ขึ้นทะเบียนผู้ปลูกพืชกระท่อม ทำอย่างไรให้ถูกกฎหมาย

คำตอบเร็ว: ตั้งแต่พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2564 มีผลบังคับใช้ การปลูกกระท่อมเพื่อใช้เองหรือขายใบสดในที่ดินของตนเองทำได้โดยไม่ต้องขอขึ้นทะเบียนเป็นการเฉพาะ แต่ถ้าจะขายเป็นสินค้าเชิงพาณิชย์ แปรรูปเป็นอาหาร/เครื่องดื่ม หรือส่งออก ต้องขออนุญาตจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ตามประเภทผลิตภัณฑ์ และต้องปฏิบัติตามข้อจำกัดเรื่องการห้ามขายให้ผู้เยาว์ สตรีมีครรภ์ และสถานที่ต้องห้ามตามกฎหมายเสมอ

หลังกระท่อมถูกปลดออกจากบัญชียาเสพติดประเภท 5 หลายคนที่อยากปลูกไว้ขายหรือทำเป็นอาชีพเสริม ยังสับสนว่าต้อง "ขึ้นทะเบียน" กับหน่วยงานไหน ใช้เอกสารอะไรบ้าง และมีข้อจำกัดตามกฎหมายอะไรที่พลาดแล้วอาจผิดกฎหมายโดยไม่รู้ตัว บทความนี้ตอบตรงประเด็นแต่ละคำถามให้ชัดตั้งแต่ต้น

ปลูกกระท่อมต้องขึ้นทะเบียนหรือไม่

ตามพระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2564 การปลูกกระท่อมในที่ดินของตนเองเพื่อบริโภคเองหรือขายใบสดตามปกติ ไม่มีข้อกำหนดให้ต้อง "ขึ้นทะเบียนผู้ปลูก" เป็นการเฉพาะเหมือนพืชควบคุมบางชนิด เพราะกฎหมายฉบับนี้ปลดกระท่อมออกจากการเป็นยาเสพติดให้โทษประเภท 5 แล้ว อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ต้องการทำเกษตรกรรมกระท่อมอย่างเป็นระบบ ควรขึ้นทะเบียนเกษตรกรตามปกติกับกรมส่งเสริมการเกษตร เพื่อใช้เป็นหลักฐานยืนยันการประกอบอาชีพเกษตรกรรม และเป็นประโยชน์หากต้องการเข้าร่วมโครงการสนับสนุนของภาครัฐในอนาคต

เมื่อไหร่ที่ต้องขออนุญาตจากหน่วยงานอื่นเพิ่มเติม

ข้อจำกัดจะเกิดขึ้นทันทีที่กิจกรรมเปลี่ยนจากการปลูก/ขายใบสด ไปสู่การผลิตหรือจำหน่ายในรูปแบบอื่น:

• แปรรูปเป็นอาหารหรือเครื่องดื่ม (เช่น ชากระท่อม เครื่องดื่มผสมใบกระท่อม) — ต้องขออนุญาตผลิตภัณฑ์อาหารจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ตามประเภทผลิตภัณฑ์ที่กฎหมายอาหารกำหนด
• เปิดร้านขายเครื่องดื่ม/อาหารที่มีส่วนผสมกระท่อม — ต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดสถานที่จำหน่ายและอายุผู้ซื้อตามกฎหมายควบคุมพืชกระท่อม รวมถึงขออนุญาตสถานประกอบการตามกฎหมายท้องถิ่นตามปกติ
• ส่งออกใบกระท่อมหรือผลิตภัณฑ์แปรรูป — ต้องปฏิบัติตามระเบียบการส่งออกสินค้าเกษตร/อาหาร และกฎหมายของประเทศปลายทางที่อาจยังจัดกระท่อมเป็นสารควบคุมอยู่ ต้องตรวจสอบก่อนส่งออกทุกครั้ง
• ปลูกเชิงพาณิชย์ขนาดใหญ่ — แม้ไม่ต้องขอใบอนุญาตปลูกเป็นการเฉพาะ แต่ควรแจ้งขึ้นทะเบียนเกษตรกรและติดต่อเกษตรอำเภอเพื่อขอคำแนะนำด้านการจัดการฟาร์มและมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง

เอกสารที่ควรเตรียมสำหรับการขึ้นทะเบียนเกษตรกรผู้ปลูก

1. บัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ปลูก
2. เอกสารสิทธิ์ในที่ดินที่ใช้ปลูก เช่น โฉนดที่ดิน น.ส.3 หรือหนังสือยินยอมจากเจ้าของที่ดินกรณีเช่า
3. ข้อมูลพื้นที่ปลูกโดยประมาณ (ไร่/งาน) และจำนวนต้น
4. แบบฟอร์มขึ้นทะเบียนเกษตรกรของกรมส่งเสริมการเกษตร (ขอได้ที่สำนักงานเกษตรอำเภอ)

สำหรับผู้ที่วางแผนแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหาร ควรเตรียมเอกสารเพิ่มเติมล่วงหน้าไว้ก่อนเริ่มผลิตจริง ได้แก่ สูตรส่วนผสม กระบวนการผลิต และสถานที่ผลิตที่ผ่านมาตรฐานสุขลักษณะตามที่ อย. กำหนด เพราะกระบวนการขออนุญาตผลิตภัณฑ์อาหารใช้เวลาตรวจสอบนานกว่าการขึ้นทะเบียนเกษตรกรทั่วไปมาก ควรเผื่อเวลาล่วงหน้าอย่างน้อยหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือนก่อนวันที่วางแผนเปิดขายจริง

ข้อจำกัดตามกฎหมายที่ต้องรู้

• ห้ามขายหรือให้ใบกระท่อม/ผลิตภัณฑ์กระท่อมแก่บุคคลอายุต่ำกว่า 18 ปี สตรีมีครรภ์ และสตรีให้นมบุตร
• ห้ามจำหน่ายในสถานศึกษา หอพักตามกฎหมายว่าด้วยหอพัก และสถานที่ราชการบางประเภทตามที่กฎหมายกำหนด
• ห้ามโฆษณาชักชวนให้บริโภคในลักษณะที่กฎหมายห้าม โดยเฉพาะโฆษณาที่มุ่งเป้าไปยังเยาวชน
• การนำใบกระท่อมไปผสมกับสารอื่นในลักษณะเครื่องดื่มมึนเมาผิดกฎหมาย (เช่นสูตรที่เคยเป็นข่าวลักษณะผสมยาควบคุมอื่น) ยังคงผิดกฎหมายตามกฎหมายยาเสพติดฉบับอื่นที่เกี่ยวข้อง แม้ตัวใบกระท่อมเองจะไม่ผิดกฎหมายแล้วก็ตาม
• การส่งออกต้องตรวจสอบสถานะทางกฎหมายของกระท่อมในประเทศปลายทางก่อนทุกครั้ง เพราะบางประเทศยังจัดเป็นสารควบคุม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เข้าใจว่าต้อง "ขึ้นทะเบียนขออนุญาตปลูก" เหมือนพืชควบคุมชนิดอื่น ทั้งที่กฎหมายปัจจุบันไม่ได้บังคับสำหรับการปลูกใช้เอง/ขายใบสด
• เริ่มแปรรูปเป็นเครื่องดื่มขายโดยไม่ได้ขออนุญาตผลิตภัณฑ์อาหารจาก อย. ก่อน ทำให้ถูกดำเนินคดีตามกฎหมายอาหาร
• ขายให้ลูกค้าโดยไม่ตรวจสอบอายุ ทำให้เผลอขายให้ผู้เยาว์โดยไม่ตั้งใจ
• ไม่ตรวจสอบกฎหมายประเทศปลายทางก่อนส่งออก ทำให้สินค้าถูกยึดที่ด่านศุลกากรต่างประเทศ
• สับสนระหว่าง "ใบกระท่อมสดที่ถูกกฎหมาย" กับ "เครื่องดื่มผสมสารอื่นที่ยังผิดกฎหมาย" ทำให้เข้าใจผิดว่าทุกรูปแบบการบริโภคถูกกฎหมายหมด

สรุป

การปลูกกระท่อมเพื่อใช้เองหรือขายใบสดในปัจจุบันไม่ต้องขึ้นทะเบียนขออนุญาตปลูกเป็นการเฉพาะ แต่ทันทีที่ขยับไปสู่การแปรรูปเป็นอาหาร/เครื่องดื่ม เปิดร้านจำหน่าย หรือส่งออก จะมีหน่วยงานและขั้นตอนขออนุญาตที่ต่างกันไปตามกิจกรรม ผู้ที่วางแผนทำเป็นธุรกิจควรแยกให้ชัดว่าตนเองอยู่ในขั้นไหน แล้วเตรียมเอกสารและขออนุญาตให้ครบก่อนเริ่มขายจริง พร้อมปฏิบัติตามข้อจำกัดเรื่องอายุผู้ซื้อและสถานที่ต้องห้ามอย่างเคร่งครัด

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2564 — กฎหมายหลักที่กำหนดสถานะทางกฎหมายของพืชกระท่อม ข้อจำกัดการขาย และสถานที่ต้องห้าม
• 📄สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) — หน่วยงานรับขออนุญาตผลิตภัณฑ์อาหาร/เครื่องดื่มที่มีส่วนผสมของกระท่อม
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — หน่วยงานขึ้นทะเบียนเกษตรกรผู้ปลูกพืชทั่วไป รวมถึงผู้ปลูกกระท่อม

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ