โรคขี้ขาวในกุ้งขาว ป้องกันอย่างไรไม่ให้เสียหายทั้งบ่อ

คำตอบเร็ว: โรคขี้ขาว (White Feces Syndrome) ในกุ้งขาวสังเกตได้จากเส้นอุจจาระสีขาวลอยเป็นสายบนผิวน้ำหรือติดยอปั่นอากาศ กุ้งกินอาหารลดลง ตับและตับอ่อน (hepatopancreas) ซีดลีบผิดปกติ และขนาดกุ้งในบ่อเดียวกันไม่สม่ำเสมอ ต่างจากโรคตับเน่าเฉียบพลัน (AHPND) ที่ทำให้กุ้งตายเฉียบพลันจำนวนมากในช่วง 20-35 วันแรกหลังปล่อยลูกกุ้งโดยไม่ต้องรอเห็นอุจจาระขาว การป้องกันหลักคือคุมไม่ให้เชื้อเข้าบ่อตั้งแต่ต้น เช่น ใช้ลูกพันธุ์ปลอดโรคจากแหล่งที่เชื่อถือได้ พักและฆ่าเชื้อน้ำก่อนเข้าบ่อ และจัดการเลนก้นบ่อไม่ให้สารอินทรีย์สะสม หากพบระบาดแล้วต้องลดอาหารทันทีและปรึกษาเจ้าหน้าที่กรมประมงก่อนตัดสินใจใช้สารใด ๆ เพิ่ม

โรคขี้ขาวเป็นปัญหาที่เกษตรกรผู้เลี้ยงกุ้งขาวแวนนาไมเจอบ่อยโดยเฉพาะช่วงกุ้งอายุ 40-70 วันขึ้นไป ต่างจากโรคตับเน่าเฉียบพลัน (AHPND) ที่มักเกิดเร็วในช่วงต้นของการเลี้ยงและทำให้กุ้งตายจำนวนมากแบบเฉียบพลัน การแยกสองโรคนี้ให้ถูกมีผลต่อการตัดสินใจจัดการบ่อโดยตรง บทความนี้อธิบายอาการของกุ้งที่ติดเชื้อขี้ขาว ข้อแตกต่างจาก AHPND แนวทางป้องกันไม่ให้เชื้อเข้าบ่อ และมาตรการเมื่อพบการระบาดจริง ดูข้อมูลเพิ่มเติมของหมวด โรคและการดูแล ประกอบได้

อาการของกุ้งที่ติดเชื้อขี้ขาว

เส้นอุจจาระสีขาวลอยผิวน้ำ

สัญญาณที่เห็นชัดที่สุดคือเส้นอุจจาระสีขาวหรือสีครีมลอยเป็นสายยาวบนผิวน้ำ มักไปติดสะสมอยู่บริเวณใบพัดปั่นอากาศหรือมุมบ่อที่น้ำไหลรวม ถ้าตักดูใกล้ ๆ จะเห็นเป็นเส้นคล้ายเชือกเล็ก ๆ ลอยตัว ต่างจากอุจจาระกุ้งปกติที่จมและมีสีน้ำตาลเข้มตามสีอาหาร

กินอาหารลดลงและเปลือกนิ่มผิดปกติ

กุ้งที่ติดเชื้อขี้ขาวมักกินอาหารในยอน้อยลงอย่างสังเกตได้ แม้ปรับปริมาณให้อาหารลงแล้วยังพบเศษอาหารเหลือ เปลือกกุ้งบางตัวจะนิ่มกว่าปกติและตัวกุ้งดูผอมโปร่งใสผิดจากรุ่นเดียวกัน เพราะลำไส้ดูดซึมสารอาหารได้ไม่เต็มที่

ตับและตับอ่อนซีดลีบ

เมื่อจับกุ้งขึ้นมาดูส่วนหัวจะเห็นตับและตับอ่อน (hepatopancreas) มีสีซีดกว่าปกติ ขนาดเล็กลีบลง ไม่เต่งเต็มเหมือนกุ้งปกติที่ตับควรมีสีน้ำตาลเข้มเต็มพื้นที่ใต้กระดองส่วนหัว อาการนี้มักมาพร้อมกับการพบพยาธิเกรการีน (Gregarine) ในลำไส้เมื่อผ่าดูภายใต้กล้องจุลทรรศน์

ขนาดกุ้งในบ่อไม่สม่ำเสมอ

เพราะกุ้งแต่ละตัวได้รับผลกระทบจากการดูดซึมอาหารไม่เท่ากัน บ่อที่มีปัญหาขี้ขาวเรื้อรังมักเห็นกุ้งไซซ์แตกต่างกันมากในรุ่นเดียวกันเมื่อสุ่มจับตรวจ ต่างจากบ่อปกติที่ขนาดกุ้งควรใกล้เคียงกันตามอายุ

ข้อแตกต่างจาก AHPND (โรคตับเน่าเฉียบพลัน)

โรคขี้ขาวกับ AHPND เป็นคนละโรคที่เกษตรกรมักเข้าใจปนกัน เพราะทั้งคู่เกี่ยวข้องกับความผิดปกติของตับกุ้ง แต่ความรุนแรงและช่วงเวลาที่เกิดต่างกันชัดเจน

แนวทางป้องกันการนำเชื้อเข้าบ่อ

• เลือกลูกพันธุ์กุ้งจากฟาร์มพ่อแม่พันธุ์ที่ได้รับการรับรองปลอดโรคเฉพาะ (SPF) และมีใบรับรองตรวจโรคจากห้องปฏิบัติการที่เชื่อถือได้ก่อนปล่อยลงบ่อทุกครั้ง
• พักน้ำและฆ่าเชื้อน้ำในบ่อพักก่อนสูบเข้าบ่อเลี้ยงจริง เพื่อลดพาหะและเชื้อก่อโรคที่ปนมากับแหล่งน้ำภายนอก
• กรองน้ำผ่านตาข่ายละเอียดเพื่อดักไข่ปูไข่ปลาและพาหะอื่นที่อาจนำเชื้อเข้าบ่อระหว่างสูบน้ำ
• ทำอ่างจุ่มฆ่าเชื้อ (foot bath) ที่ทางเข้าบ่อแต่ละบ่อ และแยกอุปกรณ์ เช่น สวิงตักกุ้ง ถังให้อาหาร ไม่ใช้ปนกันระหว่างบ่อ เพื่อลดการนำเชื้อข้ามบ่อโดยไม่ตั้งใจ
• ใช้ตาข่ายกันนกและสัตว์พาหะรอบบ่อ เพราะนกกินซากกุ้งป่วยแล้วบินไปบ่ออื่นสามารถพาเชื้อกระจายได้
• จัดการเลนก้นบ่อสม่ำเสมอ ไม่ปล่อยให้สารอินทรีย์จากเศษอาหารและมูลกุ้งสะสมหนา เพราะเป็นแหล่งเพาะเชื้อแบคทีเรียกลุ่มวิบริโอที่เกี่ยวข้องกับทั้งสองโรค
• ควบคุมความหนาแน่นของการปล่อยกุ้งให้เหมาะสมกับระบบบ่อและกำลังให้อากาศ ไม่ปล่อยหนาแน่นเกินจนคุณภาพน้ำเสื่อมเร็ว

มาตรการเมื่อพบการระบาดในบ่อ

• ลดปริมาณอาหารลงทันทีเมื่อพบเส้นอุจจาระขาวหรือกุ้งกินอาหารลดลงผิดปกติ เพื่อลดสารอินทรีย์ตกค้างในบ่อที่เป็นแหล่งเชื้อ
• เพิ่มการให้อากาศและตรวจคุณภาพน้ำ (ออกซิเจนละลายน้ำ แอมโมเนีย ไนไตรท์) บ่อยขึ้นกว่าปกติ เพราะกุ้งที่ป่วยไวต่อคุณภาพน้ำที่แย่ลงมากกว่ากุ้งปกติ
• ใช้สวิงตักเศษอุจจาระขาวและซากกุ้งป่วยออกจากบ่อสม่ำเสมอเพื่อลดปริมาณเชื้อที่หมุนเวียนในระบบ
• แยกอุปกรณ์และล้างทำความสะอาดหลังใช้กับบ่อที่พบการระบาด ก่อนนำไปใช้กับบ่ออื่นเพื่อป้องกันการแพร่เชื้อข้ามบ่อ
• ติดต่อศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของกรมประมงในพื้นที่เพื่อขอคำแนะนำการจัดการเฉพาะบ่อ ก่อนตัดสินใจใช้สารเคมีหรือยาปฏิชีวนะใด ๆ เพิ่มเติมเอง เพราะการใช้ยาปฏิชีวนะที่ไม่ได้รับอนุญาตมีความเสี่ยงทั้งต่อกุ้งและต่อการส่งออกที่ต้องผ่านมาตรฐานสารตกค้าง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เห็นอุจจาระขาวเล็กน้อยแล้วไม่สนใจ ปล่อยให้อาการลุกลามจนกุ้งโตช้าทั้งบ่อกว่าจะเริ่มจัดการ
• เพิ่มปริมาณอาหารเพื่อชดเชยกุ้งที่โตช้า ทั้งที่ควรลดอาหารลงเพื่อลดสารอินทรีย์สะสมในบ่อ
• ใช้อุปกรณ์ร่วมกันระหว่างบ่อที่ป่วยกับบ่อปกติโดยไม่ล้างทำความสะอาดก่อน ทำให้เชื้อแพร่ข้ามบ่อ
• ซื้อลูกพันธุ์จากแหล่งที่ไม่มีใบรับรองตรวจโรคเพื่อประหยัดต้นทุนช่วงแรก แต่เสี่ยงนำเชื้อเข้าบ่อตั้งแต่ต้น
• ปล่อยให้เลนก้นบ่อสะสมหนานานหลายรุ่นโดยไม่จัดการ ทำให้เป็นแหล่งเพาะเชื้อสะสมต่อเนื่อง
• ตัดสินใจใช้สารเคมีหรือยาเองโดยไม่ปรึกษาเจ้าหน้าที่ ซึ่งอาจใช้ผิดชนิดหรือผิดจังหวะจนไม่ได้ผลและเสียค่าใช้จ่ายเพิ่ม

สรุป

โรคขี้ขาวในกุ้งขาวสังเกตได้จากเส้นอุจจาระขาวลอยน้ำ กินอาหารลดลง ตับซีดลีบ และไซซ์ไม่สม่ำเสมอ ต่างจาก AHPND ที่ทำให้กุ้งตายเฉียบพลันเร็วกว่ามาก การป้องกันที่ได้ผลต้องเริ่มจากคุมไม่ให้เชื้อเข้าบ่อตั้งแต่การเลือกลูกพันธุ์และจัดการน้ำ ไปจนถึงดูแลเลนก้นบ่อไม่ให้สะสมสารอินทรีย์ หากพบการระบาดแล้วต้องลดอาหาร ดูแลคุณภาพน้ำ และปรึกษาเจ้าหน้าที่กรมประมงก่อนตัดสินใจใช้สารใด ๆ เพิ่มเติมเสมอ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง — ข้อมูลการเฝ้าระวังและจัดการโรคในกุ้งทะเลเลี้ยง รวมถึงโรคขี้ขาวและโรคตับเน่าเฉียบพลัน
• 📄ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง กรมประมง — คำแนะนำการจัดการบ่อเลี้ยงกุ้งและมาตรการ biosecurity เพื่อลดความเสี่ยงโรคระบาด

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ