาย

1. วันที่ 1-3 แยกโคใหม่ไว้คอกกักก่อนเข้ารวมฝูง ให้น้ำสะอาดและอาหารหยาบเต็มที่ ยังไม่เร่งอาหารข้น สังเกตการกินและมูล
2. สัปดาห์ที่ 1-2 ถ่ายพยาธิและตรวจสุขภาพตามคำแนะนำของสัตวแพทย์ ทำเครื่องหมายประจำตัวและเริ่มบันทึกประจำตัวโคแต่ละตัว
3. สัปดาห์ที่ 2-4 เริ่มเพิ่มอาหารข้นทีละน้อย ครั้งละไม่เกินราวครึ่งกิโลกรัมต่อตัว แล้วเว้นสามถึงห้าวันจึงเพิ่มอีกครั้ง
4. เดือนที่ 2-4 เข้าสู่สัดส่วนอาหารช่วงต้นเต็มรูปแบบ ชั่งน้ำหนักทุก 30 วัน ปรับปริมาณอาหารตามน้ำหนักจริงที่เพิ่ม
5. เดือนที่ 5 เป็นต้นไป ขยับสัดส่วนอาหารข้นขึ้นตามตาราง ตรวจการเคี้ยวเอื้องและลักษณะมูลทุกวัน
6. เดือนก่อนขาย ยืนยันวันส่งกับผู้รับซื้อ ตรวจระยะหยุดยาให้ครบตามฉลากของยาทุกชนิดที่ใช้ และงดการเปลี่ยนสูตรอาหารแบบกะทันหัน
7. วันขนส่ง งดอาหารข้นมื้อเช้าแต่ให้น้ำตามปกติ ขนส่งช่วงเช้ามืดหรือเย็นเพื่อลดความเครียดและน้ำหนักที่หายระหว่างทาง

ผู้ที่ขุนโคมาหลายรอบจะรู้ว่าเดือนแรกคือเดือนที่ทำกำไรน้อยที่สุดแต่สำคัญที่สุด เพราะโคที่ปรับตัวไม่ดีตั้งแต่ต้นจะตามหลังไปตลอดรอบ ถ้าโคตัวไหนกินอาหารข้นไม่ขึ้นเลยในสามสัปดาห์แรก ให้แยกออกมาดูแลต่างหากแทนที่จะปล่อยไว้ในคอกรวมให้ถูกแย่งอาหาร เทียบแนวทางการเลี้ยงสัตว์เศรษฐกิจชนิดอื่นได้ที่หมวด เลี้ยงสัตว์

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการขุนโคเนื้อ

• เร่งอาหารข้นเร็วเกินไปในเดือนแรก เพราะอยากให้น้ำหนักขึ้นไว ผลคือกระเพาะเป็นกรด โคกินลดลงเอง และเสียเวลาแก้นานกว่าที่เร่งได้
• ตัดอาหารหยาบเกือบหมดในช่วงท้าย คิดว่าอาหารข้นล้วนจะให้น้ำหนักดีกว่า แต่กลับทำให้ระบบย่อยรวน กินได้น้อยลงและเสี่ยงท้องอืด
• ไม่ชั่งน้ำหนักระหว่างรอบ ใช้สายตาดูอย่างเดียว ทำให้ไม่รู้ว่าอัตราการเพิ่มน้ำหนักตกไปตั้งแต่เมื่อไร และขุนเลยจุดคุ้มไปหลายเดือน
• เปลี่ยนสูตรอาหารกะทันหันตามราคาวัตถุดิบ วัตถุดิบขึ้นราคาแล้วสลับสูตรทันที ทำให้โคกินลดลงหลายวัน ควรเปลี่ยนแบบค่อยเป็นค่อยไปภายในหนึ่งถึงสองสัปดาห์
• ให้น้ำไม่พอในหน้าร้อน โคขุนกินอาหารแห้งมาก ถ้าน้ำไม่พอหรือน้ำร้อนจัดกลางวัน การกินจะลดทันทีและน้ำหนักหยุดขึ้น
• ไม่บันทึกยาและระยะหยุดยา ทำให้ส่งโรงเชือดมาตรฐานไม่ได้ในวันที่ตั้งใจไว้ หรือถูกปฏิเสธการรับซื้อ
• ปล่อยพื้นคอกแฉะ เป็นต้นเหตุของปัญหากีบและการเจ็บขา ซึ่งทำให้โคยืนกินได้น้อยลงและน้ำหนักตามหลังตัวอื่น

สรุป

ระยะขุนโคเนื้อขึ้นกับพันธุ์และเกรดที่จะขายเป็นหลัก ลูกผสมบราห์มันที่ส่งตลาดทั่วไปใช้ราว 4-6 เดือน ลูกผสมพันธุ์เนื้อยุโรปใช้ราว 8-12 เดือน ส่วนโคขุนที่ต้องการไขมันแทรกต้องใช้เวลายาวกว่านั้น สูตรอาหารต้องเปลี่ยนตามช่วง จากอาหารข้นราว 30 ส่วนในเดือนแรกไปถึงราว 70-80 ส่วนในช่วงท้าย โดยยังคงอาหารหยาบไว้เพื่อให้กระเพาะหมักทำงานปกติ และตัวเลขที่ต้องจดทุกเดือนคือน้ำหนักกับปริมาณอาหาร เพราะจุดหยุดขุนที่ถูกต้องคือจุดที่ต้นทุนอาหารต่อน้ำหนักที่เพิ่มแพงกว่าราคารับซื้อ ไม่ใช่จุดที่โคดูตัวใหญ่พอแล้ว ก่อนกำหนดรอบขุนควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดและราคารับซื้อจากกรมปศุสัตว์ สหกรณ์โคขุน หรือโรงเชือดที่จะส่ง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — คำแนะนำการเลี้ยงและขุนโคเนื้อ การจัดการอาหารหยาบ การปรับปรุงคุณภาพฟาง และโปรแกรมสุขภาพสัตว์
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — มาตรฐานสินค้าเกษตรที่เกี่ยวข้องกับเนื้อโคและการปฏิบัติที่ดีสำหรับฟาร์มโคเนื้อ
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาโคมีชีวิต ราคาวัตถุดิบอาหารสัตว์ และต้นทุนการผลิตสำหรับใช้ตรวจสอบราคาปัจจุบัน
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำการปลูกพืชอาหารสัตว์และการวางแผนการผลิตผ่านสำนักงานเกษตรอำเภอในพื้นที่

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ