แพะกินอะไร เลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอไหม

คำตอบเร็ว: แพะกินอาหารหยาบเป็นหลัก ได้แก่หญ้าสด ใบไม้ และพืชตระกูลถั่ว โดยกินได้วันละราว 3-5 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวเมื่อคิดเป็นน้ำหนักสด แพะ 30 กิโลกรัมจึงกินหญ้าสดราว 3-4 กิโลกรัมต่อวัน แต่การเลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวไม่พอในสามกรณีคือแพะกำลังโต แพะอุ้มท้องสองเดือนสุดท้าย และแพะให้นม เพราะหญ้าไทยส่วนใหญ่มีโปรตีนต่ำและแร่ธาตุไม่สมดุล ต้องเสริมอาหารข้น แร่ธาตุก้อนสำหรับเลีย และน้ำสะอาดตลอดเวลา ส่วนราคาอาหารข้นและวัตถุดิบเปลี่ยนตามฤดูกาล ให้ตรวจสอบราคาปัจจุบันจากสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรหรือสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดก่อนคำนวณต้นทุน

คนเริ่มต้นเลี้ยงสัตว์อย่างแพะมักเข้าใจว่าแพะกินอะไรก็ได้ เพราะเห็นมันเล็มทั้งใบไม้ ใบหญ้า และเศษพืชรอบบ้าน ความเข้าใจนี้ทำให้เกิดปัญหาเดิม ๆ ทุกฟาร์ม คือแพะโตช้ากว่ารุ่นที่ซื้อมาพร้อมกัน แม่แพะคลอดลูกตัวเล็กและน้ำนมไม่พอ หรือแพะตัวผู้ปัสสาวะขัดจนตาย บทความนี้ตอบให้ชัดว่าแพะกินอะไรได้ อะไรกินไม่ได้เพราะเป็นพิษ และเลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอหรือไม่ในแต่ละช่วงอายุ

แพะกินอะไรบ้าง แยกตามกลุ่มอาหาร

แพะเป็นสัตว์เคี้ยวเอื้องที่มีพฤติกรรมเล็มยอด ไม่ใช่สัตว์แทะเล็มหญ้าติดดินแบบวัวหรือแกะ ในธรรมชาติแพะจะเลือกกินยอดอ่อน ใบไม้ และเถาวัลย์เป็นสัดส่วนมากกว่าหญ้าพื้นล่าง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมแพะที่ปล่อยแทะเล็มแปลงหญ้าล้วนมักกินได้ไม่เต็มที่และผอมลงทั้งที่หญ้าเต็มแปลง

อาหารหยาบที่แพะกินได้และคุ้ม

• หญ้าปลูก หญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 ตัดที่อายุ 45-60 วัน หญ้ารูซี่ หญ้ากินนีสีม่วง หญ้าแพงโกลา ให้โปรตีนราว 7-12 เปอร์เซ็นต์ขึ้นกับอายุตัด ยิ่งตัดแก่ยิ่งโปรตีนต่ำและเยื่อใยสูงจนแพะกินได้น้อยลง
• พืชตระกูลถั่ว กระถิน ถั่วท่าพระสไตโล ถั่วฮามาต้า แค ทองหลาง ให้โปรตีนสูงกว่าหญ้ามาก ราว 18-25 เปอร์เซ็นต์ เป็นตัวช่วยที่ทำให้ไม่ต้องพึ่งอาหารข้นมากนัก
• ใบไม้จากรอบบ้าน ใบขนุน ใบกล้วย ใบมะขามเทศ ใบหม่อน ใบมันสำปะหลังที่ผึ่งให้สลดแล้ว ยอดอ้อย เปลือกข้าวโพดฝักอ่อน เป็นอาหารเสริมที่แพะชอบและช่วยลดต้นทุนได้จริงในฟาร์มเล็ก
• ฟางและหญ้าแห้ง ใช้ประทังช่วงแล้งได้ แต่ฟางข้าวมีโปรตีนต่ำมากราว 2-4 เปอร์เซ็นต์ ถ้าให้ฟางเป็นหลักต้องเสริมโปรตีนจากแหล่งอื่นทุกวัน ไม่เช่นนั้นแพะจะผอมลงภายในสามถึงสี่สัปดาห์

ข้อสังเกตจากหน้างานคือแพะไม่ยอมกินหญ้าที่ตกพื้นและถูกเหยียบแล้ว การให้หญ้ากองกับพื้นคอกจึงมีของเหลือทิ้งได้ถึงหนึ่งในสามถึงครึ่งหนึ่ง ทางแก้คือใช้รางหรือตะแกรงใส่หญ้าที่ระดับอกแพะ ซึ่งลดการสูญเสียลงอย่างเห็นได้ชัดโดยไม่ต้องเพิ่มค่าอาหารเลย

พืชที่เป็นพิษกับแพะ ต้องกันออกจากแปลงและคอก

เรื่องนี้เป็นสาเหตุการตายเฉียบพลันที่พบบ่อยในแพะที่ปล่อยเล็มอิสระ โดยเฉพาะช่วงที่หญ้าขาดแคลนแล้วแพะหิวจนกินพืชที่ปกติมันจะเลี่ยง

สัญญาณที่ต้องรีบแยกตัวและตามสัตวแพทย์คือแพะยืนเซ หายใจถี่ น้ำลายไหลมาก ท้องอืดตึงข้างซ้ายอย่างรวดเร็ว หรือล้มลงหลังปล่อยเล็มไม่ถึงหนึ่งชั่วโมง อย่ารอดูอาการข้ามคืน เพราะพิษจากพืชกลุ่มนี้ทำงานเร็วกว่าที่คิดมาก

เลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอไหม

คำตอบขึ้นกับว่าแพะอยู่ในช่วงไหนของชีวิต สำหรับแพะโตเต็มวัยที่ไม่ได้ท้องและไม่ได้ให้นม ถ้ามีแปลงหญ้าคุณภาพดีผสมพืชตระกูลถั่วและมีแร่ธาตุก้อนให้เลีย หญ้าอย่างเดียวประคองน้ำหนักตัวได้ แต่ในสามสถานการณ์ต่อไปนี้ หญ้าล้วนไม่พอและจะเห็นผลเสียภายในหนึ่งถึงสองเดือน

1. แพะรุ่นกำลังโต อายุ 3-10 เดือน ต้องการโปรตีนในสูตรรวมราว 14-16 เปอร์เซ็นต์ ขณะที่หญ้าตัดแก่ให้เพียง 6-8 เปอร์เซ็นต์ ผลคือโครงร่างเล็กกว่าที่ควรจะเป็นอย่างถาวร แก้ย้อนหลังไม่ได้แม้จะเร่งอาหารทีหลัง
2. แม่แพะอุ้มท้องสองเดือนสุดท้าย ลูกในท้องโตเร็วที่สุดในช่วงนี้และไปเบียดพื้นที่กระเพาะ ทำให้แม่กินอาหารหยาบได้น้อยลงทั้งที่ต้องการพลังงานมากขึ้น ถ้าไม่เสริมอาหารข้นจะเจอลูกแรกเกิดตัวเล็ก น้ำนมน้อย และแม่เป็นโรคทางเมตาบอลิกช่วงใกล้คลอด
3. แม่แพะระยะให้นม โดยเฉพาะแม่ที่เลี้ยงลูกแฝด ต้องการพลังงานและแคลเซียมสูงกว่าปกติมาก แม่ที่ได้แต่หญ้าจะดึงเนื้อตัวเองมาสร้างน้ำนมจนผอมลงเร็วและผสมติดยากในรอบถัดไป

อาหารข้น แร่ธาตุ และน้ำสะอาด สามอย่างที่ขาดไม่ได้

• อาหารข้น ทำหน้าที่เติมโปรตีนและพลังงานที่อาหารหยาบให้ไม่พอ จะใช้อาหารข้นสำเร็จรูปสำหรับแพะหรือผสมเองจากรำละเอียด ปลายข้าว ข้าวโพดบด กากถั่วเหลือง ก็ได้ ข้อควรระวังคือห้ามเพิ่มปริมาณกระโดดทันที ต้องปรับขึ้นทีละน้อยภายใน 7-10 วัน เพราะจุลินทรีย์ในกระเพาะหมักต้องใช้เวลาปรับตัว การให้แป้งมากทันทีทำให้กรดในกระเพาะหมักเกินจนแพะเบื่ออาหารและท้องเสีย
• แร่ธาตุก้อนสำหรับเลีย ต้องแขวนหรือวางไว้ให้เลียได้ตลอดเวลา ไม่ใช่ให้เป็นครั้งคราว ประเด็นที่สำคัญมากสำหรับแพะตัวผู้คือความสมดุลของแคลเซียมต่อฟอสฟอรัส ควรอยู่ราวสองต่อหนึ่ง การให้รำข้าวหรืออาหารข้นที่มีฟอสฟอรัสสูงในปริมาณมากโดยไม่เสริมแคลเซียม เป็นสาเหตุหลักของนิ่วในทางเดินปัสสาวะในแพะตัวผู้ ซึ่งลงเอยด้วยการตายจากปัสสาวะไม่ออก
• น้ำสะอาด แพะกินน้ำราว 4-8 ลิตรต่อตัวต่อวันในแพะโต และเพิ่มขึ้นชัดเจนในแม่ที่ให้นมและในหน้าร้อน แพะเป็นสัตว์จู้จี้เรื่องน้ำมากกว่าวัว ถ้าน้ำมีมูลลอยหรือมีตะไคร่ มันจะลดการกินน้ำลงแล้วกินอาหารได้น้อยตามไปด้วย ควรล้างถังและเปลี่ยนน้ำทุกวัน และวางถังให้พ้นจากแนวที่แพะขึ้นไปยืนได้

เกลือแร่อีกตัวที่มักถูกลืมในพื้นที่ภาคกลางและภาคอีสานคือซีลีเนียมและไอโอดีน ซึ่งดินบางพื้นที่มีต่ำ อาการที่สังเกตได้คือลูกแพะแรกเกิดขาอ่อนลุกไม่ขึ้น หรือแม่แพะแท้งโดยไม่ทราบสาเหตุ ก่อนจะเสริมแร่ธาตุเฉพาะตัวใด ควรปรึกษาปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์ในพื้นที่ เพราะการให้เกินขนาดโดยเฉพาะซีลีเนียมเป็นพิษได้

ปริมาณอาหารต่อตัวต่อวันตามน้ำหนักและช่วงอุ้มท้อง

หลักคำนวณที่ใช้ได้จริงคือคิดจากน้ำหนักตัว แพะกินวัตถุแห้งได้ราว 3-4 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน เมื่อแปลงเป็นหญ้าสดที่มีน้ำราว 75-80 เปอร์เซ็นต์ จะอยู่ที่ราว 3-5 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวเมื่อชั่งเป็นน้ำหนักสด ตารางนี้เป็นค่าเริ่มต้นสำหรับแพะเนื้อลูกผสมทั่วไปในไทย ให้ปรับขึ้นลงตามสภาพร่างกายที่คลำได้จริงบริเวณสันหลังและซี่โครง

วิธีตรวจว่าให้พอหรือไม่โดยไม่ต้องมีเครื่องชั่ง ให้ใช้มือคลำแนวสันหลังและซี่โครง ถ้าคลำแล้วรู้สึกกระดูกสันหลังคมชัดและนับซี่โครงได้ง่าย แปลว่าผอมเกินและต้องเพิ่มอาหาร ถ้าคลำซี่โครงแทบไม่เจอเพราะมีไขมันหนา แปลว่าอ้วนเกิน ซึ่งในแม่พันธุ์จะทำให้ผสมติดยากและคลอดยาก ควรคลำทุกสองสัปดาห์และจดไว้เป็นระบบในสมุดฟาร์มเดียวกับบันทึกวันผสม

ตัวอย่างสูตรการให้ในฟาร์มเล็ก 10 ตัว

• เช้าเวลาเดิมทุกวัน ให้อาหารข้นก่อนในรางแยกตัว เพื่อให้คุมปริมาณต่อตัวได้จริง แพะที่รวมกันกินจะมีตัวใหญ่กินเกินและตัวเล็กไม่ได้กิน
• ตามด้วยอาหารหยาบในรางสูงระดับอก แบ่งเป็นสองรอบคือเช้าและบ่าย ดีกว่าให้ทีเดียวทั้งวัน เพราะช่วยลดของเหลือที่ตกพื้น
• ปล่อยแทะเล็มช่วงสายหลังน้ำค้างแห้ง ราว 9 โมงถึงบ่าย 3 การปล่อยตอนหญ้าเปียกน้ำค้างเพิ่มโอกาสท้องอืดและพยาธิ
• แขวนแร่ธาตุก้อนไว้ในคอกตลอดเวลา และเช็กว่าไม่โดนฝนจนละลายทิ้ง
• ล้างถังน้ำและเติมน้ำใหม่ทุกเช้า พร้อมสังเกตว่าน้ำพร่องลงตามปกติหรือไม่ ถ้าน้ำไม่พร่องแปลว่ามีแพะป่วยในฝูง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องอาหารแพะ

• เพิ่มอาหารข้นทีเดียวเยอะเพราะอยากเร่งโต ทำให้กรดในกระเพาะหมักสูงเกิน แพะเบื่ออาหาร ถ่ายเหลว และบางตัวไม่กลับมากินเป็นปกติอีกหลายวัน ต้องเพิ่มแบบค่อยเป็นค่อยไปภายใน 7-10 วัน
• ให้รำข้าวเป็นอาหารข้นหลักเพราะถูก รำมีฟอสฟอรัสสูงเมื่อเทียบกับแคลเซียม เสี่ยงนิ่วในแพะตัวผู้ ต้องเสริมแหล่งแคลเซียมและแร่ธาตุก้อนคู่กันเสมอ
• ให้หญ้าเนเปียร์ที่ตัดแก่เกิน 70-80 วัน ลำแข็งและโปรตีนต่ำจนแพะเลือกกินแต่ใบ เหลือลำทิ้งครึ่งราง ควรวางรอบตัดที่ 45-60 วัน
• กองหญ้าไว้กับพื้นคอก แพะไม่กินหญ้าที่เหยียบแล้ว ของเหลือทิ้งสูงถึงหนึ่งในสามถึงครึ่ง ใช้รางหรือตะแกรงระดับอกแก้ได้ทันที
• เปลี่ยนชนิดอาหารหยาบกะทันหัน เช่น จากฟางมาเป็นหญ้าสดเต็มที่ในวันเดียว ทำให้ท้องอืดและถ่ายเหลว ควรผสมของเดิมกับของใหม่แล้วค่อยเปลี่ยนสัดส่วนภายในสัปดาห์
• ปล่อยเล็มช่วงเช้าที่หญ้ายังเปียกน้ำค้าง เพิ่มทั้งความเสี่ยงท้องอืดและการรับตัวอ่อนพยาธิที่ไต่อยู่บนใบหญ้าตอนชื้น
• ละเลยเรื่องน้ำ ถังน้ำสกปรกทำให้แพะกินน้ำน้อยลง ซึ่งลดการกินอาหารตามไปด้วย และเป็นต้นเหตุของปัญหาระบบปัสสาวะในตัวผู้

สรุป

แพะกินอาหารหยาบเป็นหลักโดยเน้นยอดอ่อนและใบไม้มากกว่าหญ้าติดดิน ปริมาณที่ควรได้อยู่ราว 3-5 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวเมื่อคิดเป็นหญ้าสด การเลี้ยงด้วยหญ้าอย่างเดียวพอเฉพาะแพะโตที่ไม่ท้องไม่ให้นมและมีแปลงหญ้าผสมถั่วคุณภาพดีเท่านั้น ส่วนแพะรุ่น แม่อุ้มท้องสองเดือนสุดท้าย และแม่ให้นม ต้องเสริมอาหารข้นพร้อมแร่ธาตุก้อนและน้ำสะอาดตลอดเวลา สิ่งที่ห้ามพลาดคือการกันพืชพิษอย่างยี่โถ ลั่นทม ละหุ่ง สบู่ดำ และใบมันสำปะหลังสดออกจากแปลง รวมถึงคุมสัดส่วนแคลเซียมต่อฟอสฟอรัสเพื่อลดความเสี่ยงนิ่วในตัวผู้ ส่วนราคาวัตถุดิบอาหารสัตว์ให้ตรวจสอบราคาปัจจุบันจากสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรและสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดก่อนคำนวณต้นทุนฟาร์ม

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — คำแนะนำการเลี้ยงแพะ ความต้องการโภชนะ พืชอาหารสัตว์ และการจัดการสุขภาพฝูง
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — ข้อมูลการปลูกและการจัดการแปลงพืชอาหารสัตว์ รวมถึงการติดต่อขอคำแนะนำจากเกษตรอำเภอและปศุสัตว์อำเภอ
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — มาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มแพะและข้อกำหนดด้านอาหารสัตว์
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ราคาวัตถุดิบอาหารสัตว์และสถานการณ์การผลิตปศุสัตว์สำหรับใช้ตรวจสอบต้นทุนปัจจุบัน

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ