เพาะไรแดงไว้เลี้ยงลูกปลาเอง ทำไมเพาะแล้วล่ม และแก้อย่างไร

คำตอบเร็ว: บ่อไรแดงที่ล่มส่วนใหญ่มาจากสี่เรื่อง คือ น้ำเขียวไม่พอหรือข้นเกินไป ออกซิเจนต่ำตอนเช้ามืด pH ตกต่ำกว่า 6 และมีศัตรูอย่างแมลง ลูกอ๊อด หรือโรติเฟอร์ติดเข้ามา กรมประมงแนะนำให้คุม pH ไว้ที่ 7-8.5 ให้อากาศตลอด กรองน้ำด้วยผ้ากรองละเอียด และล้างบ่อเริ่มรอบใหม่ทุกประมาณ 12 วัน ถ้าดูอาการให้ออกว่าบ่อป่วยแบบไหน ก็แก้ได้ตรงจุด ไม่ต้องทิ้งทั้งบ่อ

คนที่เพาะไรแดง (Moina macrocopa) ไว้อนุบาลลูกปลาเองมักเจอเหมือนกันหมด คือรอบแรกได้ผลดี พอรอบที่สองสามเริ่มได้น้อยลง แล้ววันหนึ่งตื่นมาเห็นไรแดงลอยแดงอยู่ผิวน้ำหรือหายไปทั้งบ่อ บทความนี้จะไล่ดูจากอาการที่เห็นด้วยตา ไปหาสาเหตุ แล้วจบที่วิธีแก้ โดยอิงตัวเลขจากเอกสารของกรมประมงและคู่มือของมหาวิทยาลัยขอนแก่นเป็นหลัก ถ้ายังไม่แน่ใจว่าไรแดงเหมาะกับฟาร์มคุณหรือไม่ ลองอ่านรวมอาหารมีชีวิตเลี้ยงลูกปลาลูกกุ้ง ตัวไหนเหมาะกับฟาร์มเล็กประกอบก่อน

รู้จักไรแดงสักนิด ทำไมบ่อถึงล่มง่าย

ไรแดงเป็นแพลงก์ตอนสัตว์กลุ่มครัสเตเชียน ขนาด 0.4-1.8 มิลลิเมตร ตัวเมียใหญ่กว่า เฉลี่ย 1.3 มิลลิเมตร ส่วนตัวผู้เฉลี่ย 0.5 มิลลิเมตร ข้อที่คนเพาะควรจำไว้คือ ในสภาพที่เหมาะ ประชากรจะเป็นตัวเมียราว 95% และตัวผู้ราว 5% ตัวเมียออกลูกได้เองโดยไม่ต้องผสมพันธุ์ ไรแดงจึงเพิ่มจำนวนเร็วมาก

แต่เมื่อสภาพแวดล้อมผิดปกติ เช่น น้ำร้อนหรือเย็นเกินไป หรือ pH ไม่เหมาะ ไรแดงจะเปลี่ยนไปสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ จำนวนตัวผู้เพิ่มขึ้น ตัวเมียสร้างไข่เปลือกแข็งที่จมลงก้นบ่อ แล้วจะฟักอีกทีเมื่อสภาพกลับมาเหมาะ (กรมประมง) ในทางปฏิบัติหมายความว่า ถ้าตักไรแดงขึ้นมาดูแล้วเริ่มเห็นตัวเล็กยาวปนมาก หรือตัวเมียมีถุงไข่สีเข้ม ให้ถือว่าบ่อกำลังเครียด ผลผลิตจะลดตามมาในไม่กี่วัน

ชนิดที่เพาะกันในไทยมีทั้ง Moina macrocopa และ Moina siamensis คู่มือของ ศ.ดร.ละออศรี เสนาะเมือง มหาวิทยาลัยขอนแก่น ใช้ทั้งสองชนิด หลักการดูแลคล้ายกัน

ตารางวินิจฉัย: เห็นอาการแบบนี้ น่าจะเป็นอะไร

ตารางนี้สรุปจากแผ่นพับ "ไรแดง ปัญหาและแนวทางแก้ไข" ของกลุ่มวิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำสวยงามและพรรณไม้น้ำ กรมประมง เรื่องสารเคมี ให้ใช้ชื่อสามัญตามที่เอกสารระบุ อ่านฉลากผลิตภัณฑ์ทุกครั้ง และอย่าใช้กากชาหรือคลอรีนในบ่อหรือรางที่เชื่อมกับบ่อปลา

สาเหตุที่ 1: น้ำเขียวไม่พร้อม หรือพร้อมแล้วแต่แก่เกิน

ไรแดงกินคลอเรลลาเป็นหลัก คู่มือ มข. ระบุว่าคลอเรลลามีโปรตีน 64.15% ถ้าน้ำเขียวไม่ดี ไรแดงก็ไม่โต นี่เป็นจุดที่คนข้ามบ่อยที่สุด คือเติมหัวเชื้อไรแดงลงไปตอนน้ำเขียวยังจางอยู่ หรือใช้น้ำเขียวที่ทิ้งไว้นานจนเริ่มเหลืองและมีกลิ่น

สูตรน้ำเขียวของกรมประมงสำหรับบ่อซีเมนต์ 50 ตารางเมตร มีดังนี้

1. ล้างบ่อแล้วตากทิ้งไว้ 1 วัน
2. เติมน้ำผ่านผ้ากรองขนาด 69 ไมครอนหรือละเอียดกว่า ให้ได้ระดับ 15 เซนติเมตร (ประมาณ 7.5 ตัน)
3. ผสมปุ๋ยสูตร 16-20-0 2 กิโลกรัม ยูเรีย 46-0-0 2 กิโลกรัม และซุปเปอร์ฟอสเฟต 0-46-0 130 กรัม ละลายน้ำให้เข้ากัน แล้วเติมอามิ-อามิ 8-10 ลิตร กับปูนขาว 3 กิโลกรัม คนให้ละลายแล้วสาดลงบ่อ
4. เติมหัวเชื้อน้ำเขียวคลอเรลลา 5 เซนติเมตร (ประมาณ 2.5 ตัน) จะได้ระดับน้ำ 20 เซนติเมตร
5. ช่วงวันที่ 1-4 คนบ่อวันละ 2-3 ครั้ง กันปุ๋ยตกตะกอน

ถ้าเพาะในถังขนาดเล็ก คู่มือ มข. ให้สูตรสำหรับน้ำ 100-150 ลิตร คือ ยูเรีย 50 กรัม ปุ๋ย 16-20-0 50 กรัม รำละเอียด 100 กรัม อามิ-อามิ 100 มิลลิลิตร และปูนขาว 20 กรัม ใช้หัวเชื้อน้ำเขียว 20-40% ของปริมาตร คนทุกวัน ให้อากาศตลอด จะพร้อมใช้ใน 5-7 วัน ก่อนใช้ให้กรองด้วยผ้ากรอง 60 ไมครอนหรือเล็กกว่า คู่มือเตือนไว้ด้วยว่าน้ำเขียวที่เกิน 2 สัปดาห์มักเริ่มตายและเน่า อย่าเก็บไว้ใช้นาน

วิธีดูง่าย ๆ คือ น้ำเขียวที่พร้อมจะเขียวสดเสมอกันทั้งบ่อ ไม่เป็นฝ้าลอย ถ้าเห็นเป็นตะกอนเขียวเกาะผนังหรือเริ่มขุ่นเหลือง ให้ทำหัวเชื้อรอบใหม่ อย่าเสียดาย

สาเหตุที่ 2: ออกซิเจนต่ำช่วงเช้ามืด

บ่อไรแดงตื้นแค่ 20-30 เซนติเมตร แต่มีสิ่งมีชีวิตอัดแน่นมาก กลางคืนสาหร่ายไม่สังเคราะห์แสงแต่ยังใช้ออกซิเจน พอใกล้เช้าออกซิเจนจึงต่ำสุด อาการที่กรมประมงให้สังเกตคือไรแดงลอยตัวตอนเช้าหรือน้ำขุ่นเข้ม บ่อที่เพาะในถังตามคู่มือ มข. ก็ใช้ปั๊มลมกับหัวทรายให้อากาศตลอด

ปัญหาจริงที่เจอบ่อยคือไฟดับตอนกลางคืน หรือปั๊มลมตัวเดียวแบ่งหลายบ่อจนลมไม่พอ ถ้าจะเพาะจริงจัง ให้มีปั๊มสำรองไว้หนึ่งตัว และเช็กหัวทรายที่อุดตันทุกครั้งที่ล้างบ่อ

สาเหตุที่ 3: pH ตก น้ำเริ่มเสีย

เมื่อปุ๋ยและเศษอาหารสะสม น้ำจะเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ กรมประมงให้คุม pH ไว้ที่ 7-8.5 ถ้าวัดได้ต่ำกว่า 6 ให้แก้ด้วยปูนขาวละลายน้ำสาดทั่วบ่อ หรือถ่ายน้ำออกครึ่งหนึ่งแล้วเติมน้ำใหม่ ชุดวัด pH แบบหยดสีราคาไม่แพงและใช้ได้หลายรอบ ควรวัดทุกเช้าในช่วงที่เริ่มเก็บผลผลิต

เรื่องอุณหภูมิ เอกสารที่ใช้อ้างอิงบอกเพียงว่าอุณหภูมิที่สูงหรือต่ำเกินไปทำให้ไรแดงเปลี่ยนไปออกไข่ข้ามฤดู ไม่ได้ระบุตัวเลขชัด ช่วงร้อนจัดหรือหน้าหนาวที่อากาศเปลี่ยนเร็ว ถ้าผลผลิตตก ให้หาซาแรนพรางแสงหรือย้ายถังเข้าที่ร่มบางส่วน แล้วสังเกตผลเองในพื้นที่ของคุณ

สาเหตุที่ 4: ศัตรูติดมากับน้ำหรือหัวเชื้อ

ศัตรูของไรแดงมีทั้งแมลงน้ำ ลูกปลา ลูกอ๊อด ลูกเขียด และโรติเฟอร์ ส่วนใหญ่เข้ามาสองทาง คือติดมากับน้ำที่ไม่ได้กรอง กับติดมากับหัวเชื้อไรแดง คู่มือ มข. แนะนำให้ใช้หัวเชื้ออายุประมาณ 2 วันและทำความสะอาดก่อนใส่ ส่วนกรมประมงให้กรองน้ำด้วยผ้า 69 ไมครอนหรือละเอียดกว่า

บ่อกลางแจ้งไม่มีฝาปิดจะมีแมลงมาวางไข่ตลอด ถ้าเพาะในถังขนาดเล็กให้คลุมมุ้งไนลอน ถ้าเป็นบ่อใหญ่ให้หมั่นช้อนแมลงออกทุกเช้า

วิธีเพาะให้ไม่ล่ม: เลือกรอบเก็บให้เข้ากับจำนวนบ่อ

กรมประมงแบ่งการเก็บเป็นสองแบบ เลือกให้เหมาะกับจำนวนบ่อที่มี

• เก็บครั้งเดียว (ไม่ต่อเนื่อง): ต้องมีอย่างน้อย 5 บ่อหมุนเวียนจึงจะได้ไรแดงทุกวัน วันที่ 5 แบ่งน้ำเขียว 5 เซนติเมตร (ราว 1 ตัน) ไปเป็นหัวเชื้อบ่อใหม่ เติมน้ำสะอาดอีก 15 เซนติเมตรให้ได้ 30 เซนติเมตร (ราว 15 ตัน) ใส่หัวเชื้อไรแดง 2-3 กิโลกรัม ให้ออกซิเจน ทิ้งไว้ประมาณ 3 วัน จะเก็บได้ราว 10-12 กิโลกรัม
• เก็บต่อเนื่อง: ตักไรแดงเพียง 25% ของที่มีในบ่อ หรือประมาณ 2.5 กิโลกรัม แล้วลดน้ำเหลือราว 10 เซนติเมตร เติมน้ำสะอาดและน้ำเขียวผสมปุ๋ยอย่างละ 5 เซนติเมตร ทำทุกวันจนผลผลิตลด ได้รวมราว 25 กิโลกรัมใน 12 วัน แล้วล้างบ่อเริ่มใหม่

ฟาร์มเล็กที่มีบ่อเดียวหรือสองบ่อ แบบต่อเนื่องเหมาะกว่า แต่ต้องมีวินัยว่าจะไม่ตักเกิน 25% ไม่อย่างนั้นแม่พันธุ์ในบ่อจะหมด ส่วนบ่อปูนหรือบ่อผ้าใบที่เลี้ยงปลาอยู่แล้ว ดูวิธีเตรียมบ่อได้ที่บทความการเลี้ยงปลาในบ่อผ้าใบ

เช็กลิสต์ประจำวันของบ่อไรแดง

• เช้า: ดูว่าไรแดงลอยผิวน้ำหรือไม่ ดูว่าน้ำขุ่นเข้มหรือใสเกินไป และเช็กว่าปั๊มลมยังทำงาน
• เช้า: วัด pH ให้อยู่ที่ 7-8.5
• ตักไรแดงใส่แก้วใสส่องดู ว่ามีตัวผู้ ไข่สีเข้ม หรือตัวเล็กแปลกปลอมเพิ่มขึ้นหรือไม่
• เติมน้ำเขียวเมื่อน้ำเริ่มใส ถ่ายน้ำก้นบ่อเมื่อน้ำเขียวข้นเกินไป
• ช้อนแมลงและสิ่งแปลกปลอมออก
• จดวันที่เริ่มบ่อ เมื่อครบรอบประมาณ 12 วันให้เตรียมล้างบ่อ

ข้อผิดพลาดที่ทำให้บ่อไรแดงล่มซ้ำ ๆ

• ใส่หัวเชื้อไรแดงตอนน้ำเขียวยังไม่พร้อม ไรแดงจึงอดตั้งแต่วันแรก
• ไม่กรองน้ำ หรือใช้ผ้ากรองตาห่างเกินไป ศัตรูจึงติดเข้ามาตั้งแต่ต้น
• ตักไรแดงเกิน 25% ในแบบเก็บต่อเนื่อง แม่พันธุ์จึงเหลือน้อยจนบ่อฟื้นไม่ทัน
• ใช้บ่อเดิมต่อไปเรื่อย ๆ ไม่ล้าง จนตะกอน ไข่ข้ามฤดู และโรติเฟอร์สะสม
• ปั๊มลมตัวเดียวพ่วงหลายบ่อ และไม่มีปั๊มสำรองตอนไฟดับ
• ใช้น้ำเขียวที่เก็บไว้เกิน 2 สัปดาห์ จนสาหร่ายตายและน้ำเน่า
• ใส่สารฆ่าเชื้อโดยไม่อ่านฉลาก หรือใส่ในบ่อที่ต่อน้ำถึงบ่อลูกปลา

ก่อนนำไรแดงไปให้ลูกปลา ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดและอย่าเทน้ำบ่อไรแดงลงบ่อปลาโดยตรง เพราะน้ำบ่อไรแดงมีปุ๋ยสูง อ่านเรื่องคุณภาพน้ำบ่อปลาเพิ่มได้ที่บทความคุณภาพน้ำในบ่อปลา

สรุป

บ่อไรแดงล่มไม่ได้เกิดเพราะดวง ส่วนใหญ่มีสัญญาณบอกก่อนเสมอ คือไรแดงลอยตอนเช้า น้ำใสหรือข้นผิดปกติ pH ตก หรือเริ่มเห็นศัตรูในบ่อ ถ้าเตรียมน้ำเขียวให้พร้อมก่อนใส่หัวเชื้อ กรองน้ำ ให้อากาศตลอด วัด pH ทุกเช้า ไม่ตักเกิน 25% และล้างบ่อตามรอบประมาณ 12 วัน ผลผลิตจะสม่ำเสมอขึ้นมาก ถ้าลองแก้แล้วยังไม่ดีขึ้น สอบถามได้ที่กลุ่มวิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำสวยงามและพรรณไม้น้ำ กรมประมง โทร. 0 2579 1862 หรือศูนย์ถ่ายทอดเทคโนโลยีฯ บางขันธ์ โทร. 0 2516 9125 (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง: การเพาะเลี้ยงไรแดง / ไรแดง ปัญหาและแนวทางแก้ไข — แผ่นพับกลุ่มวิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำสวยงามและพรรณไม้น้ำ กองวิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืด: ชีววิทยา สูตรน้ำเขียว วิธีเก็บสองแบบ และการแก้ปัญหา https://www4.fisheries.go.th/local/file_document/20230828132808_1_file.pdf
• 📄คู่มือการเพาะเลี้ยงไรน้ำนางฟ้าและไรแดง (มหาวิทยาลัยขอนแก่น / วช. 2565) — โดย ศ.ดร.ละออศรี เสนาะเมือง: ชนิดไรแดง สูตรน้ำเขียวในถัง 100-150 ลิตร คุณภาพแหล่งน้ำ และการเตรียมหัวเชื้อ https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/65-084.pdf

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ