ปลูกเบญจมาศตัดดอก เปิดไฟกลางคืนคุมการออกดอกอย่างไร

คำตอบเร็ว: เบญจมาศเป็นพืชวันสั้น ถ้าได้แสงกลางวันเกินราว 13.5 ชั่วโมงจะไม่ออกดอก ตามองค์ความรู้ของสำนักงานเกษตรอำเภอศรีบุญเรือง จังหวัดหนองบัวลำภู ที่เผยแพร่ผ่านกรมส่งเสริมการเกษตร ในไทยแสงกลางวันตลอดปีอยู่ราว 12.5 ชั่วโมง เบญจมาศจึงออกดอกได้ทุกฤดู แต่ต้องปล่อยให้ต้นสูงพอก่อน โดยเปิดไฟช่วงกลางคืนเพื่อยืดช่วงเจริญทางลำต้น แล้วหยุดไฟเพื่อให้ออกดอก จำนวนวันที่เปิดไฟขึ้นกับพันธุ์ ฤดู และความยาวก้านดอกที่ตลาดต้องการ ให้ทดลองแปลงเล็กก่อนเสมอ

คนปลูกเบญจมาศตัดดอกมือใหม่มักเจอสองปัญหาที่เกิดจากเรื่องเดียวกัน คือดอกบานเร็วเกินไปทั้งที่ก้านสั้น กับต้นที่สูงดีแต่ไม่ยอมออกดอกสักที ทั้งสองอย่างมาจากการจัดการแสงกลางคืน บทความนี้เน้นเฉพาะเรื่องเปิดไฟคุมการออกดอก ตามตัวเลขที่มาจากกรมส่งเสริมการเกษตร กรมวิชาการเกษตร และงานวิจัยมหาวิทยาลัย ส่วนภาพรวมการขายผ่านตลาดค้าส่งไม้ดอกไม้ประดับได้เขียนไว้แล้วใน ขายไม้ดอกไม้ประดับผ่านตลาดค้าส่งต่างจังหวัด ที่นี่จะไม่ซ้ำเรื่องช่องทางตลาด

ทำไมเปิดไฟกลางคืนถึงคุมการออกดอกได้

เบญจมาศส่วนใหญ่ตอบสนองต่อความยาวของคืน กรมวิชาการเกษตรอธิบายว่าเป็นพืชวันสั้น การพัฒนาดอกต้องการแสงน้อยกว่า 10-13 ชั่วโมงต่อวัน ต่อเนื่องราว 30-60 วัน ถ้าช่วงนั้นคืนสั้นไป ตาดอกจะไม่พัฒนาเป็นดอกบานสมบูรณ์ มักเป็นเพียงตุ่มดอกสีเขียวที่ไม่สร้างกลีบสีและไม่บาน

ตัวเลขเกณฑ์ที่นำเสนอต่างกันเล็กน้อยตามแหล่ง ให้อ่านอย่างนี้

• เอกสารองค์ความรู้ของ กรมส่งเสริมการเกษตร (ผู้บันทึกเป็นนักวิชาการส่งเสริมการเกษตร สำนักงานเกษตรอำเภอศรีบุญเรือง) ระบุว่าถ้าได้แสงกลางวันเกิน 13 ชั่วโมงครึ่งจะไม่ออกดอก และแสงทั่วประเทศไทยตลอดปีราว 12 ชั่วโมงครึ่ง จึงปลูกให้ออกดอกได้ทุกฤดู
• กรมวิชาการเกษตรระบุว่าต้องมีแสงน้อยกว่า 10-13 ชั่วโมงต่อวันเพื่อพัฒนาดอก
• งานวิจัยของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ (วารสาร Journal of Agricultural Production, MJU) ทดลองเบญจมาศ 22 จีโนไทป์ พบว่าที่ช่วงแสง 11 ชั่วโมง ทุกจีโนไทป์สร้างตาดอกและบานได้ ที่ 13 ชั่วโมง ทุกจีโนไทป์ยังสร้างตาดอกในฤดูปลูก แต่บานสมบูรณ์เพียง 14 จีโนไทป์ และนอกฤดูมีเพียง 2 จีโนไทป์ที่บานครบ ส่วนที่แสงต่อเนื่อง 24 ชั่วโมง แทบไม่ออกดอก

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ เกณฑ์ตัวเลขไม่ตายตัว ขึ้นกับพันธุ์และอุณหภูมิ พันธุ์ที่ทนอากาศร้อนได้ดีจะออกดอกง่ายกว่าในที่ราบช่วงร้อน จึงต้องถามผู้ขายต้นพันธุ์ว่าพันธุ์นั้นต้องการช่วงวันสั้นกี่สัปดาห์ และกำหนดวันปลูกย้อนหลังจากวันที่ต้องการเก็บ

เบญจมาศตัดดอกปลูกได้ช่วงไหน

กรมวิชาการเกษตรระบุว่าช่วงที่เหมาะต่อการผลิตเบญจมาศในประเทศไทยคือ 11 กันยายนถึง 9 มกราคม ในช่วงนี้บริเวณใบที่ปลายยอดจะเริ่มพัฒนาเป็นตาดอก ส่วนการผลิตนอกฤดู (10 มกราคมถึง 10 กันยายน) ต้องใช้ผ้าดำคลุมโรงเรือนช่วงเช้าและเย็นเพื่อลดชั่วโมงแสง แต่คุณภาพดอกจะลดลง นอกจากนี้การผลิตในช่วงวันสั้นที่อุณหภูมิต่ำจะได้ดอกใหญ่ ช่อดอกยาว แต่เก็บเกี่ยวช้ากว่าช่วงอุณหภูมิสูง

เอกสารเดียวกันระบุว่าบางพันธุ์ เช่น เหลืองทอง ขาวตาก และเก็กฮวย เจอปัญหาแสดงตาดอกแบบวันยาวเพราะอุณหภูมิสูงในที่ราบ ทำให้ต้องปลูกที่สูง ขณะที่พันธุ์เหลืองขมิ้นออกดอกได้ตลอดปี สำหรับที่ราบ ศูนย์วิจัยพืชสวนศรีสะเกษได้คัดพันธุ์ที่ปรับตัวได้ดีและให้ช่วงเก็บเกี่ยวยาวกว่าพันธุ์จากที่สูง 2-3 เดือน ได้แก่ เรโซมี รีบอเนต โพลารีส โกลเดนท์โพลารีส จากัวร์เรด และชมพูหวาน ซึ่งแนะนำให้เกษตรกรที่ราบใช้ผลิตเพื่อการค้า ส่วนสายต้น "เบญจมาศศรีสะเกษ 01" ที่เก็บเกี่ยวภายใน 98-113 วัน ยังอยู่ระหว่างเสนอเป็นพันธุ์แนะนำ ณ ข้อมูลที่เปิดอ่านได้ จึงควรตรวจกับศูนย์วิจัยพืชสวนศรีสะเกษก่อนหาต้นพันธุ์

ขั้นตอนเปิดไฟคุมการออกดอก เรียงตามลำดับเวลา

ตารางนี้สรุปตามเอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรและกรมวิชาการเกษตร จุดที่สองแหล่งให้ตัวเลขต่างกันผมระบุไว้ชัด เพราะคือจุดที่คุณต้องตัดสินใจเองตามพันธุ์และตลาด

ทำไมสองแหล่งต่างกัน (เริ่มไฟที่ 10-15 วัน เปิดนาน 7-10 วัน เทียบกับเปิดต่อเนื่องถึง 30-45 วัน) เพราะเป้าหมายและพันธุ์ไม่เหมือนกัน แปลงสาธิตของเกษตรกรที่สำนักงานเกษตรอำเภอบันทึกไว้เป็นการเปิดไฟสั้นเพื่อให้ได้ความสูงตามมาตรฐานของตลาดในพื้นที่ ส่วนข้อมูลกรมวิชาการเกษตรเป็นข้อแนะนำสำหรับช่อดอกยาวกว่า 40 เซนติเมตร ถ้าคุณปลูกพันธุ์ใหม่ ให้แบ่งแปลงเล็กสองแปลงทดลองจำนวนวันที่เปิดไฟต่างกัน แล้ววัดก้านดอกที่เก็บเกี่ยว เพื่อได้ตัวเลขของพันธุ์และฤดูของคุณเอง

อุปกรณ์ไฟตามตัวอย่างของเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตร

เอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรบันทึกอุปกรณ์ของเกษตรกรที่ปลูกในแปลง ใช้หลอดตะเกียบ 18 วัตต์ ห่างกันจุดละ 2 เมตร สำหรับหลอดไฟ 16 ชุด (หัวขั้ว หมวก หลอด สายไฟ) ราคา 2,400 บาท ตัวตัดไฟ (ตั้งเวลา) 800 บาท ตาข่ายพยุงต้น 1,400 บาท ตาข่ายพรางแสง 1,500 บาท สายยาง 1,000 บาท และถังฉีดยา 1,500 บาท ราคาเหล่านี้เป็นตัวเลขตามบันทึกของเกษตรกรรายหนึ่ง ไม่ระบุปีชัดเจน (ไฟล์เผยแพร่บนเว็บไซต์เมื่อปี 2561) ราคาปัจจุบันให้ตรวจกับร้านอุปกรณ์ในพื้นที่

ตัวอย่างคำนวณการใช้ไฟ (ตัวอย่างเท่านั้น)

คำนวณจากตัวเลขในเอกสาร คือหลอด 18 วัตต์ 16 ชุด เปิดวันละ 4 ชั่วโมง นาน 7-10 วัน ส่วนราคาค่าไฟต่อหน่วยให้ใช้ตามบิลของคุณ เพราะผมไม่มีตัวเลขที่ลงวันที่ยืนยันได้

ตัวอย่างนี้บอกขนาดว่าไฟเสริมกลางคืนของแปลงตามเอกสารกินไฟน้อยมากเมื่อเทียบกับค่าอื่น แต่ถ้าแปลงใหญ่ขึ้น ใช้หลอดวัตต์สูงขึ้น หรือเปิด 30-45 วันตามแนวของกรมวิชาการเกษตร ตัวเลขจะเพิ่มตามสัดส่วน ให้คำนวณใหม่ตามสูตรเดิม

เตรียมแปลงและดูแลพื้นฐาน

• ดิน: โปร่งร่วนซุย ระบายน้ำดี pH 6-7 ถ้าเป็นที่ลุ่มน้ำท่วมถึงและเป็นดินเหนียว ให้ยกร่อง แปลงกว้าง 1 เมตร เว้นทางเดินข้างละ 50 เซนติเมตร เตรียมดินหน้าแล้ง ตากดิน 1 สัปดาห์ ใส่ปุ๋ยคอกและปูนขาว ใช้เวลาเตรียมประมาณ 1 เดือน
• ปลูกตอนเย็น: เอกสารระบุว่าปลูกตอนเย็นดีกว่าตอนเช้า ต้นไม่เฉา ตั้งตัวเร็ว และควรคลุมด้วยตาข่ายพรางแสงช่วงแรก
• ทยอยปลูกทุก 7 วัน: เพื่อให้ดอกออกสู่ตลาดทยอยกัน ไม่ออกพร้อมกันหมดจนราคาตก
• น้ำ: 10-15 วันแรกหลังย้ายปลูก รดเช้า-เย็น เมื่อตั้งตัวแล้วรดวันละครั้งตอนเช้า รดให้โชกเพื่อป้องกันการสะสมเกลือ ซึ่งเป็นอันตรายกับเบญจมาศมาก
• ปุ๋ย: ตามเอกสารใช้ปุ๋ยไนโตรเจน (46-0-0) ร่วมกับ 15-15-15 หว่าน 3-4 ขีดต่อแปลงยาว 20 เมตร เดือนละ 2 ครั้ง ร่วมกับน้ำหมักชีวภาพ นี่คือตัวอย่างของเกษตรกรรายนั้น ให้ปรับตามผลวิเคราะห์ดินและคำแนะนำของเกษตรอำเภอ
• ตาข่ายพยุง: วางตาข่ายตั้งแต่เริ่มปลูกจนเก็บเกี่ยว เลื่อนขึ้นตามความสูงเพื่อไม่ให้ต้นล้ม
• ปลูกหมุนเวียน: เอกสารแนะนำปลูกสลับพืชตระกูลถั่วและผัก เพราะปลูกซ้ำที่เดิมจะสะสมโรคแมลง ไม่ควรเปิดไฟและสารเคมีโดยไม่สังเกตแปลงก่อน

เด็ดยอดหรือไม่เด็ดยอด เลือกอย่างไร

เอกสารระบุว่าการเด็ดยอดทำให้แตกกิ่งข้างได้ดอกมากขึ้นและบานพร้อมกัน แต่ดอกมักเล็ก ขายได้ราคาต่ำ ส่วนการปลูกแบบต้นเดียวดอกเดียวโดยปลิดกิ่งข้างทิ้ง ดอกจะใหญ่ ก้านยาวแข็งแรง ประหยัดเวลาเด็ดยอด การปลิดดอกข้างใช้ได้เฉพาะบางพันธุ์ เช่น เหลืองเขี้ยว เหลืองไข่ ขณะที่พันธุ์ช่อดอกอย่างเหลืองทองไม่ต้องปลิด วิธีปลิดที่ถูกคือใช้นิ้วโป้งโน้มดอกตูมลงแล้วกดพับเข้าหาตัวให้คอดอกหัก ไม่ควรใช้วิธีเด็ด เพราะเสียเวลาและก้านที่ค้างอยู่ทำให้ก้านดอกไม่เรียบ

ต้นทุนและรายได้ตามบันทึกเกษตรกร ใช้ด้วยความระวัง

เอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรบันทึกต้นทุนและผลตอบแทนต่อไร่ ปีแรก ของเกษตรกรรายหนึ่งไว้ ผมสรุปเป็นตาราง พร้อมหมายเหตุว่าทำไมไม่ควรเอาไปคาดการณ์กำไรของคุณ

ข้อสังเกตของผมเอง ตัวเลขในเอกสารนี้บวกลบถูกต้องตามที่เขียน (ต้นทุนรวม 26,200 บาท) แต่ผลผลิต 6,000 กิโลกรัมจาก 2,000 ต้นหมายถึงราว 3 กิโลกรัมต่อต้น ซึ่งดูสูงมากสำหรับเบญจมาศตัดดอก และเอกสารไม่ได้รวมค่าแรง ค่าที่ดิน ค่าน้ำค่าไฟ และไม่ระบุปีของราคา 50 บาทต่อกิโลกรัม จึงเป็นเพียงบันทึกตัวอย่าง ไม่ใช่การประมาณกำไรที่ใช้วางแผนได้ ถ้าจะลงทุนจริง ให้ทดลองแปลงเล็ก นับดอกที่ขายได้จริงและราคาที่ตลาดให้

ขายได้ราคาเท่าไหร่

ผมไม่ใส่ราคาตลาดเบญจมาศตัดดอกเป็นตัวเลข เพราะไม่มีแหล่งทางการที่ลงวันที่ ราคาผันผวนตามฤดูกาล เทศกาล เกรดดอก ขนาดช่อ และพื้นที่ ให้ไปดูราคาของจริงที่ตลาดค้าส่งไม้ดอกในจังหวัดคุณหลายวันติดกัน จดราคาแยกตามสีและขนาดดอก แล้วเทียบกับต้นทุนต่อก้านที่คุณคำนวณจากสูตร ต้นทุนต่อหน่วย = ต้นทุนรวม ÷ ปริมาณขาย แนวคิดการวางแผนส่งของให้ต่อเนื่องและการเลือกตลาดอ่านเพิ่มที่ ขายไม้ดอกไม้ประดับผ่านตลาดค้าส่งต่างจังหวัด และถ้าสนใจไม้ตัดดอกชนิดอื่นเพื่อกระจายความเสี่ยง ดู 10 ข้อควรรู้ก่อนลงทุนปลูกกุหลาบตัดดอกในโรงเรือน และ ข้อผิดพลาดที่มือใหม่ปลูกบัวหลวงตัดดอกมักเจอ

โรคและแมลงที่ควรเฝ้าระวัง

เอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรระบุโรคที่พบ 4 อย่าง คือ โรคใบจุด โรคใบเหี่ยว โรคใบแห้ง และโรคดอกเน่า ไม่ได้ระบุชื่อสารเคมีหรืออัตราใช้ ผมจึงไม่ขอระบุ ให้ปรึกษาเกษตรอำเภอหรือสำนักงานเกษตรจังหวัดเพื่อรับคำแนะนำที่ตรงกับโรคที่พบและปฏิบัติตามฉลากผลิตภัณฑ์ เอกสารยังแนะนำให้ฉีดยาป้องกันโรคทุก 10 วัน แต่ตรงนี้ควรหมายถึงการเฝ้าสังเกตและป้องกันตามคำแนะนำ ไม่ใช่พ่นสารโดยไม่ดูอาการ เพราะดอกที่ตัดไปขายต้องปลอดภัยต่อคนจัดช่อและผู้ซื้อ

ข้อผิดพลาดที่มือใหม่เจอบ่อย

• เปิดไฟช้าเกินไปหรือสั้นเกินไป ต้นไม่ทันสูง ก้านดอกสั้น ใบน้อย ดอกเล็ก ตามที่เอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรเตือน
• เปิดไฟนานเกินไปหรือเปิดต่อจนใกล้เก็บ ทำให้ดอกไม่เกิดและเสียรอบ
• มีแสงรั่วจากหลอดในโรงเรือนข้างเคียงหรือไฟถนนในช่วงที่ควรเป็นคืนยาว ตาดอกจึงไม่พัฒนา
• เลือกพันธุ์จากที่สูงมาปลูกในที่ราบช่วงร้อน แล้วเจอตาดอกแบบวันยาว
• ปลูกพร้อมกันทั้งแปลงในวันเดียว ดอกออกพร้อมกัน ราคาตกหรือขายไม่ทัน
• เด็ดยอดทุกแปลงโดยไม่ดูว่าตลาดที่คุณขายให้ราคาดอกใหญ่หรือดอกช่อ
• ใช้ปุ๋ยและน้ำตามเอกสารโดยไม่ตรวจดิน จนเกิดการสะสมเกลือในแปลง

สรุป

เบญจมาศเป็นพืชวันสั้น ในไทยคืนยาวพอให้ออกดอกได้ตลอดปี ปัญหาจึงอยู่ที่การปล่อยให้ต้นสูงพอก่อนออกดอก ซึ่งทำได้ด้วยการเปิดไฟกลางคืน แหล่งทางการให้ตัวเลขต่างกัน (เปิด 4 ชั่วโมง นาน 7-10 วันตามตัวอย่างเกษตรกร หรือ 3-4 ชั่วโมงในช่วง 30-45 วันตามกรมวิชาการเกษตร) จึงควรทดลองแปลงเล็กตามพันธุ์และฤดูของคุณ เลือกพันธุ์ที่เหมาะกับที่ราบ ทยอยปลูกทุก 7 วัน และเทียบราคาตลาดจริงก่อนลงทุนขยายพื้นที่ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร (ศูนย์ ESC) — องค์ความรู้ การปลูกดอกเบญจมาศ บันทึกโดยนักวิชาการส่งเสริมการเกษตร สำนักงานเกษตรอำเภอศรีบุญเรือง จังหวัดหนองบัวลำภู ตัวเลขแสงไฟ ระยะปลูก ต้นทุน (https://esc.doae.go.th/wp-content/uploads/2018/10/benjamad.pdf)
• 📄กรมวิชาการเกษตร (สถาบันวิจัยพืชสวน) — การพัฒนาพันธุ์เบญจมาศสำหรับที่ราบ ช่วงปลูกที่เหมาะ แสงกลางคืน 3-4 ชั่วโมง และพันธุ์แนะนำ (https://www.doa.go.th/hort/wp-content/uploads/2020/03/การพัฒนาพันธุ์เบญจมาศสำหรับที่ราบ.pdf)
• 📄มหาวิทยาลัยแม่โจ้ (Journal of Agricultural Production) — การตรวจสอบการตอบสนองความยาววันต่อการชักนำและพัฒนาตาดอกของเบญจมาศ (https://li01.tci-thaijo.org/index.php/japmju/article/view/255381)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ