แพะเป็นโรคปากเปื่อยเท้าเปื่อย ป้องกันด้วยวัคซีนแบบไหนได้ผล

คำตอบเร็ว: โรคปากเปื่อยเท้าเปื่อย (FMD) ในแพะเกิดจากไวรัสที่ทำให้เกิดตุ่มพองแตกเป็นแผลที่ปาก ลิ้น เหงือก และซอกกีบเท้า ทำให้แพะเจ็บจนไม่กินอาหารและเดินกะเผลก การป้องกันหลักคือฉีดวัคซีนตามรอบที่กรมปศุสัตว์กำหนดในพื้นที่เสี่ยง ร่วมกับควบคุมการเคลื่อนย้ายสัตว์ กักโรคสัตว์ใหม่ก่อนรวมฝูง และแจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ทันทีที่สงสัยการติดเชื้อ เพราะ FMD เป็นโรคระบาดที่ต้องรายงานตามกฎหมาย

โรคปากเปื่อยเท้าเปื่อยเป็นหนึ่งในโรคที่เกษตรกรผู้เลี้ยงแพะกังวลมากที่สุด เพราะแพร่เร็วและกระทบสัตว์กีบคู่แทบทุกชนิดในฟาร์มเดียวกัน ทั้งแพะ แกะ โค กระบือ และสุกร บทความนี้รวบรวมคำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับอาการ วัคซีน และการป้องกัน เพื่อให้เจ้าของฟาร์มแพะตัดสินใจได้เร็วเมื่อสงสัยว่าฝูงของตนอาจติดเชื้อ

อาการของแพะที่ติดโรคปากเปื่อยเท้าเปื่อย

แพะที่ติดเชื้อ FMD จะมีไข้สูงในระยะแรก ตามด้วยตุ่มพองใส (vesicle) ขึ้นที่เยื่อบุปาก ลิ้น เหงือก และริมฝีปาก รวมถึงบริเวณซอกกีบเท้าและขอบกีบ ตุ่มพองเหล่านี้แตกออกเป็นแผลถลอกภายในไม่กี่วัน ทำให้แพะน้ำลายไหลยืด เคี้ยวอาหารลำบากจนเบื่ออาหาร และเดินกะเผลกเพราะแผลที่กีบเจ็บเวลาลงน้ำหนัก ในลูกแพะที่ยังเล็ก เชื้ออาจลุกลามไปที่กล้ามเนื้อหัวใจและทำให้ตายเฉียบพลันโดยไม่ทันแสดงอาการตุ่มพองชัดเจน แม่แพะที่ให้นมอาจมีน้ำนมลดลงอย่างเห็นได้ชัดในช่วงป่วย

ตารางวัคซีนที่แนะนำ

วัคซีน FMD ต้องเลือกให้ตรงกับซีโรไทป์ของเชื้อที่กำลังระบาดในพื้นที่ ซึ่งกรมปศุสัตว์เป็นหน่วยงานที่ติดตามสถานการณ์และกำหนดชนิดวัคซีน รอบการฉีด และพื้นที่เป้าหมายในแต่ละช่วง ตารางด้านล่างเป็นกรอบทั่วไปที่ใช้ในทางปฏิบัติของฟาร์มปศุสัตว์กีบคู่ ควรตรวจสอบรายละเอียดที่ตรงกับพื้นที่จริงจากปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์ก่อนดำเนินการทุกครั้ง:

เพราะซีโรไทป์ของไวรัส FMD ในแต่ละพื้นที่และช่วงเวลาอาจไม่เหมือนกัน วัคซีนที่ไม่ตรงซีโรไทป์จะป้องกันไม่ได้ผลเต็มที่ จึงต้องยึดคำแนะนำล่าสุดจากกรมปศุสัตว์ในพื้นที่ของตนเองเป็นหลัก ไม่ใช่ใช้ตารางทั่วไปตายตัว

วิธีป้องกันการแพร่ระบาดในฟาร์ม

• กักแพะที่นำเข้าใหม่แยกจากฝูงเดิมอย่างน้อยระยะหนึ่งเพื่อสังเกตอาการก่อนรวมฝูง
• ควบคุมการเข้า-ออกฟาร์มของยานพาหนะและบุคคลภายนอก ล้างและฆ่าเชื้อรองเท้าก่อนเข้าคอกแพะ
• หลีกเลี่ยงการนำแพะไปรวมฝูงกับสัตว์จากแหล่งอื่นในตลาดนัดโคกระบือหรือสถานที่ที่มีสัตว์กีบคู่หลายฟาร์มมารวมกัน โดยเฉพาะช่วงที่มีข่าวการระบาดในพื้นที่
• ทำความสะอาดและฆ่าเชื้อคอกเป็นประจำ โดยเฉพาะหลังพบสัตว์ป่วยหรือหลังนำสัตว์ใหม่เข้าฟาร์ม
• แจ้งปศุสัตว์อำเภอทันทีที่พบแพะมีตุ่มพองหรือแผลที่ปาก-กีบเท้า เพราะ FMD เป็นโรคระบาดที่กฎหมายกำหนดให้ต้องแจ้งเจ้าหน้าที่ ไม่ควรปิดบังหรือรักษาเองโดยไม่แจ้ง เพื่อควบคุมการระบาดในพื้นที่ได้ทันเวลา

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• คิดว่าฉีดวัคซีนเข็มเดียวแล้วป้องกันได้ตลอดชีวิต โดยไม่ฉีดกระตุ้นซ้ำตามรอบที่กำหนด
• นำแพะใหม่เข้ารวมฝูงทันทีโดยไม่กักดูอาการก่อน ทำให้เสี่ยงนำเชื้อเข้าฟาร์มโดยไม่รู้ตัว
• ไม่แจ้งปศุสัตว์อำเภอเมื่อพบอาการต้องสงสัย เพราะกลัวถูกจำกัดการเคลื่อนย้ายสัตว์ ซึ่งจริง ๆ แล้วยิ่งทำให้ควบคุมโรคช้าลงและเสียหายมากขึ้น
• ปล่อยให้บุคคลภายนอกหรือยานพาหนะเข้าออกฟาร์มโดยไม่ฆ่าเชื้อ โดยเฉพาะช่วงมีข่าวระบาดในพื้นที่ใกล้เคียง
• เข้าใจว่าวัคซีนชนิดเดียวป้องกันได้ทุกซีโรไทป์ ทำให้บางครั้งฉีดแล้วยังติดเชื้อได้เพราะไม่ตรงสายพันธุ์ที่ระบาดจริง

สรุป

โรคปากเปื่อยเท้าเปื่อยในแพะสังเกตได้จากตุ่มพองแตกเป็นแผลที่ปากและกีบเท้า ทำให้แพะเบื่ออาหารและเดินกะเผลก การป้องกันที่ได้ผลคือฉีดวัคซีนตามรอบและซีโรไทป์ที่กรมปศุสัตว์แนะนำในพื้นที่ ควบคู่กับการกักโรคสัตว์ใหม่ คุมการเข้าออกฟาร์ม และแจ้งเจ้าหน้าที่ทันทีที่สงสัยการติดเชื้อ เพราะเป็นโรคระบาดที่ต้องรายงานตามกฎหมาย การป้องกันที่ดีต้องอาศัยทั้งวัคซีนและมาตรการชีวปลอดภัยไปพร้อมกัน ไม่ใช่พึ่งอย่างใดอย่างหนึ่ง อ่านเพิ่มเติมเรื่องโรคและการดูแลปศุสัตว์อื่น ๆ เพื่อวางแผนป้องกันโรคระบาดในฟาร์มแบบครบวงจร

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — ข้อมูลโรคปากและเท้าเปื่อย แนวทางวัคซีนและมาตรการควบคุมโรคระบาดสัตว์
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — มาตรฐานฟาร์มเลี้ยงแพะที่มีระบบป้องกันโรคและการเคลื่อนย้ายสัตว์

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ