ปลูกผักสวนครัวใต้แผงโซลาร์เซลล์ลอยน้ำ Agrivoltaics ทำได้จริงในไทยไหม

คำตอบเร็ว: ปลูกผักสวนครัวแบบลงดินอยู่ใต้แผงโซลาร์เซลล์ลอยน้ำโดยตรงทำไม่ได้จริง เพราะแผงลอยน้ำติดตั้งชิดกันบนผิวน้ำเพื่อใช้พื้นที่คุ้มค่าที่สุด ไม่มีดินรองรับและแทบไม่มีแสงลอดผ่าน ส่วนแนวคิด Agrivoltaics ที่ปลูกผักใต้แผงโซลาร์บนบก (ไม่ใช่ลอยน้ำ) ทำได้จริงและมีต้นแบบในไทยแล้ว ถ้าอยากปลูกผักร่วมกับพื้นที่โซลาร์ลอยน้ำ ทำได้ในรูปแบบผักลอยแพข้างทุ่นแทนการปลูกอยู่ใต้แผงโดยตรง

คำถามนี้มักเกิดจากการเข้าใจ Agrivoltaics ปนกับโซลาร์เซลล์ลอยน้ำที่คนไทยคุ้นเคยมากกว่า เพราะเห็นข่าวโครงการโซลาร์ลอยน้ำขนาดใหญ่ตามเขื่อนบ่อยครั้ง แต่ทั้งสองแบบมีข้อจำกัดทางกายภาพต่างกันมาก บทความนี้อธิบายหลักการ Agrivoltaics ที่แท้จริง แยกให้ชัดว่าบนบกกับลอยน้ำต่างกันตรงไหน พืชที่ปลูกร่วมได้จริงมีอะไรบ้าง และข้อจำกัดในทางปฏิบัติที่ต้องรู้ก่อนคิดจะทำ

หลักการ Agrivoltaics คืออะไร

Agrivoltaics คือการติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์แบบยกสูงบนโครงเสา มักสูง 2-4 เมตรจากพื้นดิน และเว้นระยะห่างระหว่างแผงให้แสงแดดลอดผ่านลงมาถึงพืชด้านล่างได้บางส่วน โดยทั่วไปออกแบบให้แสงลอดผ่านราว 30-50% ของแสงเต็มวัน เพื่อให้พืชด้านล่างยังสังเคราะห์แสงและเจริญเติบโตได้ ขณะเดียวกันแผงด้านบนก็ผลิตไฟฟ้าไปพร้อมกัน ถือเป็นการใช้ที่ดินผืนเดียวสร้างรายได้สองทางคือพลังงานและผลผลิตทางการเกษตร

ส่วนโซลาร์เซลล์ลอยน้ำ (floating solar) เป็นคนละแนวคิดกัน คือการติดตั้งแผงโซลาร์บนทุ่นลอยที่ผิวน้ำ เช่น อ่างเก็บน้ำ เขื่อน หรือบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำ จุดประสงค์หลักคือใช้พื้นที่ผิวน้ำที่ว่างอยู่ผลิตไฟฟ้า และบางครั้งช่วยลดการระเหยของน้ำด้วย แต่ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อให้พืชเติบโตอยู่ใต้แผงเหมือน Agrivoltaics บนบก เพราะไม่มีดินรองรับและใต้ผิวน้ำก็ปลูกพืชแบบลงดินไม่ได้อยู่แล้ว

บนบก vs ลอยน้ำ ต่างกันอย่างไรในทางปฏิบัติ

พืชที่เหมาะจะปลูกร่วม

สำหรับ Agrivoltaics บนบก พืชที่เหมาะคือกลุ่มผักใบที่ทนร่มเงาบางส่วนได้ดี เช่น ผักกาดหอม คะน้า ผักบุ้ง กะเพรา และโหระพา เพราะเป็นพืชอายุสั้นที่ต้องการแสงไม่เต็มวันก็ยังให้ผลผลิตได้ ส่วนพืชที่ต้องการแสงเต็มวันเพื่อสร้างผล เช่น ข้าวโพดหรือมะเขือเทศที่ให้ผลผลิตเป็นเป้าหมายหลัก มักไม่เหมาะเพราะแสงที่ลดลงจากร่มแผงกระทบต่อการติดผลโดยตรง

สำหรับพื้นที่โซลาร์ลอยน้ำ พืชที่ทำได้จริงคือผักลอยแพประเภทที่ทนน้ำขังรากได้ เช่น ผักบุ้งลอยแพหรือผักกาดน้ำ ซึ่งปลูกในรูปแบบแพลอยแยกจากแผงโซลาร์ วางบริเวณขอบบ่อหรือช่องว่างระหว่างแถวทุ่น ไม่ใช่ปลูกอยู่ใต้แผงโดยตรงเพราะแสงไม่พอต่อการสังเคราะห์แสง

ข้อจำกัดในทางปฏิบัติ

• แสงใต้แผงลอยน้ำแทบไม่มี เพราะแผงลอยน้ำมักติดตั้งชิดกันมากกว่า Agrivoltaics บนบกเพื่อใช้พื้นที่ผิวน้ำคุ้มค่าที่สุด ทำให้ปลูกพืชอยู่ใต้แผงโดยตรงแทบเป็นไปไม่ได้
• การเข้าถึงเพื่อดูแลและเก็บเกี่ยวยาก พื้นที่บนผิวน้ำต้องใช้เรือหรือทางเดินทุ่นพิเศษ เพิ่มความยุ่งยากเทียบกับการเดินเก็บผักบนดินปกติ
• ความชื้นสูงตลอดเวลา เพิ่มความเสี่ยงโรคพืชและเชื้อราในพืชที่ปลูกใกล้ผิวน้ำ ต้องดูแลใกล้ชิดกว่าปลูกบนดิน
• ต้นทุนโครงสร้างทุ่นที่รับน้ำหนักพืชและวัสดุปลูกสูงกว่าทุ่นลอยแบบมาตรฐาน เพราะต้องออกแบบให้รับน้ำหนักเพิ่มโดยไม่จมหรือเอียง
• Agrivoltaics บนบกก็มีต้นทุนสูงกว่าโซลาร์ติดพื้นทั่วไป เพราะต้องสร้างโครงสร้างยกสูงและออกแบบระยะห่างแผงเฉพาะให้เหมาะกับพืชแต่ละชนิด ซึ่งยังเป็นงานวิศวกรรมเฉพาะทางที่ไม่แพร่หลายในไทยมากนัก

ผู้ที่สนใจแนวทางเกษตรผสมผสานรูปแบบอื่นที่ทำได้จริงในบริบทไทย สามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่ เกษตรผสมผสาน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เข้าใจว่าปลูกผักลงดินใต้แผงโซลาร์ลอยน้ำได้เหมือน Agrivoltaics บนบก ทั้งที่ผิวน้ำไม่มีดินรองรับ
• เลือกพืชที่ต้องการแสงเต็มวันมาปลูกใต้ร่มแผง ทำให้ผลผลิตต่ำกว่าที่คาด
• ไม่คำนวณต้นทุนโครงสร้างทุ่นหรือเสายกสูงเพิ่มเติมก่อนตัดสินใจลงทุน
• ไม่วางแผนทางเข้าถึงเพื่อดูแลพืชล่วงหน้า ทำให้ดูแลผักลอยแพหรือผักใต้แผงยากในทางปฏิบัติจริง
• มองข้ามความเสี่ยงโรคพืชจากความชื้นสูงในพื้นที่ปลูกใกล้แหล่งน้ำ

สรุป

ปลูกผักสวนครัวใต้แผงโซลาร์เซลล์ลอยน้ำโดยตรงทำไม่ได้จริงเพราะไม่มีดินและแสงไม่พอ แต่แนวคิด Agrivoltaics บนบกที่ปลูกพืชใต้แผงยกสูงทำได้จริงและมีต้นแบบในไทยแล้ว หากต้องการปลูกพืชร่วมกับพื้นที่โซลาร์ลอยน้ำ ควรแยกโซนผักลอยแพออกจากแผงแทนการพยายามปลูกอยู่ใต้แผงโดยตรง และต้องคำนึงถึงต้นทุนโครงสร้างและการดูแลที่ยุ่งยากกว่าการปลูกบนดินทั่วไปเสมอ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) — ข้อมูลโครงการโซลาร์เซลล์ลอยน้ำและหลักการติดตั้งแผงบนแหล่งน้ำขนาดใหญ่
• 📄กรมวิชาการเกษตร — ข้อมูลความต้องการแสงและความทนร่มเงาของพืชผักสวนครัวแต่ละชนิด

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ