ควายกินอะไร เลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอไหม

คำตอบเร็ว: ควายเป็นสัตว์เคี้ยวเอื้องที่กินอาหารหยาบเป็นหลัก ได้แก่หญ้าสด ฟางข้าว และพืชอาหารสัตว์อย่างหญ้าเนเปียร์ กินนี รูซี่ รวมถึงเศษเหลือจากพืชไร่ ปริมาณที่ต้องการคือหญ้าสดราว 10-12 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน ควายหนัก 450 กิโลกรัมจึงต้องได้หญ้าสดราว 45-55 กิโลกรัม ส่วนคำถามว่าหญ้าอย่างเดียวพอไหม คำตอบคือพอสำหรับควายโตเต็มวัยที่ไม่ได้ใช้งานหนักและไม่ได้ตั้งท้องระยะท้าย โดยมีเงื่อนไขว่าหญ้าต้องคุณภาพดี มีให้กินเต็มที่ และต้องมีน้ำสะอาดกับก้อนแร่ธาตุให้เลียตลอดเวลา แต่ไม่พอสำหรับลูกควายกำลังโต แม่ควายท้องแก่หรือเลี้ยงลูก ควายงาน และควายขุน รวมถึงช่วงแล้งที่หญ้าแก่จนโปรตีนต่ำ ซึ่งต้องเสริมอาหารข้นหรือฟางปรับปรุงคุณภาพตามคำแนะนำของกรมปศุสัตว์

คนเลี้ยงควายแบบปล่อยทุ่งมักเจอปัญหาเดียวกันทุกปี คือควายอ้วนสมบูรณ์ในหน้าฝนแล้วผอมลงเห็นซี่โครงในเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม แม่ควายผสมไม่ติดหรือคลอดแล้วน้ำนมไม่พอเลี้ยงลูก ต้นเหตุไม่ใช่ควายกินน้อย แต่เป็นเพราะหญ้าในทุ่งช่วงแล้งแก่จนเยื่อใยสูงและโปรตีนต่ำมาก ควายกินได้เต็มท้องแต่ได้สารอาหารไม่พอ บทความนี้ลงตัวเลขจริงว่าควายต้องได้อะไรวันละเท่าไหร่ และช่วงไหนที่หญ้าอย่างเดียวเอาไม่อยู่

อาหารหลักของควาย หญ้าสด ฟาง และพืชอาหารสัตว์

กระเพาะของควายมีจุลินทรีย์ที่ย่อยเยื่อใยได้ดีกว่าโคเนื้อทั่วไป จึงใช้อาหารหยาบคุณภาพปานกลางอย่างฟางข้าวได้ดีกว่า แต่ความสามารถนี้มีขีดจำกัด ถ้าอาหารหยาบมีโปรตีนต่ำกว่าราว 6-7 เปอร์เซ็นต์ จุลินทรีย์ในกระเพาะจะทำงานช้าลง ควายจะกินได้น้อยลงและผอมลงแม้ฟางจะกองเต็มคอก

ปริมาณที่ควายต้องได้ต่อวัน

หลักที่ใช้คำนวณได้ง่ายคือควายกินวัตถุแห้งราว 2.5-3 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว เมื่อแปลงเป็นหญ้าสดที่มีน้ำอยู่ราวสามในสี่ส่วน จึงตกราว 10-12 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว

ตัวเลขน้ำในตารางเป็นความต้องการในสภาพอากาศปกติ ช่วงเดือนเมษายนที่อุณหภูมิกลางวันสูงกว่า 35 องศาเซลเซียส ควายจะกินน้ำมากขึ้นชัดเจน และที่สำคัญไม่แพ้กันคือ ควายต้องมีที่แช่น้ำหรือปลักโคลน เพราะควายมีต่อมเหงื่อน้อยมากเมื่อเทียบกับโค ระบายความร้อนทางผิวหนังได้ไม่ดี ถ้าไม่มีที่แช่ในช่วงบ่าย ควายจะหอบ กินอาหารลดลง และน้ำหนักหยุดขึ้นทั้งที่อาหารกองอยู่เต็ม นี่คือจุดที่คนเลี้ยงโคมาก่อนแล้วเปลี่ยนมาเลี้ยงควายมักมองข้าม

เลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอไหม แยกตามกลุ่มควาย

คำตอบไม่ใช่พอหรือไม่พอแบบเดียวทั้งฝูง ต้องดูว่าควายตัวนั้นอยู่ในสถานะไหน เพราะความต้องการสารอาหารต่างกันมาก

วิธีตรวจง่าย ๆ ว่าที่ให้อยู่พอหรือไม่ คือใช้การคลำและดูคะแนนความสมบูรณ์ของร่างกาย ยืนดูจากด้านข้างและด้านหลัง ถ้าเห็นซี่โครงชัดหลายซี่ กระดูกสะโพกและโคนหางนูนเด่น แปลว่าได้พลังงานไม่พอมาหลายสัปดาห์แล้ว ถ้ารอให้ผอมจนเห็นชัดค่อยเริ่มเสริม มักใช้เวลาอีกสองถึงสามเดือนกว่าจะกลับมาสมบูรณ์เท่าเดิม

น้ำและแร่ธาตุ สองอย่างที่ขาดแล้วเห็นผลเร็วที่สุด

แร่ธาตุเป็นเรื่องที่ฟาร์มเลี้ยงปล่อยมักละเลย ทั้งที่ราคาก้อนแร่ธาตุถูกกว่าความเสียหายจากการผสมไม่ติดมาก สัญญาณของการขาดแร่ธาตุที่สังเกตได้จริงในทุ่ง ได้แก่

• ควายเลียดิน แทะกระดูกสัตว์ที่พบในทุ่ง หรือเลียปัสสาวะของตัวอื่น
• ขนหยาบ ไม่เป็นมันเงาทั้งที่กินหญ้าเขียวอยู่
• แม่ควายกลับสัดช้าหลังคลอด หรือผสมหลายรอบแล้วไม่ติด
• ลูกควายโตช้ากว่ารุ่นเดียวกัน ขาอ่อนหรือเดินผิดปกติ

วิธีจัดการคือแขวนหรือวางก้อนแร่ธาตุสำหรับสัตว์เคี้ยวเอื้องไว้ในคอกและจุดพักในทุ่งให้ควายเลียได้ตลอดเวลา เลือกชนิดที่ขึ้นทะเบียนถูกต้องและดูฉลากว่าเหมาะกับโคกระบือ อย่าใช้เกลือแกงก้อนเปล่า ๆ แทนเพราะให้แค่โซเดียมแต่ไม่มีแร่ธาตุรองที่จำเป็น สำหรับพื้นที่ที่มีปัญหาเฉพาะ เช่นดินขาดฟอสฟอรัส ควรขอคำแนะนำสูตรแร่ธาตุจากปศุสัตว์อำเภอ

ส่วนน้ำ ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือการให้ควายกินน้ำจากแหล่งเดียวกับที่ใช้แช่ตัว น้ำที่ขุ่นและมีมูลปนทำให้ควายกินน้ำน้อยลงและเสี่ยงต่อพยาธิ ควรแยกจุดน้ำกินเป็นรางหรือถังที่ล้างได้ และตั้งไว้ในร่มเพื่อให้น้ำไม่ร้อนจัดตอนบ่าย

เสริมอาหารช่วงแล้งเมื่อหญ้าไม่พอ

ช่วงที่ยากที่สุดของคนเลี้ยงควายคือราวเดือนกุมภาพันธ์ถึงพฤษภาคม ทุ่งแห้ง หญ้าธรรมชาติเหลือแต่ต้นแก่ที่มีโปรตีนต่ำ ทางเลือกที่ใช้ได้จริงเรียงตามความคุ้มค่ามีดังนี้

เรื่องฟางหมักยูเรียต้องย้ำเป็นพิเศษ เพราะเป็นวิธีที่ได้ผลดีและประหยัดแต่มีความเสี่ยงถ้าทำผิด สัดส่วนยูเรียที่มากเกินไปทำให้เกิดพิษเฉียบพลันได้ อาการคือกระวนกระวาย น้ำลายไหล กล้ามเนื้อสั่น และอาจถึงตายภายในเวลาสั้น ๆ ให้ขอสูตรและสาธิตวิธีทำจากสำนักงานปศุสัตว์อำเภอหรือศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหารสัตว์ในพื้นที่ก่อนลงมือทำเองครั้งแรก และอย่าใช้กับลูกควายเล็ก

วางแผนอาหารล่วงหน้าแบบที่ฟาร์มควายทำกัน

• ต้นฤดูฝน ปลูกหรือขยายแปลงหญ้าเนเปียร์ไว้ตัดใช้ อย่ารอให้ทุ่งแห้งก่อนค่อยคิด
• กลางถึงปลายฝน ตัดหญ้าส่วนที่เหลือจากการกินมาทำหญ้าหมักเก็บไว้ ช่วงนี้หญ้าเยอะที่สุดและคุณค่ายังดี
• ช่วงเก็บเกี่ยวข้าว เก็บฟางเข้าที่ร่มและกองให้พ้นพื้น ฟางที่ตากฝนจนดำและขึ้นราใช้ไม่ได้และทำให้ควายท้องเสีย
• เข้าหน้าแล้ง เริ่มเสริมก้อนแร่ธาตุและเฝ้าดูคะแนนความสมบูรณ์ของแม่ควายทุกสองสัปดาห์

ต้นทุนของแต่ละทางเลือกขึ้นกับราคาฟาง ราคายูเรีย และราคาอาหารข้นในแต่ละช่วง ซึ่งเปลี่ยนตามฤดูและราคาวัตถุดิบ ให้ตรวจสอบราคาปัจจุบันจากสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรหรือร้านค้าในพื้นที่ก่อนตัดสินใจว่าจะซื้อหรือผลิตเอง อ่านแนวทางการจัดการฟาร์มสัตว์เคี้ยวเอื้องเพิ่มเติมได้ที่หมวด เลี้ยงสัตว์

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องอาหารควาย

• คิดว่าควายกินฟางได้ก็พอแล้ว ฟางทำให้อิ่มแต่โปรตีนต่ำมาก ควายที่กินฟางล้วนหลายเดือนจะผอมลงเรื่อย ๆ และแม่ควายจะผสมไม่ติด
• ไม่มีก้อนแร่ธาตุในคอก ต้นทุนต่ำแต่ผลกระทบสูง โดยเฉพาะกับแม่พันธุ์และลูกควายที่กำลังโต
• ให้ควายกินน้ำจากปลักที่ใช้แช่ตัว ควายกินน้ำน้อยลงและเสี่ยงพยาธิ ควรแยกรางน้ำกินให้สะอาด
• เปลี่ยนอาหารหยาบแบบกะทันหัน เช่นเปลี่ยนจากหญ้าสดไปเป็นเปลือกสับปะรดปริมาณมากในวันเดียว จุลินทรีย์ในกระเพาะปรับไม่ทันทำให้ท้องอืดและถ่ายเหลว ควรค่อย ๆ ผสมภายในหนึ่งถึงสองสัปดาห์
• ใช้ยูเรียโดยไม่เข้าใจวิธี เป็นสาเหตุการตายเฉียบพลันที่พบได้จริง ต้องทำตามสูตรของเจ้าหน้าที่และห้ามให้ลูกควายเล็ก
• ปล่อยแทะเล็มในแปลงลุ่มที่น้ำขังตลอด เพิ่มความเสี่ยงพยาธิใบไม้ตับซึ่งทำให้ควายผอมทั้งที่กินอาหารปกติ ควรหมุนแปลงและปรึกษาปศุสัตว์อำเภอเรื่องโปรแกรมถ่ายพยาธิ
• ไม่มีที่แช่น้ำหรือร่มเงาในช่วงบ่าย ควายเครียดจากความร้อน กินอาหารลดลงและน้ำหนักไม่ขึ้นแม้อาหารเหลือเฟือ

สรุป

ควายกินอาหารหยาบเป็นหลัก คือหญ้าสดราว 10-12 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน ร่วมกับฟางและพืชอาหารสัตว์ตามฤดู การเลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอสำหรับควายโตที่ไม่ทำงานหนักและไม่ตั้งท้อง โดยต้องมีน้ำสะอาดแยกจากปลักและก้อนแร่ธาตุให้เลียตลอดเวลา แต่ลูกควาย แม่ควายท้องแก่ แม่ควายเลี้ยงลูก ควายงาน และควายขุน ต้องได้อาหารข้นเสริม ช่วงแล้งที่หญ้าแก่และโปรตีนต่ำคือจุดที่ฝูงเสียสภาพมากที่สุด ควรเตรียมหญ้าหมักและฟางปรับปรุงคุณภาพไว้ล่วงหน้าตั้งแต่ปลายฝน และขอสูตรฟางหมักยูเรียจากปศุสัตว์อำเภอก่อนลงมือทำเอง เพราะการใช้ยูเรียผิดวิธีเป็นอันตรายถึงชีวิตสัตว์

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — คำแนะนำการเลี้ยงกระบือ การจัดการอาหารสัตว์เคี้ยวเอื้อง และวิธีปรับปรุงคุณภาพฟางข้าว
• 📄ศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์ — ข้อมูลพันธุ์พืชอาหารสัตว์ ผลผลิตต่อไร่ และวิธีทำหญ้าหมัก
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการใช้เศษเหลือจากพืชไร่เป็นอาหารสัตว์และการติดต่อขอคำแนะนำจากเจ้าหน้าที่ในพื้นที่
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาอาหารสัตว์ ราคาปัจจัยการผลิต และสถานการณ์ตลาดโคกระบือ
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — มาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มโคกระบือและการบันทึกข้อมูลฟาร์ม

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ