โรคปากและเท้าเปื่อยในแพะ อาการและวิธีป้องกัน

คำตอบเร็ว: โรคปากและเท้าเปื่อย (หรือที่มักเรียกว่าโรคปากเท้าเปื่อย) ในแพะเกิดจากเชื้อไวรัส Aphthovirus สังเกตได้จากตุ่มน้ำใสในปาก ลิ้น เหงือก และซอกกีบเท้า ทำให้แพะน้ำลายไหล เดินกะเผลก และกินอาหารน้อยลง แพร่ระบาดเร็วในฝูงผ่านการสัมผัสโดยตรงและอุปกรณ์ปนเปื้อน ป้องกันหลักคือฉีดวัคซีนตามโปรแกรมของกรมปศุสัตว์ กักโรคสัตว์ใหม่ และแจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์อำเภอทันทีที่สงสัย เพราะเป็นโรคที่ต้องรายงานตามกฎหมาย

แพะในฝูงจู่ ๆ น้ำลายไหลย้อย ไม่ยอมกินอาหาร เดินเป๋เหมือนเจ็บขา เจ้าของฟาร์มหลายคนกังวลว่าใช่โรคปากและเท้าเปื่อยหรือไม่ เพราะโรคนี้แพร่เร็วมากถ้าไม่รีบจัดการ บทความนี้เจาะเฉพาะอาการ การแพร่ระบาด และวิธีป้องกันโรคปากและเท้าเปื่อยในแพะโดยเฉพาะ ซึ่งมีความรุนแรงและลักษณะอาการต่างจากในโคหรือสุกร

อาการที่พบในแพะ

โรคปากและเท้าเปื่อยในแพะมักมีอาการรุนแรงน้อยกว่าที่พบในโคและสุกร บางตัวอาจติดเชื้อแบบไม่แสดงอาการชัดเจน (subclinical) ซึ่งเป็นจุดอันตราย เพราะแพะกลายเป็นพาหะแพร่เชื้อโดยเจ้าของไม่ทันสังเกต อาการที่พบได้บ่อยเมื่อแสดงชัดเจน ได้แก่:

• มีไข้ ซึม เบื่ออาหารในระยะแรก
• ตุ่มน้ำใส (vesicle) ที่ริมฝีปาก ลิ้น เหงือก และเพดานปาก แตกออกกลายเป็นแผลตื้น ๆ
• น้ำลายไหลมากผิดปกติ เคี้ยวอาหารลำบากหรือไม่กินเลย
• ตุ่มน้ำที่ซอกกีบเท้าและรอบขอบกีบ ทำให้เดินกะเผลก ไม่ลงน้ำหนักขาที่เจ็บ
• ในแม่แพะที่ให้นม อาจพบตุ่มที่เต้านมร่วมด้วย ทำให้ปริมาณน้ำนมลดลงชัดเจน
• ลูกแพะเล็กมีความเสี่ยงอาการรุนแรงและอัตราตายสูงกว่าแพะโต โดยเฉพาะจากภาวะกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบเฉียบพลัน

อาการเหล่านี้คล้ายกับโรคปากเท้าเปื่อยที่พบในสัตว์เคี้ยวเอื้องชนิดอื่น แต่ในแพะมักไม่รุนแรงเท่าโคจนกลายเป็นจุดที่ทำให้ตรวจพบช้า เพราะเจ้าของมักเข้าใจผิดว่าเป็นแผลในปากทั่วไป

การแพร่ระบาดในฝูง

ไวรัสชนิดนี้แพร่กระจายได้เร็วมากเมื่อเข้าสู่ฝูง เพราะแพร่ได้หลายช่องทางพร้อมกัน:

เมื่อพบสัตว์ป่วยตัวแรกในฝูง ควรสันนิษฐานว่าตัวอื่นในคอกเดียวกันสัมผัสเชื้อแล้วเช่นกัน แม้จะยังไม่แสดงอาการ เพราะระยะฟักตัวของโรคอาจกินเวลาหลายวันก่อนแสดงอาการชัดเจน

วิธีป้องกันและวัคซีน

• ฉีดวัคซีนตามโปรแกรมกรมปศุสัตว์: ควรฉีดวัคซีนป้องกันโรคปากและเท้าเปื่อยตามคำแนะนำและกำหนดการของกรมปศุสัตว์ในพื้นที่ ไม่ควรซื้อวัคซีนมาฉีดเองโดยไม่ปรึกษาสัตวแพทย์ เพราะสายพันธุ์ไวรัสในแต่ละพื้นที่อาจต่างกัน
• กักโรคสัตว์ใหม่: แพะที่ซื้อเข้าฟาร์มใหม่ควรแยกกักดูอาการอย่างน้อย 2-3 สัปดาห์ก่อนรวมฝูง
• ควบคุมคนและยานพาหนะเข้า-ออกฟาร์ม: จัดจุดจุ่มเท้าและน้ำยาฆ่าเชื้อคอกสัตว์ก่อนเข้าพื้นที่เลี้ยง ทำความสะอาดล้อรถบรรทุกที่เข้าฟาร์ม
• เสริมแร่ธาตุก้อนแพะ: ให้แร่ธาตุก้อนแพะเสริมสม่ำเสมอเพื่อสนับสนุนความแข็งแรงของระบบภูมิคุ้มกันในภาวะปกติ (ไม่ใช่วิธีรักษาโรคโดยตรง)
• สังเกตอาการทุกวัน: ตรวจดูปาก เท้า และพฤติกรรมการกินของแพะทุกตัวเป็นประจำเพื่อจับสัญญาณเริ่มต้นให้เร็วที่สุด
• แจ้งปศุสัตว์อำเภอทันทีที่สงสัย: โรคปากและเท้าเปื่อยเป็นโรคระบาดสัตว์ที่ต้องแจ้งเจ้าหน้าที่ตามกฎหมาย ห้ามเคลื่อนย้ายสัตว์ออกจากฟาร์มจนกว่าเจ้าหน้าที่จะตรวจสอบ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• คิดว่าแพะไม่ค่อยเป็นโรคปากและเท้าเปื่อยรุนแรงเท่าโคจึงไม่ให้ความสำคัญกับการป้องกัน ทั้งที่แพะเป็นพาหะแพร่เชื้อได้เช่นกัน
• ไม่กักโรคสัตว์ที่ซื้อมาใหม่ก่อนรวมฝูง ปล่อยรวมทันทีจนเชื้อแพร่กระจายหากสัตว์ใหม่ติดเชื้อมาก่อน
• เข้าใจผิดว่าอาการปากเปื่อยเล็กน้อยเป็นแผลธรรมดา ปล่อยทิ้งไว้จนแพร่ทั้งฝูงก่อนแจ้งเจ้าหน้าที่
• ปกปิดหรือลังเลไม่แจ้งปศุสัตว์เพราะกลัวถูกกักฝูงหรือกระทบการขาย ทำให้โรคแพร่ในวงกว้างมากขึ้น
• ใช้อุปกรณ์รีดนมหรืออุปกรณ์เลี้ยงร่วมกันระหว่างฟาร์มโดยไม่ทำความสะอาดฆ่าเชื้อก่อน
• หยุดฉีดวัคซีนหลังจากไม่มีการระบาดในพื้นที่มาหลายปี ทำให้ภูมิคุ้มกันในฝูงลดลงจนเสี่ยงเมื่อมีการระบาดใหม่

สรุป

โรคปากและเท้าเปื่อยในแพะสังเกตได้จากตุ่มน้ำในปากและซอกกีบเท้า ร่วมกับน้ำลายไหลและเดินกะเผลก แม้อาการมักไม่รุนแรงเท่าในโคแต่แพร่ระบาดในฝูงได้เร็วไม่ต่างกัน การป้องกันที่ได้ผลที่สุดคือฉีดวัคซีนตามโปรแกรมของกรมปศุสัตว์ กักโรคสัตว์ใหม่ทุกครั้ง และแจ้งเจ้าหน้าที่ทันทีที่สงสัย เพราะเป็นโรคที่กฎหมายกำหนดให้ต้องรายงาน การปกปิดหรือชะล่าใจมีแต่ทำให้ความเสียหายในฝูงลุกลามมากขึ้น

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — ข้อมูลโรคปากและเท้าเปื่อย อาการ การแพร่ระบาด และโปรแกรมวัคซีนล่าสุด
• 📄สำนักงานปศุสัตว์อำเภอ/จังหวัด — ช่องทางแจ้งโรคระบาดสัตว์ตามกฎหมายและคำแนะนำเฉพาะพื้นที่

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ