หมักฟางด้วยยูเรียเลี้ยงวัวช่วงหน้าแล้ง ทำอย่างไรและข้อห้ามมีอะไร

คำตอบเร็ว: สูตรที่ใช้กันในงานวิจัยของมหาวิทยาลัยขอนแก่นคือ ยูเรีย 5 กก. ละลายน้ำ 100 กก. ราดให้ทั่วฟางแห้ง 100 กก. อัดแน่นแล้วคลุมให้มิดประมาณ 10 วันก่อนให้โคกิน ถ้าอากาศเย็นอย่างช่วงธันวาคมในภาคเหนือและอีสานตอนบน ให้หมักนานขึ้นตามคำแนะนำของ FAO ก่อนให้กินต้องเปิดกองผึ่งให้กลิ่นแอมโมเนียออก และเปลี่ยนอาหารทีละน้อย ข้อห้ามหลักคือ ห้ามให้หมู ม้า และลูกโคที่ยังกินนม ห้ามให้ยูเรียเม็ดหรือน้ำละลายยูเรียกับสัตว์โดยตรง และถ้าโคตัวสั่น น้ำลายฟูมปากหลังกินอาหาร ให้ตามสัตวแพทย์ทันที

ช่วงธันวาคมเป็นช่วงที่หลายบ้านเริ่มเห็นหญ้าในแปลงหยุดโต ทุ่งนาเกี่ยวเสร็จ กองฟางสูงท่วมหัว แต่โคกินฟางแห้งอย่างเดียวแล้วผอมลงทุกสัปดาห์ การหมักฟางด้วยยูเรียเป็นวิธีที่เกษตรกรไทยใช้มานานเพื่อให้ฟางที่มีโปรตีนต่ำและย่อยยากกลายเป็นอาหารหยาบที่โคกินได้มากขึ้น งานของเมธา วรรณพัฒน์ และคณะ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ระบุว่าเกษตรกรโคนมในไทยใช้ฟางหมักยูเรียเป็นอาหารหยาบหลักในหน้าแล้งมาแล้ว บทความนี้เล่าขั้นตอนทำจริงทีละวัน จุดที่ต้องตัดสินใจ และข้อห้ามที่ถ้าพลาดแล้วสัตว์อาจตายภายในไม่กี่ชั่วโมง

ข้อสังเกตก่อนเริ่ม: ผู้เขียนค้นหาเอกสารขั้นตอนฉบับทางการของกรมปศุสัตว์บนเว็บแล้วยังไม่พบหน้าที่ระบุสูตรชัดเจน ตัวเลขในบทความนี้จึงมาจากงานวิจัยมหาวิทยาลัยไทยและคู่มือขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ซึ่งระบุไว้ท้ายบทความ ถ้าสำนักงานปศุสัตว์อำเภอในพื้นที่มีสูตรที่ใช้อยู่แล้ว ให้ถือตามคำแนะนำในพื้นที่เป็นหลัก (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

ฟางหมักยูเรียช่วยอะไร และไม่ได้ช่วยอะไร

ยูเรียเมื่อเจอน้ำและความร้อนจะค่อย ๆ สลายเป็นแอมโมเนีย แอมโมเนียซึมไปทั่วกองฟางและทำให้เส้นใยอ่อนตัว จุลินทรีย์ในกระเพาะหมักของโคย่อยได้ง่ายขึ้น ส่วนไนโตรเจนที่เหลือค้างในฟางก็เพิ่มโปรตีนให้ด้วย ในงานทดลองของมหาวิทยาลัยขอนแก่น ฟางหมักยูเรีย 5% มีโปรตีนรวมราว 8.5% ของวัตถุแห้ง ส่วนคู่มือ FAO รายงานผลทดลองกับฟางข้าวว่าการย่อยได้ของฟางเดิมอยู่ราว 42% และเพิ่มเป็นราว 54% เมื่อหมักคลุมพลาสติก

แต่ต้องพูดตรง ๆ ว่าฟางหมักยูเรียไม่ใช่อาหารวิเศษ งานทดลองกับวัวรุ่นของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2529) พบว่าวัวที่กินฟางธรรมดาเสริมใบกระถินแห้งวันละ 0.5 กก. กับรำละเอียด 1 กก. โตดีกว่าและต้นทุนต่ำกว่ากลุ่มที่กินฟางปรุงแต่งยูเรียกับรำ ในงานนั้นฟางธรรมดามีโปรตีน 4.3% ส่วนฟางปรุงแต่งมี 5.3% แปลว่าถ้าบ้านไหนมีกระถินหรือพืชตระกูลถั่วตัดได้ใกล้คอก อาจไม่จำเป็นต้องซื้อยูเรียมาหมักเลย ฟางหมักยูเรียเหมาะกับบ้านที่ฟางเหลือเยอะ ไม่มีพืชโปรตีนให้ตัด และต้องประคองโคผ่านหน้าแล้งยาว ๆ

สูตรและตัวเลขที่ใช้อ้างอิงได้

สูตรด้านล่างเป็นตัวเลขจากแหล่งที่ตรวจสอบได้ ใช้สัดส่วนยูเรียเท่ากัน แต่ปริมาณน้ำและระยะหมักต่างกันตามสภาพอากาศ ให้เลือกตามพื้นที่ของตัวเอง

ตัวอย่างคำนวณ (คิดจากสัดส่วนในตาราง ไม่ใช่ข้อมูลฟาร์มจริง): ฟางแห้ง 300 กก. ใช้ยูเรีย 15 กก. ถ้าทำตามสูตร ม.ขอนแก่นใช้น้ำ 300 ลิตร ถ้าทำตามตัวเลข FAO ใช้น้ำราว 150 ลิตร ราคายูเรียและฟางเปลี่ยนตามฤดูและพื้นที่ ให้เอาราคาที่ร้านในตำบลบอกมาคูณเอง

ขั้นตอนทำจริงเรียงตามลำดับ

1. เลือกฟาง: ใช้ฟางแห้งที่ไม่ขึ้นรา ไม่เปียกฝน ฟางที่มีราดำหรือกลิ่นอับไม่ควรเอามาหมัก FAO เตือนว่าอย่าเอายูเรียไปหมักกับหญ้าสด เพราะประเมินน้ำหนักแห้งผิดง่ายและเสี่ยงใส่ยูเรียเกิน
2. ชั่ง อย่ากะ: ชั่งฟางเป็นมัดหรือเป็นฟ่อนให้รู้น้ำหนักรวมจริง แล้วคิดยูเรีย 5 กก. ต่อฟาง 100 กก. คนที่กะด้วยตามักใส่ยูเรียเกินในกองเล็กและขาดในกองใหญ่
3. ละลายยูเรียในน้ำให้หมด: ใช้ถังพลาสติก คนจนเม็ดละลาย ไม่เหลือเม็ดก้นถัง เม็ดที่ค้างแล้วไปตกกองรวมที่จุดเดียวจะเป็นจุดที่ยูเรียเข้มข้นสูงในกองฟาง
4. ปูพื้นและวางฟางเป็นชั้น: ปูพลาสติกรองพื้นที่น้ำไม่ท่วม วางฟางหนาเป็นชั้น ราดน้ำยูเรียให้ทั่วแต่ละชั้น เหยียบอัดไล่อากาศ แล้ววางชั้นต่อไป ทำซ้ำจนหมด
5. คลุมให้มิด: คลุมพลาสติกทับด้านบน พับขอบลงมาทับขอบพลาสติกที่ปูพื้น ใช้ดิน ไม้ หรือยางรถทับขอบไม่ให้ลมตีเปิด FAO ระบุว่าต้องปิดให้มิดเพื่อไม่ให้แอมโมเนียหนีออก และต้องกันฝนกันรา
6. รอให้ครบระยะ: ภาคกลางหรืออีสานที่กลางวันยังร้อน ใช้ราว 10 วันตามสูตร ม.ขอนแก่นได้ ถ้าเป็นพื้นที่สูงหรือช่วงที่กลางคืนหนาวจัด ให้รอนานขึ้น อย่าเปิดก่อนเวลาเพราะเห็นว่าฟางเปลี่ยนสี
7. เปิดผึ่งก่อนให้กิน: ดึงฟางออกเฉพาะปริมาณที่จะให้มื้อนั้น กระจายผึ่งลมให้กลิ่นแอมโมเนียจางลงก่อนเอาเข้าราง แล้วปิดกองกลับทันที
8. เปลี่ยนอาหารทีละน้อย: วันแรก ๆ ผสมฟางหมักกับฟางเดิมหรือหญ้าที่โคกินอยู่ แล้วค่อยเพิ่มสัดส่วน FAO ระบุว่าบางตัวจะไม่ยอมกินหรือกินแล้วสำรอกในช่วงแรก ให้ค่อย ๆ ให้ต่อไปราวหนึ่งสัปดาห์ส่วนใหญ่จะยอมกิน

หน้าหนาวทำให้การหมักช้าลงอย่างไร

ยูเรียสลายเป็นแอมโมเนียได้ดีที่สุดเมื่ออุณหภูมิราว 30–40°C ตามข้อมูล FAO ปีนี้กรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าประเทศไทยตอนบนเข้าฤดูหนาวสัปดาห์ที่ 3 ของเดือนตุลาคม 2569 ช้ากว่าค่าเฉลี่ยราว 1 สัปดาห์ หนาวที่สุดช่วงปลายธันวาคมถึงต้นกุมภาพันธ์ และยอดดอยหรือภาคเหนือ อีสานตอนบนอาจลดลงถึง 10–12°C (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 จากรายงานคาดการณ์ที่สื่อเผยแพร่) ถ้าบ้านอยู่ในโซนนี้ กองที่ทำกลางเดือนธันวาคมจะหมักช้ากว่ากองที่ทำเดือนพฤศจิกายน

• วางกองในที่แดดส่องถึงตอนกลางวัน ไม่ใช่ใต้ต้นไม้หรือหลังโรงเรือนที่ร่มทั้งวัน
• ใช้พลาสติกสีเข้มคลุมถ้ามี ช่วยเก็บความร้อนจากแดดได้ดีกว่ากระสอบหรือใบตอง
• ถ้าเปิดครบ 10 วันแล้วฟางยังแข็ง สีไม่เปลี่ยน และกลิ่นแอมโมเนียอ่อนมาก ให้ปิดกลับรอต่อ ดีกว่าเอาฟางที่หมักไม่ได้ที่ไปให้กิน
• ทำกองล่วงหน้าตั้งแต่ต้นฤดูหนาว ก่อนหญ้าหมดจริง เพราะต้องรอหลายสัปดาห์ในพื้นที่หนาว

ข้อห้ามที่ต้องจำให้ขึ้นใจ

• ห้ามให้หมู: คู่มือ FAO ระบุตรง ๆ ว่าไม่ควรให้ฟางหมักยูเรียหรือยูเรียกับหมู สัตว์กระเพาะเดี่ยวใช้ไนโตรเจนจากยูเรียแบบโคไม่ได้
• ห้ามให้ม้า: คู่มือสัตวแพทย์ Merck ระบุว่าม้าไวต่อพิษยูเรียมากกว่าสัตว์กระเพาะเดี่ยวชนิดอื่น
• ไม่ใช้กับลูกโคที่ยังกินนม: Merck ระบุว่าเอนไซม์ที่ย่อยยูเรียในกระเพาะหมักจะมีตามปกติเมื่อสัตว์อายุราว 50 วันขึ้นไป ลูกโคเล็กที่กระเพาะหมักยังไม่ทำงานเต็มที่จึงไม่ได้ประโยชน์จากยูเรีย และฟางหยาบก็ไม่ใช่อาหารหลักของลูกโควัยนี้ เรื่องอาหารลูกโคให้ปรึกษาปศุสัตว์อำเภอ
• ห้ามให้ยูเรียเม็ดหรือน้ำยูเรียกับสัตว์โดยตรง: เก็บกระสอบยูเรียแยกจากอาหารสัตว์ ปิดปากถุง อย่าวางไว้ในที่โคเดินผ่านแล้วเลียได้ อย่าใช้ถังผสมยูเรียตักน้ำให้โคกิน
• ห้ามเปลี่ยนอาหารทันทีทั้งฝูง: Merck ระบุว่าการเปลี่ยนจากอาหารปกติมาเป็นอาหารที่มียูเรียแบบกะทันหันเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของพิษ และความเคยชินนี้จะหายไปภายในราว 1–3 วันหลังหยุดให้ ถ้าหยุดไปหลายวัน กลับมาให้ใหม่ต้องเริ่มน้อยอีกรอบ
• ห้ามให้ส่วนที่ใส่ยูเรียเกิน: FAO บอกว่าส่วนที่ได้ยูเรียมากเกินจะมีสีคล้ำจัดและกลิ่นฉุนแรงมาก ถ้าเป็นส่วนน้อยให้ทิ้งหรือผสมเจือจางกับฟางส่วนอื่น ถ้าทั้งกองเกิน กองเล็กให้ทิ้งเป็นปุ๋ย กองใหญ่ให้ผสมกับอาหารหยาบที่ไม่ได้หมักในปริมาณเท่ากัน

อาการพิษยูเรียและสิ่งที่ต้องทำทันที

คู่มือสัตวแพทย์ Merck ระบุว่าในโคอาการมักเริ่มภายในราว 20–60 นาทีหลังกิน อาการแรกที่เห็นคือกล้ามเนื้อสั่นกระตุก โดยเฉพาะที่หน้าและหู ปวดท้อง น้ำลายเป็นฟอง ปัสสาวะบ่อย กัดฟัน ต่อมาจะเดินโซเซ หายใจลำบาก หอบ ท้องอืด และชัก ในโคการตายมักเกิดภายในราว 2 ชั่วโมงหลังกิน ตัวที่รอดมักฟื้นภายใน 12–24 ชั่วโมง

• เอาอาหารที่สงสัยออกจากรางทันที กันตัวอื่นไม่ให้กินต่อ
• โทรหาสัตวแพทย์หรือสำนักงานปศุสัตว์อำเภอทันที บอกว่าสงสัยพิษยูเรีย กินไปเมื่อไหร่ กี่ตัว
• อย่าพยายามกรอกยาหรือสารใด ๆ เองตามที่ได้ยินมา การรักษาต้องทำโดยสัตวแพทย์ และเวลาสำคัญที่สุดเพราะโคอาจตายภายในราว 2 ชั่วโมง
• เก็บตัวอย่างฟางจากกองที่ให้ไว้ให้เจ้าหน้าที่ดู

ให้กินเท่าไรและต้องเสริมอะไร

ฟางหมักยูเรียเป็นอาหารหยาบ ไม่ใช่อาหารครบส่วน FAO แนะนำว่าสัตว์ที่แค่ต้องการประคองตัวหรือให้ผลผลิตต่ำ ใช้ฟางหมักกับแร่ธาตุก็พอได้ แต่โคที่ให้นม โคตั้งท้อง หรือโคขุน ต้องเสริมพลังงาน โปรตีน และแร่ธาตุ โดยใช้ผลพลอยได้ทางการเกษตรที่หาได้ในท้องถิ่น และไม่ควรให้อาหารเสริมเกินครึ่งหนึ่งของอาหารทั้งหมด แร่ธาตุโดยเฉพาะกำมะถันและแมกนีเซียมถูกแนะนำเป็นพิเศษ อ่านต่อเรื่องการจัดอาหารได้ที่ อาหารวัวเนื้อ: กินอะไรดี ลดต้นทุนอย่างไร และ อาหารโคขุน

สำหรับบ้านที่เลี้ยงโคนม ในงานของ ม.ขอนแก่น การให้ฟางหมักยูเรียร่วมกับอ้อยทั้งต้นทำให้โคกินอาหารได้มากขึ้น ถ้ามีอ้อยตกเกรดหรือยอดอ้อยในพื้นที่ก็ลองปรึกษาปศุสัตว์อำเภอเรื่องสัดส่วนที่เหมาะกับฝูงของตัวเอง ดูเพิ่มเติมที่ อาหารโคนม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• กะยูเรียด้วยตาแทนการชั่งฟาง ทำให้บางกองเข้มเกินจนโคไม่กินหรือเสี่ยงพิษ
• ละลายยูเรียไม่หมด เม็ดไปกองที่มุมเดียวของกองฟาง
• คลุมไม่มิด ลมตีพลาสติกเปิด ฝนเข้า ฟางขึ้นราทั้งกอง
• เปิดกองแล้วโกยใส่รางทันทีโดยไม่ผึ่งกลิ่น โคดมแล้วถอย คนเลี้ยงคิดว่าโคไม่ชอบเลยเลิกทำ
• ให้ฟางหมักเต็มรางตั้งแต่วันแรกกับโคทั้งฝูง แทนการผสมกับอาหารเดิมแล้วค่อยเพิ่ม
• วางกระสอบยูเรียไว้ในคอก หรือใช้ถังผสมยูเรียตักน้ำให้โค
• คิดว่าฟางหมักยูเรียพอแล้ว ไม่เสริมอาหารข้นให้แม่โครีดนมหรือโคตั้งท้องท้ายระยะ
• เผลอให้หมูหรือม้าในบ้านกินฟางหมักที่เหลือ

สรุป

ฟางหมักยูเรียทำได้ไม่ยาก สูตรอ้างอิงคือยูเรีย 5 กก. ต่อฟางแห้ง 100 กก. ละลายน้ำให้หมด ราดเป็นชั้น อัดแน่น คลุมมิด แล้วรอให้ครบระยะ ซึ่งในหน้าหนาวต้องรอนานกว่าหน้าร้อน ก่อนให้กินต้องผึ่งกลิ่นและเปลี่ยนอาหารทีละน้อย ห้ามให้หมู ม้า ลูกโคเล็ก และห้ามให้สัตว์เข้าถึงยูเรียโดยตรง ถ้าเห็นโคตัวสั่น น้ำลายฟูม หลังกินอาหาร ให้ตามสัตวแพทย์ทันทีเพราะเวลามีไม่ถึงสองชั่วโมง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄Wanapat M., Chumpawadee S., Paengkoum P. (2000) ภาควิชาสัตวศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, Asian-Australasian Journal of Animal Sciences 13(4) — สูตรยูเรีย 5 กก. + น้ำ 100 กก. ต่อฟาง 100 กก. คลุม 10 วัน โปรตีนฟางหมัก 8.5% การใช้ร่วมกับอ้อยทั้งต้น (https://koreascience.kr/article/JAKO200023443161113.pdf)
• 📄FAO, Roughage utilization in warm climates บทที่ 4 Urea treatment — อัตรายูเรีย 4–6 กก. ต่อฟาง 100 กก. น้ำ 40–80 ลิตร ความชื้น 30–50% อุณหภูมิกับระยะหมัก ผลของวัสดุคลุม (https://www.fao.org/4/w4988e/W4988E04.htm)
• 📄FAO, Roughage utilization in warm climates บทที่ 9 คำถามจากภาคสนาม — การปิดกอง การผึ่งก่อนให้กิน การปรับตัว ห้ามให้หมู สัญญาณยูเรียเกิน การเสริมอาหารและแร่ธาตุ (https://www.fao.org/4/w4988e/W4988E09.htm)
• 📄MSD/Merck Veterinary Manual, Nonprotein Nitrogen Poisoning in Animals — สัตว์ที่ไวต่อพิษ อาการและเวลาเริ่มแสดงอาการ ปัจจัยเสี่ยงจากการเปลี่ยนอาหารกะทันหัน (https://merckvetmanual.com/toxicology/nonprotein-nitrogen-poisoning/nonprotein-nitrogen-poisoning-in-animals)
• 📄บุญเสริม ชีวะอิสระกูล และบุญล้อม ชีวะอิสระกูล ภาควิชาสัตวบาล มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ — เปรียบเทียบวัวรุ่นกินฟางเสริมกระถินและรำ กับฟางปรุงแต่งยูเรีย 5% และรำ (https://li01.tci-thaijo.org/index.php/joacmu/article/view/257728)
• 📄กรุงเทพธุรกิจ รายงานคาดการณ์ฤดูหนาว 2569 ของกรมอุตุนิยมวิทยา (19 ต.ค. 2569) — ช่วงเริ่มและสิ้นสุดฤดูหนาว ช่วงหนาวที่สุด อุณหภูมิต่ำสุดที่คาดการณ์ (https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1256451)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ