วัว 1 ตัวกินหญ้าวันละกี่กิโลกรัม ต้องมีแปลงหญ้ากี่ไร่ถึงพอ

คำตอบเร็ว: วัวกินวัตถุแห้งวันละประมาณ 2.5 ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว เมื่อแปลงเป็นหญ้าสดที่มีวัตถุแห้งราว 20 เปอร์เซ็นต์ วัวโตเต็มวัยน้ำหนัก 300 กิโลกรัมจะกินหญ้าสดประมาณ 38 ถึง 45 กิโลกรัมต่อวัน ส่วนวัวใหญ่ 450 กิโลกรัมจะอยู่ที่ราว 56 ถึง 68 กิโลกรัมต่อวัน เมื่อคิดเป็นพื้นที่ แปลงหญ้าเนเปียร์ที่ให้น้ำและปุ๋ยสม่ำเสมอต้องใช้ประมาณ 1 ถึง 1.5 ไร่ต่อวัว 1 ตัว ส่วนแปลงหญ้ารูซี่หรือแปลงปล่อยแทะเล็มต้องใช้ 2.5 ถึง 3 ไร่ต่อตัว และต้องเผื่อแผนอาหารหยาบสำรองสำหรับช่วงแล้ง 4 ถึง 5 เดือนเสมอ

คำถามนี้เป็นคำถามที่คนเลี้ยงวัวรายย่อยถามบ่อยที่สุดก่อนตัดสินใจซื้อวัวเพิ่ม เพราะคำตอบมันผูกกับที่ดินที่มีอยู่จริง ถ้าประเมินต่ำไป สิ่งที่เกิดขึ้นคือหญ้าหมดแปลงกลางฤดูแล้ง แล้วต้องไปซื้อฟางก้อนราคาแพงในช่วงที่ทุกคนแย่งกันซื้อ ซึ่งเป็นช่วงที่ราคาฟางขึ้นสูงที่สุดของปีพอดี บทความนี้จะไล่คำนวณจากตัวเลขการกินต่อวัน ไปสู่พื้นที่แปลงหญ้าที่ต้องมี แล้วจบที่แผนอาหารหยาบช่วงแล้งพร้อมต้นทุนต่อวัน เพื่อให้คุณรู้ว่าที่ดินที่มีอยู่รองรับวัวได้กี่ตัวจริง ๆ

เกณฑ์กินวัตถุแห้ง 2.5 ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ แปลว่าอะไรในทางปฏิบัติ

ตัวเลขที่ใช้กันเป็นมาตรฐานในงานโภชนศาสตร์สัตว์เคี้ยวเอื้องคือ ความสามารถในการกินวัตถุแห้ง หรือ dry matter intake ของโคอยู่ที่ประมาณ 2.5 ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน คำว่า "วัตถุแห้ง" หมายถึงส่วนที่ไม่ใช่น้ำ ซึ่งเป็นจุดที่คนเลี้ยงมือใหม่มักเข้าใจผิดมากที่สุด เพราะเห็นตัวเลข 2.5 เปอร์เซ็นต์แล้วเอาไปคูณน้ำหนักวัวตรง ๆ ได้ 7.5 กิโลกรัม แล้วคิดว่าตัดหญ้าให้วันละ 8 กิโลกรัมก็พอ ซึ่งทำให้วัวผอมลงภายในเดือนเดียว

หญ้าสดมีน้ำเป็นองค์ประกอบหลัก หญ้าเนเปียร์ที่ตัดตอนอายุ 45 ถึง 60 วันมีวัตถุแห้งราว 15 ถึง 20 เปอร์เซ็นต์ หญ้ารูซี่และหญ้ากินนีสีม่วงอยู่ที่ราว 20 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ ส่วนฟางข้าวแห้งมีวัตถุแห้งสูงถึง 88 ถึง 92 เปอร์เซ็นต์ การแปลงจึงต้องหารด้วยสัดส่วนวัตถุแห้งของอาหารชนิดนั้น

สูตรที่ใช้ได้จริง คือ ปริมาณหญ้าสดต่อวัน เท่ากับ น้ำหนักตัว คูณ เปอร์เซ็นต์การกินวัตถุแห้ง หารด้วย เปอร์เซ็นต์วัตถุแห้งของหญ้า

ตัวอย่าง วัวลูกผสมบราห์มันน้ำหนัก 350 กิโลกรัม กินวัตถุแห้ง 2.7 เปอร์เซ็นต์ เท่ากับ 9.45 กิโลกรัมวัตถุแห้งต่อวัน ถ้าให้หญ้าเนเปียร์ที่มีวัตถุแห้ง 18 เปอร์เซ็นต์ ต้องตัดให้ 9.45 หารด้วย 0.18 เท่ากับ 52.5 กิโลกรัมหญ้าสดต่อวัน นี่คือเหตุผลว่าทำไมคนเลี้ยงวัวสิบตัวถึงต้องตัดหญ้าวันละครึ่งตัน

ข้อสังเกตจากตารางที่ต้องจำไว้คือ แม่โคนมที่กำลังรีดนมกินวัตถุแห้งได้ถึง 3 ถึง 3.5 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว แต่กระเพาะรับหญ้าสดปริมาณมากขนาดนั้นไม่ไหว เพราะหญ้าสดมีน้ำมากจนอิ่มก่อนได้พลังงานครบ นี่คือเหตุผลทางสรีรวิทยาที่ฟาร์มโคนมต้องใช้อาหารข้นควบคู่เสมอ ไม่ใช่เรื่องของการอยากลดต้นทุนหรือไม่

สัญญาณหน้าฟาร์มที่บอกว่าให้หญ้าไม่พอ

• วัวยืนร้องที่รั้วหรือแทะเปลือกไม้และเสาคอก ภายในสองถึงสามชั่วโมงหลังให้หญ้ารอบเช้า
• สีข้างซ้ายบริเวณแอ่งหลังซี่โครงยุบลึกเห็นชัดตอนบ่าย ทั้งที่เพิ่งให้อาหารเช้า
• มูลเหลวเป็นน้ำหรือแข็งเป็นก้อนผิดปกติ มูลของวัวที่ได้หญ้าพอควรเป็นกองนุ่มซ้อนกันเป็นชั้น
• กินหญ้าเกลี้ยงรางภายในเวลาไม่ถึงหนึ่งชั่วโมงทุกมื้อ แล้วเลียรางต่อ
• คะแนนร่างกายลดลง สังเกตจากกระดูกสะโพกและสันหลังที่นูนขึ้นเรื่อย ๆ ในรอบหนึ่งเดือน

ต้องมีแปลงหญ้ากี่ไร่ต่อวัว 1 ตัว

การคำนวณพื้นที่ต้องเริ่มจากผลผลิตหญ้าต่อไร่ต่อปี ซึ่งต่างกันมากตามชนิดหญ้าและการจัดการ ตัวเลขที่กรมปศุสัตว์และศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหารสัตว์ใช้อ้างอิงมีช่วงกว้าง เพราะขึ้นกับว่ามีน้ำให้หรือไม่ ใส่ปุ๋ยหรือเปล่า และตัดถี่แค่ไหน

• หญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 ตัดรอบละ 45 ถึง 60 วัน ได้ 4 ถึง 6 รอบต่อปีถ้ามีน้ำ ผลผลิตน้ำหนักสดราว 10 ถึง 15 ตันต่อไร่ต่อปี แปลงที่ให้น้ำและใส่ปุ๋ยเต็มที่ทำได้สูงกว่านี้
• หญ้ากินนีสีม่วง ผลผลิตน้ำหนักสดราว 8 ถึง 12 ตันต่อไร่ต่อปี ทนร่มได้ดีกว่า เหมาะปลูกแซมในสวนไม้ผล
• หญ้ารูซี่ ผลผลิตน้ำหนักสดราว 4 ถึง 6 ตันต่อไร่ต่อปี ต่ำกว่าเนเปียร์มาก แต่ทนแทะเล็มและเหยียบย่ำได้ดีกว่า จึงเหมาะกับแปลงปล่อย
• หญ้าแพงโกลา นิยมทำหญ้าแห้งขาย ผลผลิตน้ำหนักแห้งราว 1.5 ถึง 2.5 ตันต่อไร่ต่อปี

เมื่อรู้ผลผลิตต่อไร่แล้ว การคำนวณตรงไปตรงมา วัว 1 ตัวน้ำหนัก 350 กิโลกรัม กินหญ้าสดราว 50 กิโลกรัมต่อวัน คูณ 365 วัน เท่ากับ 18.25 ตันต่อปี ถ้าปลูกเนเปียร์ที่ให้ 13 ตันต่อไร่ต่อปี ต้องใช้ 1.4 ไร่ต่อตัว ถ้าปลูกรูซี่ที่ให้ 5 ตันต่อไร่ต่อปี ต้องใช้ 3.65 ไร่ต่อตัว

ตัวเลขในตารางคือความต้องการเต็มปี แต่ในความเป็นจริงแปลงหญ้าไม่ได้ให้ผลผลิตเท่ากันทุกเดือน ช่วงฤดูฝนตั้งแต่พฤษภาคมถึงตุลาคม หญ้าโตเร็วจนตัดไม่ทันและมักเหลือทิ้ง ส่วนช่วงพฤศจิกายนถึงเมษายนผลผลิตจะลดลงอย่างมาก โดยเฉพาะแปลงที่ไม่มีระบบน้ำ ดังนั้น การวางแผนที่ถูกต้องคือคำนวณพื้นที่สำหรับฤดูฝน แล้ววางแผนสำรองอาหารหยาบสำหรับอีก 4 ถึง 5 เดือนที่เหลือแยกต่างหาก ไม่ใช่หวังว่าแปลงเดิมจะรองรับได้ทั้งปี

ถ้าคุณกำลังแปลงหน่วยพื้นที่ไปมาระหว่างไร่ งาน ตารางวา และตารางเมตร เพื่อวัดแปลงจริง ลองใช้ เครื่องแปลงหน่วยพื้นที่ ช่วยคำนวณ และดูวิธีคิดต้นทุนค่าอาหารต่อตัวต่อวันเพิ่มเติมได้ที่ เครื่องคำนวณต้นทุนอาหารสัตว์

แผนอาหารหยาบช่วงแล้งเมื่อหญ้าไม่พอ

ช่วงที่เสี่ยงที่สุดของคนเลี้ยงวัวรายย่อยคือมกราคมถึงเมษายน แปลงหญ้าแห้ง ราคาฟางขึ้น และวัวลดน้ำหนักเงียบ ๆ จนกว่าจะขายไม่ได้ราคา ทางออกที่ใช้กันจริงมีสามทาง และควรทำสองในสามทางควบคู่กัน ไม่ใช่รอให้ถึงหน้าแล้งแล้วค่อยวิ่งหา

1. ฟางหมักยูเรีย

ฟางข้าวเปล่า ๆ มีโปรตีนเพียงราว 2 ถึง 4 เปอร์เซ็นต์ และย่อยได้ต่ำ วัวที่กินฟางอย่างเดียวจะน้ำหนักลด การหมักฟางด้วยยูเรียเป็นวิธีมาตรฐานที่กรมปศุสัตว์ส่งเสริมมานาน เพราะช่วยยกระดับโปรตีนขึ้นไปได้ราว 7 ถึง 8 เปอร์เซ็นต์ และทำให้ฟางนุ่มย่อยง่ายขึ้น สูตรที่ใช้กันทั่วไปคือฟางแห้ง 100 กิโลกรัม ต่อยูเรีย 6 กิโลกรัม ละลายในน้ำประมาณ 60 ถึง 100 ลิตร ราดให้ทั่วแล้วอัดแน่นคลุมพลาสติกให้สนิท หมักไว้ประมาณ 10 ถึง 21 วัน

คำเตือนด้านความปลอดภัยที่ห้ามข้าม ยูเรียเป็นสารที่เป็นพิษต่อโคได้ถ้าใช้เกินสัดส่วนหรือให้กินก่อนหมักครบ ห้ามเพิ่มยูเรียเองโดยคิดว่ายิ่งมากยิ่งดี ห้ามให้ลูกโคที่กระเพาะรูเมนยังพัฒนาไม่เต็มที่กิน และเมื่อเปิดกองแล้วต้องผึ่งให้กลิ่นแอมโมเนียระเหยก่อนให้กิน ถ้าไม่เคยทำมาก่อน ให้ขอคำแนะนำจากปศุสัตว์อำเภอหรือศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหารสัตว์ในพื้นที่ก่อนลงมือครั้งแรก และเริ่มให้ทีละน้อยเพื่อให้วัวปรับตัว

2. หญ้าหมัก

หญ้าหมักคือการเก็บผลผลิตส่วนเกินของฤดูฝนไว้ใช้หน้าแล้ง ซึ่งแก้ปัญหาตรงจุดที่สุด เพราะช่วงกรกฎาคมถึงกันยายนหญ้าเนเปียร์มักเหลือจนตัดทิ้ง วิธีทำคือตัดหญ้าเนเปียร์อายุ 45 ถึง 60 วัน ผึ่งลดความชื้นเล็กน้อยให้อยู่ราว 65 ถึง 70 เปอร์เซ็นต์ สับให้สั้นประมาณ 2 ถึง 3 เซนติเมตร แล้วอัดลงถุงพลาสติกหนาหรือถังหมักให้แน่นที่สุดเพื่อไล่อากาศออก ปิดสนิทแล้วหมักไว้อย่างน้อย 21 ถึง 30 วัน

หญ้าหมักที่สำเร็จจะมีกลิ่นเปรี้ยวอมหวานคล้ายผักดอง สีเขียวอมเหลืองหรือน้ำตาลอ่อน จับแล้วไม่เละเป็นเมือก ถ้าเปิดถุงแล้วมีกลิ่นเหม็นเน่าคล้ายแอมโมเนียแรง มีราขาวหรือราดำเป็นหย่อม แสดงว่าอัดไม่แน่นพอหรือถุงรั่ว ไม่ควรให้วัวกิน หญ้าหมักที่เก็บในถุงที่ยังไม่เปิดสามารถอยู่ได้หลายเดือนถึงราวหนึ่งปี แต่เมื่อเปิดแล้วควรใช้ให้หมดภายในไม่กี่วัน

3. เศษเหลือทางการเกษตรในพื้นที่

ในหลายพื้นที่มีวัสดุที่ใช้เป็นอาหารหยาบเสริมได้ตามฤดู เช่น ยอดและใบอ้อยหลังตัดอ้อยสด เปลือกและหัวมันสำปะหลัง ต้นข้าวโพดหลังเก็บฝัก และกากมันสำปะหลังจากโรงแป้ง ข้อควรระวังคือวัสดุกลุ่มนี้มีข้อจำกัดเฉพาะตัว เช่น มันสำปะหลังสดมีสารไซยาไนด์ ต้องผึ่งหรือหมักก่อนใช้ และไม่ควรใช้เป็นอาหารหลักอย่างเดียว ควรให้ควบคู่กับแหล่งโปรตีนและแร่ธาตุ ก่อนใช้วัสดุชนิดใหม่ในปริมาณมาก ให้ปรึกษาปศุสัตว์อำเภอก่อน

ต้นทุนต่อวันคำนวณอย่างไร

สูตรคือ ต้นทุนอาหารหยาบต่อตัวต่อวัน เท่ากับ ปริมาณที่ให้ต่อวัน คูณ ราคาต่อกิโลกรัม ตัวอย่างเช่น ถ้าซื้อฟางก้อนน้ำหนักก้อนละ 15 กิโลกรัม ในราคาก้อนละ 45 บาท เท่ากับกิโลกรัมละ 3 บาท วัวที่กินฟาง 9 กิโลกรัมต่อวันจะมีต้นทุนอาหารหยาบ 27 บาทต่อตัวต่อวัน ฝูง 10 ตัวเท่ากับ 270 บาทต่อวัน หรือราว 8,100 บาทต่อเดือน ถ้าต้องซื้อฟางกินตลอดสี่เดือนแล้ง ต้นทุนก้อนนี้จะอยู่ที่ราว 32,000 บาท ซึ่งมักมากกว่าต้นทุนการทำหญ้าหมักเองในหน้าฝนพอสมควร

ราคาฟางและหญ้าแห้งเป็นราคาตลาดที่ผันผวนตามพื้นที่และช่วงเวลา โดยเฉพาะปีที่แล้งจัดหรือปีที่พื้นที่นาถูกไถกลบแทนการอัดฟาง ให้สำรวจราคาจริงในอำเภอของคุณช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม แล้วตัดสินใจว่าจะซื้อตุนหรือจะทำหญ้าหมัก อย่ารอถึงเดือนมีนาคม และดูแนวทางจัดการฝูงเพิ่มเติมได้ในหมวด เลี้ยงสัตว์

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เอา 2.5 เปอร์เซ็นต์ไปคูณน้ำหนักตัวแล้วให้หญ้าสดตามนั้น ซึ่งทำให้ให้หญ้าน้อยกว่าที่ควรราวสี่ถึงห้าเท่า เพราะลืมหารด้วยเปอร์เซ็นต์วัตถุแห้งของหญ้า
• คำนวณพื้นที่จากผลผลิตหญ้าช่วงฤดูฝน แล้วคิดว่าพอทั้งปี ทั้งที่ผลผลิตหน้าแล้งลดลงมากในแปลงที่ไม่มีระบบน้ำ
• ปล่อยวัวลงแปลงเดียวต่อเนื่องจนหญ้าถูกแทะจนติดดิน หญ้าที่ถูกแทะต่ำกว่า 10 ถึง 15 เซนติเมตรจะฟื้นช้าและเปิดทางให้วัชพืชขึ้นแทน ควรแบ่งแปลงย่อยหมุนเวียนและพักแปลงให้หญ้าฟื้น
• ลืมว่าแม่โคอุ้มท้องท้ายระยะและแม่โคเลี้ยงลูกกินมากกว่าวัวทั่วไป การคำนวณด้วยค่าเฉลี่ยตัวเดียวทั้งฝูงทำให้แม่โคช่วงวิกฤตได้อาหารไม่พอ
• ให้ฟางเปล่าเป็นอาหารหลักตลอดหน้าแล้งโดยไม่เสริมโปรตีน วัวจะอิ่มแต่ผอม เพราะฟางมีโปรตีนต่ำมากและย่อยได้น้อย
• ไม่มีน้ำสะอาดให้กินตลอดเวลา วัวโตเต็มวัยดื่มน้ำหลายสิบลิตรต่อวันและมากขึ้นอีกในหน้าร้อน ถ้าน้ำไม่พอ การกินอาหารจะลดลงทันทีแม้หญ้าจะมีเหลือ

สรุป

ตัวเลขหลักที่ต้องจำมีสองชั้น ชั้นแรกคือวัวกินวัตถุแห้ง 2.5 ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว ซึ่งเมื่อแปลงเป็นหญ้าสดที่มีวัตถุแห้งราว 20 เปอร์เซ็นต์แล้วจะอยู่ที่ประมาณ 38 ถึง 68 กิโลกรัมต่อวันตามขนาดตัว ชั้นที่สองคือพื้นที่ ซึ่งอยู่ที่ราว 1.2 ถึง 1.5 ไร่ต่อตัวถ้าปลูกเนเปียร์ตัดให้กิน และ 2.5 ถึง 3.5 ไร่ต่อตัวถ้าเป็นแปลงปล่อยแทะเล็ม ฝูง 10 ตัวจึงต้องการแปลงเนเปียร์ราว 12 ถึง 15 ไร่ สิ่งที่ทำให้แผนพังบ่อยที่สุดไม่ใช่การคำนวณผิดในหน้าฝน แต่คือการไม่ได้เตรียมอาหารหยาบสำหรับ 4 ถึง 5 เดือนแล้งไว้ล่วงหน้า ให้ตัดสินใจเรื่องหญ้าหมักหรือซื้อฟางตุนตั้งแต่ปลายฤดูฝน ไม่ใช่ตอนที่แปลงแห้งแล้ว

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ กองอาหารสัตว์ — เกณฑ์ความต้องการวัตถุแห้งของโค แนวทางการทำฟางหมักยูเรียและหญ้าหมัก และคำแนะนำการจัดการอาหารหยาบช่วงแล้ง
• 📄ศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์ — ข้อมูลผลผลิตต่อไร่และรอบการตัดของหญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 หญ้ากินนีสีม่วง หญ้ารูซี่ และหญ้าแพงโกลา
• 📄สำนักงานปศุสัตว์อำเภอและปศุสัตว์จังหวัด — ที่ปรึกษาในพื้นที่สำหรับสัดส่วนสูตรอาหาร การใช้ยูเรียอย่างปลอดภัย และการตรวจสุขภาพฝูงโค
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — ข้อมูลการจัดการแปลงพืชอาหารสัตว์และการใช้เศษเหลือทางการเกษตรในพื้นที่

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ