เลี้ยงปลาตะเพียนในบ่อปูน เริ่มยังไงให้รอด

คำตอบเร็ว: จุดตายของการเลี้ยงปลาตะเพียนในบ่อปูนอยู่ที่สองสัปดาห์แรก ไม่ใช่เดือนสุดท้าย ให้ล้างบ่อปูนใหม่ด้วยการขังน้ำแช่แล้วถ่ายทิ้ง 2-3 รอบ รอบละ 5-7 วัน จนค่าความเป็นกรดด่างอยู่ในช่วง 6.5-8.5 และนิ่งติดต่อกัน 3 วัน จากนั้นปล่อยลูกปลาขนาด 3-5 เซนติเมตรที่อัตรา 5-10 ตัวต่อตารางเมตรถ้ามีเครื่องเติมอากาศและถ่ายน้ำสม่ำเสมอ หรือ 3-5 ตัวต่อตารางเมตรถ้าไม่มี ให้อาหารเม็ดโปรตีนราว 25-30 เปอร์เซ็นต์วันละ 2 มื้อ เสริมผักบุ้งหรือแหนเพื่อลดต้นทุน และถ่ายน้ำ 20-30 เปอร์เซ็นต์ทุก 3-7 วัน จะได้ขนาดขายราว 200-300 กรัมในเวลาประมาณ 6-8 เดือน ราคาลูกพันธุ์และราคาปลาหน้าฟาร์มเปลี่ยนตามช่วงเวลา ควรตรวจสอบราคาปัจจุบันจากกรมประมงหรือสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร

ปลาตะเพียนเป็นปลาที่ทนกว่าปลาชนิดอื่นในบ่อจำกัด ทั้งทนน้ำขุ่น ทนออกซิเจนต่ำกว่าปลากินเนื้อ และกินอาหารได้หลากหลาย แต่เรื่องที่ทำให้คนเลี้ยงบ่อปูนหลังบ้านล้มเหลวซ้ำ ๆ คือปล่อยปลาลงบ่อที่ปูนยังปล่อยด่างอยู่ ทำให้ปลาลอยหัวตายภายในไม่กี่วัน แล้วเข้าใจผิดว่าลูกปลาไม่แข็งแรง บทความนี้จึงเรียงตามลำดับเวลาจริง ตั้งแต่ก่อนมีปลาในบ่อจนถึงวันชั่งขาย

ขั้นที่ 1 ล้างบ่อปูนใหม่ให้หมดฤทธิ์ก่อนปล่อยปลา

ปูนซีเมนต์ที่ฉาบใหม่จะปล่อยแคลเซียมไฮดรอกไซด์ออกมาในน้ำ ทำให้ค่าความเป็นกรดด่างพุ่งขึ้นเกิน 9 ถึง 10 ได้ง่าย ระดับนี้กัดเยื่อเหงือกปลาโดยตรง ปลาจะลอยหัวที่ผิวน้ำ ว่ายเซ และตายภายใน 1-3 วัน เรื่องนี้แก้ไม่ได้ด้วยการใส่ยาหรือเปลี่ยนน้ำตอนปลาป่วยแล้ว ต้องจัดการให้จบก่อนปล่อย

1. ขังน้ำเต็มบ่อแช่ทิ้งไว้ 5-7 วัน แล้วถ่ายน้ำทิ้งทั้งหมด ใช้แปรงขัดผนังและพื้นบ่อระหว่างถ่ายน้ำทุกครั้ง
2. ทำซ้ำอีก 1-2 รอบ รอบที่สองและสามอาจใส่หยวกกล้วยหรือต้นกล้วยสับลงแช่ ซึ่งเป็นวิธีพื้นบ้านที่ช่วยลดความเป็นด่างและทำให้ผิวปูนลื่นน้อยลง หรือใช้น้ำส้มสายชูผสมน้ำแช่แล้วล้างออกให้สะอาด
3. วัดค่าความเป็นกรดด่างด้วยชุดทดสอบ ต้องอยู่ในช่วง 6.5-8.5 และไม่ขยับขึ้นอีกเมื่อวัดซ้ำ 3 วันติดกัน หากยังสูงให้ถ่ายน้ำแช่เพิ่มอีกรอบ
4. ทดสอบด้วยปลาจำนวนน้อยก่อน ปล่อยลูกปลา 5-10 ตัวลงบ่อ ทิ้งไว้ 24-48 ชั่วโมง ถ้าปลาว่ายปกติ ไม่ลอยหัว ไม่ขับเมือกขาว จึงปล่อยชุดจริง ขั้นตอนนี้เสียเวลาสองวันแต่ป้องกันความเสียหายทั้งบ่อ
5. เติมน้ำให้ลึกอย่างน้อย 60-100 เซนติเมตร บ่อปูนที่ตื้นกว่านี้อุณหภูมิจะแกว่งระหว่างกลางวันกับกลางคืนได้ 5-7 องศา ซึ่งทำให้ปลาเครียดและกินอาหารไม่สม่ำเสมอ

ถ้าเป็นบ่อปูนเก่าที่เคยเลี้ยงมาก่อน ไม่ต้องแช่ล้างนาน แต่ต้องขัดคราบตะไคร่ ตากบ่อให้แห้งสนิท 3-5 วันเพื่อตัดวงจรเชื้อโรคและปรสิตจากรอบก่อน แล้วค่อยเติมน้ำใหม่พักไว้ 2-3 วันก่อนปล่อยปลา

ขั้นที่ 2 อัตราปล่อยและการเตรียมลูกปลา

ความหนาแน่นคือสิ่งที่ตัดสินว่าทั้งรอบจะง่ายหรือยาก คนส่วนใหญ่ปล่อยแน่นเกินเพราะคิดจากพื้นที่ว่างที่เห็น ไม่ได้คิดจากน้ำหนักปลาตอนจับ ปลาตะเพียน 100 ตัวที่ขนาดขาย 250 กรัมเท่ากับปลา 25 กิโลกรัมในบ่อเดียว ซึ่งเป็นภาระของเสียที่บ่อปูนขนาดเล็กรับไม่ไหวถ้าไม่มีระบบจัดการน้ำ

วันปล่อยลูกปลาให้เลือกช่วงเย็นหรือเช้าตรู่ที่อากาศไม่ร้อน ลอยถุงลูกปลาไว้บนผิวน้ำ 20-30 นาทีเพื่อให้อุณหภูมิในถุงเท่ากับในบ่อ แล้วค่อย ๆ ตักน้ำบ่อใส่ถุงทีละน้อยอีกราว 10-15 นาทีก่อนเอียงถุงให้ปลาว่ายออกเอง ห้ามเทลงตรง ๆ เพราะความต่างของอุณหภูมิเพียง 3-4 องศาก็ทำให้ลูกปลาช็อกได้ ลูกปลาที่ดีจะว่ายกระจายและหลบลงลึกทันที ถ้าเห็นลูกปลาลอยนิ่งที่ผิวน้ำเกินครึ่งชั่วโมงแปลว่ามีปัญหาตั้งแต่การขนส่ง ให้แจ้งผู้ขายทันทีอย่ารอดูสามวัน

ขั้นที่ 3 การจัดการน้ำตลอดรอบเลี้ยง

ปลาตะเพียนทนน้ำที่ขุ่นและออกซิเจนต่ำได้ดีกว่าปลาหลายชนิด แต่ความทนนี้ไม่ได้แปลว่าปล่อยน้ำเสียได้ เพราะน้ำที่แย่ทำให้ปลาโตช้าและอัตราแลกเนื้อสูงขึ้นแม้ปลาจะไม่ตาย ซึ่งคือการเสียเงินค่าอาหารเปล่า ๆ

• ถ่ายน้ำ 20-30 เปอร์เซ็นต์ทุก 3-7 วัน ปรับถี่ขึ้นเมื่อปลาโตและกินอาหารมากขึ้นในสามเดือนหลัง ห้ามถ่ายน้ำทีเดียวเกินครึ่งบ่อเพราะปลาจะช็อกจากอุณหภูมิและค่าน้ำที่เปลี่ยนกระชาก
• น้ำประปาต้องพักคลอรีน อย่างน้อย 24-48 ชั่วโมงในถังพัก หรือเปิดปั๊มลมช่วยไล่คลอรีนก่อนใช้
• ดูดตะกอนที่จุดต่ำสุดของบ่อ เศษอาหารและมูลปลาที่หมักอยู่คือที่มาของแอมโมเนียและก๊าซไข่เน่าที่ทำให้ปลาซึมไม่กินอาหาร
• ขึงตาข่ายคลุมปากบ่อ ป้องกันนกยางและแมว ซึ่งเป็นสาเหตุที่ปลาหายไปทีละน้อยโดยไม่พบซาก
• ช่วงฝนตกหนัก น้ำฝนที่ลงบ่อปูนโดยตรงทำให้ค่าความเป็นกรดด่างและอุณหภูมิเปลี่ยนเร็ว ให้ลดอาหารลงครึ่งหนึ่งในวันนั้นและถ่ายน้ำบางส่วนในวันถัดมา

ขั้นที่ 4 อาหารและระยะเวลาถึงขนาดขาย

ปลาตะเพียนเป็นปลากินพืชค่อนไปทางกินได้ทุกอย่าง จึงใช้อาหารเม็ดโปรตีนไม่สูงมากได้ ซึ่งเป็นข้อได้เปรียบด้านต้นทุนเมื่อเทียบกับปลากินเนื้อ แต่ในบ่อปูนไม่มีอาหารธรรมชาติอย่างแพลงก์ตอนและตัวอ่อนแมลงเหมือนบ่อดิน จึงต้องพึ่งอาหารที่ให้เกือบทั้งหมด

ให้อาหารช่วงเช้าราว 7-8 นาฬิกาและช่วงเย็นราว 17 นาฬิกา เลี่ยงช่วงบ่ายที่น้ำในบ่อปูนร้อนที่สุด หว่านทีละกำมือแล้วสังเกต ถ้าปลาเลิกขึ้นกินภายใน 10-15 นาทีแปลว่าพอ อาหารที่ลอยค้างเกินนั้นต้องช้อนออก เพราะเม็ดอาหารที่อิ่มน้ำแล้วจมลงไปเน่าก้นบ่อ

ลดต้นทุนด้วยพืชน้ำและรำอย่างถูกวิธี

ผักบุ้ง แหน ผำ จอก และใบมันสำปะหลังลวก ใช้เสริมได้จริงและช่วยลดค่าอาหารเม็ดลงได้ราว 10-20 เปอร์เซ็นต์ ให้ตอนเย็นในปริมาณที่ปลากินหมดภายในคืนเดียว และตักส่วนที่เหลือออกในเช้าวันรุ่งขึ้นทุกครั้ง ส่วนรำละเอียดใช้ผสมได้แต่ไม่ควรเกินราว 20-30 เปอร์เซ็นต์ของอาหารทั้งหมด เพราะโปรตีนต่ำกว่าที่ปลาต้องการ ถ้าใช้มากเกินปลาจะโตช้าลงจนระยะเลี้ยงยืดออกไปหลายสัปดาห์ และต้องเลือกรำใหม่ที่ไม่มีกลิ่นหืน เพราะไขมันในรำเก่าเหม็นหืนทำให้ปลาไม่กินและกระทบตับปลา

ระยะเวลาถึงขนาดขาย

ถ้าปล่อยหนาแน่นกว่าคำแนะนำหรือเจอหน้าหนาวยาว ระยะเลี้ยงอาจยืดเป็น 8-10 เดือน ซึ่งเป็นเรื่องปกติของบ่อปูนที่ควบคุมอุณหภูมิไม่ได้เท่าบ่อดิน การทยอยจับตัวใหญ่ขายตั้งแต่เดือนที่ 6 เป็นวิธีที่ใช้ได้ผลกว่าการรอจับทีเดียวทั้งบ่อ เพราะลดชีวมวลลงและทำให้ปลาที่เหลือมีพื้นที่โตเร็วขึ้น อ่านแนวทางการเลี้ยงสัตว์น้ำชนิดอื่นในพื้นที่จำกัดเพิ่มเติมได้ในหมวด ประมงและสัตว์น้ำ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยของคนเลี้ยงบ่อปูน

• ปล่อยปลาในวันเดียวกับที่ฉาบบ่อเสร็จ เป็นสาเหตุอันดับหนึ่งของการตายยกบ่อในสัปดาห์แรก ต้องแช่ล้างและวัดค่าให้นิ่งก่อนเสมอ
• ปล่อยแน่นเกินเพราะคิดว่าปลาตะเพียนทน ปลาไม่ตายก็จริงแต่โตไม่ทันขนาดขาย สุดท้ายเสียค่าอาหารและเวลามากกว่าเดิม
• ให้อาหารตามความรู้สึกไม่ได้ชั่งปลา ทำให้ช่วงท้ายให้เกินจนน้ำเสีย ให้ชั่งสุ่ม 10-20 ตัวทุก 2-4 สัปดาห์แล้วคำนวณใหม่
• ไม่มีร่มเงาบังบ่อ บ่อปูนตื้นกลางแดดอุณหภูมิบ่ายพุ่งสูงจนปลาหยุดกินอาหาร ขึงสแลนบังบางส่วนช่วยได้มาก
• เติมน้ำประปาตรงจากก๊อก คลอรีนทำลายเหงือกปลาและแบคทีเรียในระบบกรอง ต้องพักน้ำก่อนใช้
• เทถุงลูกปลาลงบ่อทันทีที่ซื้อมา ปลาช็อกจากความต่างของอุณหภูมิและค่าน้ำ ทำให้ตายทยอยในสัปดาห์แรกโดยไม่รู้สาเหตุ
• ใช้ยาตามที่คนอื่นบอกโดยไม่รู้สาเหตุ ปลาซึมมีได้หลายสาเหตุ ทั้งค่าน้ำ ปรสิต และแบคทีเรีย ควรตรวจค่าน้ำก่อนและปรึกษาเจ้าหน้าที่ประมงอำเภอก่อนใช้ยาใด ๆ

สรุป

การเลี้ยงปลาตะเพียนในบ่อปูนให้รอดตัดสินกันตั้งแต่ก่อนมีปลาในบ่อ คือการแช่ล้างบ่อปูนใหม่ 2-3 รอบจนค่าความเป็นกรดด่างนิ่งอยู่ในช่วง 6.5-8.5 แล้วทดสอบด้วยปลาจำนวนน้อยก่อนปล่อยจริง จากนั้นควบคุมความหนาแน่นที่ 3-5 ตัวต่อตารางเมตรเมื่อถ่ายน้ำอย่างเดียว หรือ 5-10 ตัวเมื่อมีเครื่องเติมอากาศ ถ่ายน้ำ 20-30 เปอร์เซ็นต์ทุก 3-7 วันพร้อมดูดตะกอน ให้อาหารเม็ดโปรตีน 25-30 เปอร์เซ็นต์ตามน้ำหนักปลาที่ชั่งสุ่มจริง เสริมพืชน้ำและรำอย่างมีสัดส่วน จะได้ขนาดขาย 200-300 กรัมในราว 6-8 เดือน ส่วนราคาลูกพันธุ์ ราคาอาหาร และราคาปลาหน้าฟาร์มให้ตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากกรมประมงหรือสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรก่อนวางแผนรอบถัดไป

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง — คำแนะนำการเพาะเลี้ยงปลาตะเพียนขาว การเตรียมบ่อ การจัดการคุณภาพน้ำ และแหล่งลูกพันธุ์จากศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืด
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการทำเกษตรผสมผสานและการขอคำแนะนำจากเจ้าหน้าที่ในพื้นที่เรื่องการวางแผนการผลิต
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาสัตว์น้ำและต้นทุนการผลิตรายปี สำหรับใช้ตรวจสอบราคาปัจจุบันก่อนคำนวณจุดคุ้มทุน
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — ข้อกำหนดการปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่ดีและการบันทึกข้อมูลฟาร์ม

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ