เลี้ยงตะพาบน้ำขาย ต้องขออนุญาตไหม และเลี้ยงในบ่อซีเมนต์ได้ไหม

คำตอบเร็ว: ตะพาบน้ำไทย (Amyda cartilaginea) เป็นสัตว์ป่าคุ้มครองที่ถูกประกาศให้เพาะพันธุ์ได้ ถ้าจะเพาะพันธุ์ ครอบครอง หรือค้า ต้องมีใบอนุญาตตาม พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 ซึ่งกรมประมงเป็นผู้ดูแลส่วนที่เป็นสัตว์น้ำ ส่วนตะพาบไต้หวันยังไม่พบประกาศที่ระบุสถานะชัด ให้ถามกรมประมงก่อนซื้อพันธุ์ บ่อซีเมนต์ใช้เลี้ยงได้ แต่ต้องรองพื้นดินเหนียว มีพืชน้ำบังแดด และทำขอบกันหนี เพราะบ่อซีเมนต์มีปัญหาโรคและความเครียดมากกว่าบ่อดิน

คำตอบตรง ๆ คือ ต้องขออนุญาต ถ้าเป็นตะพาบน้ำไทย และ เลี้ยงในบ่อซีเมนต์ได้ ถ้าจัดบ่อให้ถูก ส่วนที่เหลือของบทความจะอธิบายว่ากฎหมายข้อไหนเกี่ยวข้อง ต้องติดต่อใคร และบ่อซีเมนต์ต้องเตรียมอย่างไร ข้อมูลเรื่องกฎหมายเปลี่ยนได้ ทุกข้อในบทความนี้เป็นข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ก่อนลงทุนให้โทรยืนยันกับกรมประมงอีกครั้ง

สถานะทางกฎหมายของตะพาบน้ำ

ตะพาบน้ำหรือปลาฝา (Amyda cartilaginea) เป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง เมื่อปี 2556 มีกฎกระทรวงกำหนดชนิดของสัตว์ป่าคุ้มครองให้เป็นสัตว์ป่าชนิดที่เพาะพันธุ์ได้ (ฉบับที่ 2) ลงนามวันที่ 10 เม.ย. 2556 และประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 130 ตอนที่ 37 ก วันที่ 26 เม.ย. 2556 กฎกระทรวงนี้เพิ่มตะพาบน้ำเป็นสัตว์เลื้อยคลานลำดับที่ 7 ในบัญชี และเพิ่มปลาเสือตอกับปลาหมูอารีย์ไปพร้อมกัน ผลคือคนที่ได้รับอนุญาตสามารถครอบครอง ค้า และเพาะพันธุ์ได้ตามกฎหมาย (สำนักข่าวอิศรา 28 เม.ย. 2556)

ข้อควรรู้คือ กฎกระทรวงนั้นออกภายใต้กฎหมายฉบับเก่า พ.ศ. 2535 ปัจจุบันใช้ พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 แล้ว บทความนี้ยังไม่ได้ตรวจประกาศบัญชีชนิดฉบับล่าสุดในราชกิจจานุเบกษาด้วยตนเอง แต่ข้อมูลเปิดของกรมประมงปี 2566-2567 ยังมีรายชื่อผู้ได้รับใบอนุญาตเพาะพันธุ์และค้าตะพาบอยู่ จึงแสดงว่ายังมีการออกใบอนุญาตสำหรับตะพาบภายใต้ระบบปัจจุบัน หน้าเว็บของประมงจังหวัดสระบุรีบางหน้ายังแสดงบัญชีปี 2546 ที่ไม่มีตะพาบ เพราะยังไม่ได้ปรับตามฉบับปี 2556 ถ้าเจอข้อมูลขัดกันแบบนี้ ให้ยึดคำตอบจากกรมประมงโดยตรง

มาตราที่คนเลี้ยงตะพาบต้องรู้

ตารางนี้สรุปจากตัวบท พ.ร.บ. 2562 ที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนที่ 71 ก วันที่ 29 พ.ค. 2562 บทความนี้ไม่ได้ลงรายละเอียดอัตราโทษ ค่าธรรมเนียม หรือเอกสารที่ต้องยื่น เพราะยังไม่ได้ตรวจจากประกาศฉบับปัจจุบัน ให้ถามเจ้าหน้าที่โดยตรง

ตะพาบไต้หวันยังไม่ชัด อย่าเดาเอง

ตะพาบที่ฟาร์มเลี้ยงขุนในไทยจำนวนมากคือตะพาบไต้หวัน (Pelodiscus sinensis) ซึ่งเป็นสัตว์นำเข้า ไม่ใช่ตะพาบน้ำไทย บทความนี้หาประกาศที่ระบุชัดว่าตะพาบไต้หวันอยู่ในบัญชีสัตว์ป่าคุ้มครองของไทยหรือไม่ยังไม่พบ เอกสารข้อเสนอที่ประชุม CITES CoP16 ระบุว่า P. sinensis ถูกเว้นไว้เพราะมีการเพาะเลี้ยงจำนวนมาก แต่สถานะในบัญชี CITES ปัจจุบันและกฎการนำเข้าส่งออกของไทยต้องตรวจกับเจ้าหน้าที่อีกครั้ง

สิ่งที่ควรทำคือโทรถามกลุ่มอนุรักษ์สัตว์น้ำตามอนุสัญญา CITES กองบริหารจัดการทรัพยากรและกำหนดมาตรการ กรมประมง โทร. 0 2561 1418 (เบอร์ตามหน้าเว็บประมงจังหวัดสระบุรี ปรับปรุงล่าสุด ต.ค. 2568) ก่อนซื้อพันธุ์ และขอให้คนขายแจ้งชื่อวิทยาศาสตร์ของตะพาบที่ขายเป็นลายลักษณ์อักษร มือใหม่มักแยกสองชนิดนี้ไม่ออก อ่านข้อผิดพลาดที่พบบ่อยได้ที่5 ข้อผิดพลาดที่คนเลี้ยงตะพาบไต้หวันมือใหม่พบบ่อย

ใครได้ใบอนุญาตอยู่แล้วบ้าง

กรมประมงเปิดข้อมูลผู้รับใบอนุญาตในระบบข้อมูลเปิด จากชุดข้อมูลผู้รับใบอนุญาตค้าสัตว์น้ำปี 2567 พบผู้ค้าตะพาบ 20 ราย ใน 11 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่ นครปฐม ปทุมธานี (5 ราย) พระนครศรีอยุธยา (3 ราย) พิจิตร สมุทรสาคร กาฬสินธุ์ กาญจนบุรี ราชบุรี จันทบุรี และระยอง (4 ราย) ส่วนชุดข้อมูลการเพาะพันธุ์ปี 2567 มีรายการเพาะตะพาบใน 18 จังหวัด โดยระยองมีมากที่สุด ข้อมูลนี้ใช้หาฟาร์มที่ซื้อพันธุ์ได้ถูกกฎหมาย หรือใช้ไปดูงานก่อนเริ่ม

ขั้นตอนเริ่มเลี้ยงอย่างถูกกฎหมาย

1. ตัดสินใจก่อนว่าจะเลี้ยงชนิดไหน ตะพาบน้ำไทยหรือตะพาบไต้หวัน
2. โทรถามสำนักงานประมงจังหวัด หรือกลุ่มอนุรักษ์สัตว์น้ำตามอนุสัญญา CITES กรมประมง ว่าชนิดนั้นต้องขอใบอนุญาตอะไร
3. ถ้าต้องขอ ให้ยื่นขอใบอนุญาตเพาะพันธุ์หรือครอบครองก่อนรับสัตว์เข้าฟาร์ม
4. ซื้อพันธุ์จากผู้มีใบอนุญาตเท่านั้น และเก็บหลักฐานการซื้อกับสำเนาใบอนุญาตของผู้ขาย
5. ถ้าจะขายต่อ ให้ถามเงื่อนไขของผู้ค้าตามมาตรา 30 ให้ชัด
6. เก็บบันทึกจำนวนพ่อแม่พันธุ์ ลูกที่ฟัก และที่ขายออกไว้ทุกเดือน

บ่อซีเมนต์เลี้ยงตะพาบได้ไหม และต้องจัดอย่างไร

คุณนรินทร์ บุญธาราม ฟาร์มที่บ้านเพ จ.ระยอง เล่าไว้ในนิตยสารสัตว์น้ำ (พลังเกษตร เผยแพร่ซ้ำ 19 ก.ย. 2562) ว่าบ่อดินมีปัญหาโรคน้อยกว่า ส่วนบ่อซีเมนต์มีปัญหาโรค ความเครียด และน้ำเสียมากกว่า แต่ก็ใช้บ่อซีเมนต์เลี้ยงพ่อแม่พันธุ์ได้ถ้าจัดดังนี้

อะกรีนิวส์ระบุเพิ่มว่า พื้นที่ดินทรายควรใช้บ่อซีเมนต์ร่วมกับดินเหนียวและพืชน้ำ การเลี้ยงขุนใช้เวลาไม่เกินราว 1 ปี สายพันธุ์ไต้หวันขายได้ภายในไม่ถึงปี และแม่พันธุ์วางไข่ได้ราว 8 เดือนต่อปี เรื่องอาหาร ฟาร์มระยองให้ปลาสดแก่ตะพาบรุ่น วันละ 2 ครั้ง หน้าหนาวลดเหลือวันละครั้งเพราะกินลดลงราว 70% ส่วนลูกตะพาบช่วงอนุบาลใช้อาหารเม็ด อ่านวิธีเลี้ยงละเอียดได้ที่เลี้ยงตะพาบน้ำขายพันธุ์และเนื้อ ตลาดส่งออกจีนยังไปได้ไหม

ปัญหาใหญ่ของบ่อซีเมนต์คือน้ำเสียเร็ว เพราะไม่มีดินช่วยกรอง ปลาสดที่เหลือจะเน่าภายในวันเดียว ให้ตักเศษอาหารออกทุกวันและถ่ายน้ำสม่ำเสมอ อ่านหลักคุณภาพน้ำเพิ่มได้ที่บทความคุณภาพน้ำในบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำ ถ้าตะพาบมีแผลตามกระดอง ไม่กินอาหาร หรือตายติดกัน ให้ปรึกษาประมงอำเภอหรือสัตวแพทย์ อย่าซื้อยามาใส่บ่อเอง

ข้อผิดพลาดที่ทำให้เดือดร้อนทั้งเรื่องกฎหมายและบ่อ

• ซื้อลูกตะพาบจากคนขายที่ไม่มีใบอนุญาต แล้วมารู้ทีหลังว่าครอบครองโดยไม่ได้รับอนุญาต
• ไม่รู้ว่าซื้อตะพาบไทยหรือตะพาบไต้หวัน จึงไม่รู้ว่าต้องขออนุญาตแบบไหน
• เชื่อหน้าเว็บที่ยังแสดงบัญชีเก่า แทนที่จะโทรถามกรมประมง
• เทพื้นบ่อเป็นทรายเพราะคิดว่าเหมือนธรรมชาติ จนเศษอาหารเน่าสะสม
• ขอบบ่อเตี้ยหรือไม่ฝังลงดิน ตะพาบหนีออกจากบ่อ
• ไม่มีพืชน้ำหรือที่บังแดด ตะพาบเครียดและกัดกัน
• ให้อาหารเท่าเดิมช่วงหน้าหนาว ทั้งที่ตะพาบกินลดลงมาก จนน้ำเสีย

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าต้องติดต่อหน่วยงานไหน ดูช่องทางสอบถามเจ้าหน้าที่เรื่องกฎหมายและมาตรฐานการเกษตร

สรุป

ตะพาบน้ำไทยเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองที่ถูกประกาศให้เพาะพันธุ์ได้ การเพาะ ครอบครอง และค้าต้องมีใบอนุญาตตาม พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 มาตรา 17, 18, 28 และ 30 โดยกรมประมงเป็นผู้ดูแลส่วนที่เป็นสัตว์น้ำ ส่วนตะพาบไต้หวันยังไม่พบประกาศที่บอกสถานะชัด ต้องถามกรมประมงก่อนซื้อพันธุ์ บ่อซีเมนต์ใช้เลี้ยงได้ถ้ารองพื้นดินเหนียว น้ำลึกพอ มีพืชน้ำ และขอบบ่อกันหนี แต่ต้องดูแลน้ำมากกว่าบ่อดิน ก่อนลงทุนให้โทรยืนยันกับกลุ่มอนุรักษ์สัตว์น้ำตามอนุสัญญา CITES กรมประมง โทร. 0 2561 1418 หรือประมงจังหวัด (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 (ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนที่ 71 ก, 29 พ.ค. 2562) — ตัวบทนิยาม อธิบดี และมาตรา 7, 8, 17, 18, 28, 29, 30 (ไฟล์ที่เว็บกรมสอบสวนคดีพิเศษเผยแพร่) https://www.dsi.go.th/Files/Laws/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%B4%20%E0%B9%91.%E0%B9%95.pdf
• 📄สำนักข่าวอิศรา 28 เม.ย. 2556: ขึ้นบัญชีตะพาบ ปลาเสือตอ หมูอารีย์ เป็นสัตว์ป่าคุ้มครองที่เพาะพันธุ์ได้ — รายละเอียดกฎกระทรวงฉบับที่ 2 พ.ศ. 2556 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 130 ตอนที่ 37 ก https://www.isranews.org/content-page/item/20848-%E0%B8%82%E0%B8%B6%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%8A%E0%B8%B5%E2%80%9C%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%9A-%E0%B8%9B%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%AA%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%95%E0%B8%AD-%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B8%AD%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B9%8C%E2%80%9D%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%A7%E0%B9%8C%E0%B8%9B%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%B8%E0%B9%89%E0%B8%A1%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%98%E0%B8%B8%E0%B9%8C%E0%B9%84%E0%B8%94%E0%B9%89.html
• 📄กรมประมง ข้อมูลเปิด: ผู้รับใบอนุญาตค้าสัตว์ป่าคุ้มครอง ปี 2567 — รายชื่อผู้ค้าตะพาบ 20 ราย ใน 11 จังหวัด https://catalog.fisheries.go.th/en/dataset/peo-cites-trade/resource/45494361-b31b-4a1e-9ef6-a76e98b9453f
• 📄กรมประมง ข้อมูลเปิด: ผู้รับใบอนุญาตเพาะพันธุ์ ปี 2566 — รายชื่อผู้เพาะพันธุ์สัตว์น้ำคุ้มครองที่เพาะพันธุ์ได้ รวมตะพาบ https://catalog.fisheries.go.th/en/dataset/peo-cites-breed/resource/76e8da3d-540b-4b0d-b862-5b484b3a59e4
• 📄กรมประมง ข้อมูลเปิด: จำนวนสัตว์ที่เพาะพันธุ์ ปี 2567 — รายการเพาะตะพาบใน 18 จังหวัด ระยองมีมากที่สุด https://catalog.fisheries.go.th/en/dataset/ani-cites-breed/resource/8dfa4ddf-3b33-42f5-aa5c-c13b5a0cf7ee
• 📄สำนักงานประมงจังหวัดสระบุรี: สัตว์น้ำคุ้มครองที่เพาะพันธุ์ได้ (ปรับปรุง ต.ค. 2568) — ช่องทางติดต่อกลุ่มอนุรักษ์สัตว์น้ำตามอนุสัญญา CITES กรมประมง โทร. 0 2561 1418 https://www4.fisheries.go.th/local/index.php/main/view_blog/9/69243
• 📄CITES CoP16 Prop. 38 — ข้อเสนอเรื่องเต่ากระดองนิ่ม ซึ่งระบุการเว้น Pelodiscus sinensis เพราะเพาะเลี้ยงจำนวนมาก https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/16/prop/E-CoP16-Prop-38.pdf
• 📄พลังเกษตร 19 ก.ย. 2562 (จากนิตยสารสัตว์น้ำ): ฟาร์มตะพาบ คุณนรินทร์ บุญธาราม จ.ระยอง — บ่อดินกับบ่อซีเมนต์ พื้นบ่อ ระดับน้ำ สัดส่วนพ่อแม่พันธุ์ และการให้อาหาร https://www.palangkaset.com/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%A7%E0%B9%8C%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B3/%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B8%B5%E0%B9%89%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%9A-1/
• 📄อะกรีนิวส์ไทย 11 ก.ค. 2568: การเลี้ยงตะพาบ — ขอบบ่อกันหนี โรงวางไข่ บ่อในดินทราย ระยะเลี้ยงขุน และช่วงวางไข่ https://www.agrinewsthai.com/did-you-know/135797

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ