ปลาตะเพียนกินอะไร ให้อาหารยังไงให้โตเร็ว

คำตอบเร็ว: ปลาตะเพียนขาวเป็นปลากินพืชค่อนไปทางกินได้ทุกอย่าง อาหารหลักในธรรมชาติคือแพลงก์ตอนพืช สาหร่าย พืชน้ำอ่อนอย่างแหน ผำ จอก ผักบุ้ง รวมถึงตัวอ่อนแมลงและไรน้ำที่พบในบ่อ ส่วนการเลี้ยงเพื่อขายใช้อาหารเม็ดลอยน้ำโปรตีนราว 25-32 เปอร์เซ็นต์เป็นหลัก ปริมาณต่อวันคิดจากน้ำหนักปลารวมในบ่อ เริ่มที่ 5-8 เปอร์เซ็นต์ในลูกปลา ลดลงเหลือ 2-3 เปอร์เซ็นต์เมื่อปลาเกิน 150 กรัม แบ่งให้วันละ 2-3 มื้อ และใช้พืชน้ำกับรำละเอียดเสริมได้ราว 10-30 เปอร์เซ็นต์เพื่อลดต้นทุน ราคาอาหารสัตว์น้ำขยับตามวัตถุดิบ ควรตรวจสอบราคาปัจจุบันจากกรมประมงหรือสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรก่อนวางแผนต้นทุนรอบใหม่

คำถามนี้มาจากคนสองกลุ่ม กลุ่มแรกเลี้ยงไม่กี่สิบตัวในบ่อหลังบ้านแล้วอยากรู้ว่าจะให้อะไรได้บ้าง อีกกลุ่มเลี้ยงเป็นบ่อเพื่อขายแล้วพบว่าค่าอาหารกินกำไรไปเกือบหมด สองกลุ่มนี้ต้องการคำตอบคนละชั้น กลุ่มแรกต้องรู้ว่าอะไรให้ได้อะไรให้ไม่ได้ ส่วนกลุ่มที่สองต้องรู้วิธีคำนวณปริมาณให้พอดีกับน้ำหนักปลาจริง เพราะอาหารที่เหลือจมก้นบ่อไม่ใช่แค่เสียเงิน แต่ยังทำให้น้ำเสียจนปลาโตช้าซ้ำอีกชั้น

ปลาตะเพียนกินอะไรได้บ้าง แยกเป็นอาหารธรรมชาติกับอาหารเม็ด

โครงสร้างปากและลำไส้ของปลาตะเพียนขาวบอกชัดว่าเป็นปลาที่ย่อยพืชได้ดี ลำไส้ยาวกว่าปลากินเนื้ออย่างปลาช่อนหรือปลากะพงหลายเท่า จึงใช้ประโยชน์จากวัตถุดิบพืชได้มากกว่า นี่คือเหตุผลที่อาหารปลาตะเพียนใช้โปรตีนต่ำกว่าอาหารปลาดุกหรือปลากะพงแต่ปลายังโตได้ดี

สิ่งที่ไม่ควรให้คือขนมปัง เส้นก๋วยเตี๋ยว ข้าวสุกเหลือ ๆ และอาหารที่มีความเค็มหรือน้ำมันจากครัว เพราะพองตัวในท้องปลาและทำให้น้ำเสียเร็วมากในบ่อปิด

ให้อาหารวันละเท่าไหร่ คิดจากน้ำหนักปลาไม่ใช่จากความรู้สึก

หลักที่ใช้กันในฟาร์มคือคิดเป็นเปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักปลารวมทั้งบ่อต่อวัน วิธีหาน้ำหนักปลารวมทำได้โดยช้อนปลาขึ้นมาสุ่ม 10-20 ตัว ชั่งหาน้ำหนักเฉลี่ยต่อตัว แล้วคูณกับจำนวนปลาที่ประมาณว่ายังเหลืออยู่ในบ่อ ทำซ้ำทุก 2-4 สัปดาห์แล้วปรับปริมาณอาหารใหม่ทุกครั้ง

ตัวอย่างการคำนวณ ถ้าชั่งสุ่มได้น้ำหนักเฉลี่ยตัวละ 80 กรัม และประมาณว่ามีปลาเหลือ 150 ตัว น้ำหนักปลารวมเท่ากับ 12 กิโลกรัม ให้อาหารที่ 3.5 เปอร์เซ็นต์จะได้ราว 420 กรัมต่อวัน แบ่งเป็นสองมื้อ มื้อละประมาณ 210 กรัม ตัวเลขนี้เป็นจุดตั้งต้น จากนั้นปรับตามที่เห็นจริงหน้าบ่อ

สัญญาณหน้าบ่อที่บอกว่าให้พอดี มากไป หรือน้อยไป

• พอดี ปลาขึ้นกินคึกคักแล้วเริ่มแยกย้ายภายใน 10-15 นาที ไม่มีเม็ดอาหารลอยค้างหลังจากนั้น
• มากเกิน มีเม็ดอาหารอิ่มน้ำลอยค้างเกิน 20 นาที น้ำเริ่มมีฟองเหนียวที่มุมบ่อ และในวันถัดมาน้ำขุ่นขึ้นผิดปกติ
• น้อยเกิน ปลายังตอมผิวน้ำและว่ายวนบริเวณจุดให้อาหารนานกว่า 20 นาที ขนาดปลาในบ่อเริ่มต่างกันมากเพราะตัวเล็กแย่งไม่ทัน
• วันที่ควรลดเอง ฝนตกหนัก อากาศเย็นลงจนน้ำต่ำกว่า 24 องศา หรือวันที่เพิ่งถ่ายน้ำจำนวนมาก ให้ลดลงครึ่งหนึ่งไปก่อนหนึ่งวัน
• งดอาหาร เช้าที่เห็นปลาลอยหัวฮุบอากาศ เพราะนั่นคือสัญญาณออกซิเจนต่ำ การให้อาหารซ้ำจะยิ่งดึงออกซิเจนลงไปอีก

อัตราแลกเนื้อคือตัวเลขที่ต้องจดเอง

อัตราแลกเนื้อคือปริมาณอาหารที่ใช้ต่อน้ำหนักปลาที่เพิ่มขึ้นหนึ่งกิโลกรัม ปลาตะเพียนที่เลี้ยงด้วยอาหารเม็ดอย่างเดียวมักอยู่ราว 1.5-2.5 ขึ้นกับคุณภาพอาหาร คุณภาพน้ำ และความแม่นของการให้ วิธีคิดคือเอาน้ำหนักอาหารที่ใช้ทั้งรอบหารด้วยน้ำหนักปลาที่เพิ่มขึ้นทั้งรอบ ถ้าตัวเลขของฟาร์มคุณสูงกว่า 2.5 แปลว่ามีอาหารที่สูญไปกับก้นบ่อหรือปลาโตช้าเพราะคุณภาพน้ำ ให้กลับไปดูการถ่ายน้ำและจุดให้อาหารก่อนจะเปลี่ยนยี่ห้ออาหาร

ใช้พืชน้ำและรำเสริมให้ต้นทุนลดจริง ไม่ใช่แค่ดูเหมือนประหยัด

การลดต้นทุนอาหารต้องไม่แลกกับระยะเวลาเลี้ยงที่ยืดออกไป เพราะทุกเดือนที่เพิ่มขึ้นคือค่าน้ำ ค่าไฟ ค่าแรง และความเสี่ยงที่เพิ่มตาม หลักที่ใช้ได้คือให้อาหารเม็ดเป็นแกนหลักเสมอ แล้วใช้ของเสริมในสัดส่วนที่ควบคุมได้

จุดที่คนมักพลาดคือคิดว่าให้พืชน้ำมากเท่าไรยิ่งประหยัด ความจริงคือพืชน้ำมีน้ำเป็นองค์ประกอบสูงมาก ปลากินเข้าไปได้พลังงานน้อย ถ้าลดอาหารเม็ดลงมากเกินไป ปลาจะเข้าขนาดขายช้าลงเป็นเดือน สุดท้ายค่าอาหารต่อกิโลกรัมปลาที่ขายได้ไม่ได้ลดลงเลย วิธีพิสูจน์ง่าย ๆ คือชั่งสุ่มก่อนและหลังเปลี่ยนสูตรห่างกันสองสัปดาห์ ถ้าน้ำหนักเฉลี่ยเพิ่มช้าลงชัดเจนให้ดึงสัดส่วนอาหารเม็ดกลับขึ้นมา อ่านแนวทางการจัดการบ่อและการเลี้ยงสัตว์น้ำชนิดอื่นเพิ่มเติมได้ในหมวด ประมงและสัตว์น้ำ

ให้อาหารยังไงให้ปลาโตเร็วขึ้นโดยไม่เพิ่มค่าอาหาร

1. ให้เวลาเดิมทุกวัน ปลาจะเรียนรู้และขึ้นกินพร้อมกัน ทำให้อาหารถูกกินในช่วงสั้นและเหลือตกก้นบ่อน้อยลง
2. เลี่ยงมื้อช่วงบ่ายที่น้ำร้อนที่สุด ให้ช่วงเช้าราว 7-8 นาฬิกาและเย็นราว 17 นาฬิกาแทน ในวันที่แดดจัดปลาจะกินน้อยลงเองช่วงกลางวัน
3. หว่านให้กระจายอย่างน้อย 2-3 จุด ลดการแย่งอาหารของตัวใหญ่ ทำให้ขนาดปลาสม่ำเสมอกว่าและจับขายได้พร้อมกันมากขึ้น
4. เลือกขนาดเม็ดให้พอดีปาก เม็ดที่ใหญ่เกินไปทำให้ปลาคาบแล้วคายจนจมเสีย ให้เปลี่ยนขนาดเม็ดขึ้นตามขนาดปลาทุกช่วง
5. คัดขนาดหรือทยอยจับตัวใหญ่ออก เมื่อปลาในบ่อขนาดต่างกันมาก การลดความหนาแน่นช่วยให้ตัวที่เหลือโตเร็วขึ้นอย่างเห็นได้
6. รักษาคุณภาพน้ำให้คงที่ ปลาที่อยู่ในน้ำแอมโมเนียสูงจะกินน้อยลงและใช้อาหารไม่คุ้ม การถ่ายน้ำตามรอบจึงเป็นการลงทุนด้านอาหารทางอ้อม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องการให้อาหารปลาตะเพียน

• ให้อาหารตามสายตาโดยไม่เคยชั่งปลา ทำให้ช่วงต้นให้เกินและช่วงท้ายให้ไม่พอ ปลาจึงขนาดไม่สม่ำเสมอ
• ใช้อาหารปลาดุกโปรตีนสูงเพราะคิดว่าดีกว่า ราคาแพงกว่าโดยที่ปลาตะเพียนใช้โปรตีนส่วนเกินไม่หมด ส่วนที่เหลือกลายเป็นแอมโมเนียในน้ำ
• ใช้รำเก่าที่มีกลิ่นหืน ไขมันในรำที่เก็บนานเสื่อมสภาพ ปลาไม่ยอมกินและกระทบสุขภาพตับปลา ให้ดมกลิ่นทุกครั้งก่อนใช้และซื้อทีละน้อยให้หมดเร็ว
• โยนผักทั้งกองแล้วปล่อยทิ้งไว้ข้ามวัน เศษพืชที่เน่าทำให้ออกซิเจนตกตอนกลางคืนและดึงให้ปลาป่วยทั้งบ่อ
• เพิ่มอาหารทันทีที่เห็นปลาขึ้นตอมเยอะ ปลาขึ้นตอมเพราะคุ้นเสียงคนเดินมา ไม่ได้แปลว่าหิว ให้ยึดเปอร์เซ็นต์ตามน้ำหนักเป็นหลัก
• ให้อาหารต่อเนื่องในวันที่ปลาลอยหัวตอนเช้า เป็นการซ้ำเติมภาวะออกซิเจนต่ำ ควรงดมื้อเช้าและเติมอากาศก่อน

สรุป

ปลาตะเพียนกินได้ทั้งแพลงก์ตอน พืชน้ำอย่างแหนและผักบุ้ง ตัวอ่อนแมลง และอาหารเม็ดโปรตีน 25-32 เปอร์เซ็นต์ซึ่งเป็นแกนหลักของการเลี้ยงเพื่อขาย หัวใจของการให้อาหารคือคิดปริมาณจากน้ำหนักปลารวมที่ชั่งสุ่มจริง ไล่จาก 5-8 เปอร์เซ็นต์ในลูกปลาลงมาเหลือ 2-3 เปอร์เซ็นต์ในปลาเกิน 150 กรัม แล้วปรับใหม่ทุก 2-4 สัปดาห์ ส่วนพืชน้ำและรำใช้เสริมได้แต่ต้องคุมสัดส่วน โดยรำไม่ควรเกินราว 20-30 เปอร์เซ็นต์ของอาหารทั้งหมด เพราะการประหยัดค่าอาหารที่ทำให้ระยะเลี้ยงยืดออกไปไม่ได้ลดต้นทุนจริง ให้จดอัตราแลกเนื้อของฟาร์มตัวเองไว้เป็นตัวชี้วัด และตรวจสอบราคาอาหารและราคาปลาล่าสุดจากหน่วยงานทางการก่อนวางแผนรอบถัดไป

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง — คำแนะนำการเลี้ยงปลาตะเพียนขาว ความต้องการโภชนะของปลากินพืช และการจัดการอาหารในบ่อเลี้ยง
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการใช้วัตถุดิบในท้องถิ่นเป็นอาหารสัตว์น้ำและการขอคำแนะนำจากเจ้าหน้าที่ในพื้นที่
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาวัตถุดิบอาหารสัตว์และราคาสัตว์น้ำ สำหรับใช้ตรวจสอบราคาปัจจุบันก่อนคำนวณต้นทุน
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — ข้อกำหนดด้านการปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่ดีและการบันทึกการใช้อาหารสัตว์น้ำ

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ