เห็ดเผาะขึ้นช่วงไหน ทำให้ขึ้นในสวนตัวเองได้หรือไม่

คำตอบเร็ว: เห็ดเผาะขึ้นช่วงต้นฝน ราวพฤษภาคมถึงสิงหาคม ในป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ และป่าสนที่ดินเป็นดินทราย ชาวบ้านสังเกตว่าออกมากหลังอากาศร้อนอบอ้าวแล้วมีฝนตก ส่วนการทำให้ขึ้นในสวนตัวเอง ทำได้แต่ต้องใช้เวลาหลายปี เพราะเห็ดเผาะเป็นเห็ดไมคอร์ไรซาที่ต้องอาศัยรากไม้เจ้าบ้าน เช่น ยางนา เต็ง รัง พะยอม เพาะในถุงหรือในโรงเรือนแบบเห็ดทั่วไปไม่ได้ งานของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยระบุว่าเห็ดเริ่มออกหลังปลูกไม้ที่ใส่เชื้อแล้ว 4–5 ปี

พอฝนแรกตกในเดือนพฤษภาคม ตลาดเช้าในภาคเหนือและอีสานจะเริ่มมีเห็ดเผาะวางเป็นกอง ๆ ขายกันเป็นลิตร คำถามที่ตามมาทุกปีคือ "ทำไมปีนี้แพง" กับ "ปลูกเองได้ไหม" บทความนี้ตอบทั้งสองข้อ โดยแยกให้ชัดว่าอะไรเป็นข้อมูลจากงานวิจัยและหน่วยงาน อะไรเป็นประสบการณ์ของชาวบ้าน และอะไรที่ยังไม่มีใครยืนยันได้ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ใครที่สนใจเห็ดเพาะได้รอบสั้นกว่านี้ อ่านเทียบได้ที่ ต้นทุนเพาะเห็ดโคนน้อย และ ปฏิทินเพาะเห็ดฟาง

เห็ดเผาะคืออะไร ทำไมเพาะแบบเห็ดอื่นไม่ได้

ศูนย์สิรินธรเพื่อการพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม อธิบายว่าเห็ดเผาะอยู่ในวงศ์ Diplocystaceae ชาวบ้านแบ่งเป็นเห็ดเผาะฝ้าย (เปลือกบาง เนื้อนุ่ม) กับเห็ดเผาะหนัง (เปลือกหนา กรอบ) พบในป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ และป่าสนที่เป็นดินทราย ช่วงต้นฝนพฤษภาคมถึงสิงหาคม

เห็ดเผาะต่างจากเห็ดนางฟ้าหรือเห็ดฟางตรงที่เป็นเห็ดไมคอร์ไรซาชนิดเอ็กโตไมคอร์ไรซา คือเส้นใยเห็ดพันอยู่กับรากฝอยของต้นไม้ ต้นไม้ให้น้ำตาล เห็ดช่วยต้นไม้ดูดน้ำและธาตุอาหาร ทีมวิจัยของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (รศ.ดร.จิตรตรา เพียภูเขียว และ รศ.ดร.นพดล กิตนะ) ระบุว่าเห็ดกลุ่มนี้เพาะเลี้ยงแบบเห็ดทั่วไปโดยไม่มีต้นไม้เจ้าบ้านไม่ได้ จึงต้องปลูกต้นไม้ก่อนแล้วใส่เชื้อเห็ดให้ราก

เห็ดเผาะขึ้นช่วงไหน และสัญญาณที่ชาวบ้านใช้

คนเก็บเห็ดที่ชำนาญจะดูดินที่นูนหรือแตกเป็นรอยเล็ก ๆ ใต้ใบไม้แห้ง เพราะดอกเห็ดเผาะเกิดใต้ผิวดินแล้วค่อยดันขึ้นมา ดอกอ่อนที่ยังขาวข้างในเป็นที่ต้องการของตลาด ดอกแก่ข้างในจะดำและเป็นผงสปอร์ ซึ่งคนทำเชื้อเห็ดต้องการแทน

ทำไมเห็ดเผาะราคาสูงและแกว่งทุกปี

ราคาเห็ดเผาะขึ้นกับฝนและปริมาณที่หาได้จากป่าในปีนั้น ตัวเลขด้านล่างเป็นราคาที่มีวันที่กำกับจากแหล่งที่เปิดดูได้ ไม่ใช่ราคากลาง

ไทยรัฐรายงานด้วยว่าปีที่แล้งเห็ดจะน้อยและแพงขึ้น ซึ่งตรงกับที่ชาวบ้านสังเกตกันมานาน ราคาในตารางเป็นราคาเฉพาะพื้นที่และช่วงเวลา ใครจะซื้อหรือขาย ให้ดูราคาในตลาดท้องถิ่นของตัวเองในวันนั้น

ทำให้เห็ดเผาะขึ้นในสวนตัวเอง ทำได้อย่างไร

มีหลายหน่วยงานทดลองทำแล้ว ทั้งกรมป่าไม้ สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.) ร่วมกับมหาวิทยาลัยแม่โจ้ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หลักการเหมือนกันคือ ใส่เชื้อเห็ดให้รากต้นไม้เจ้าบ้าน แล้วรอให้ต้นไม้โตพอ

เลือกต้นไม้เจ้าบ้าน

• ไม้วงศ์ยาง เช่น ยางนา เต็ง รัง พะยอม เป็นกลุ่มที่ใช้ในงานทดลอง
• งานวิจัยของ วว. และ ม.แม่โจ้ แพร่ ในระดับเรือนเพาะชำ (2565) พบว่ากล้าเต็งอายุ 3 เดือนที่ใส่หัวเชื้อสปอร์ 20 มล. 2 ครั้ง มีรากที่เกิดเอ็กโตไมคอร์ไรซามากที่สุด 81.31%
• งานทดลองปลูกในพื้นที่จังหวัดน่าน (2564) ใช้กล้าไม้หลายชนิด เช่น ตะเคียนทอง มะค่าโมง ที่ใส่เชื้อเห็ดเผาะและเห็ดตับเต่า พบว่ากล้าที่ปลูกในสภาพสวนกล้วยเติบโตดีที่สุดหลัง 6 เดือน
• ถ้ามีต้นยางนาหรือเต็งรังอายุหลายปีในสวนอยู่แล้ว ใส่เชื้อที่รากต้นเดิมได้ ไม่ต้องรอปลูกใหม่

ทำหัวเชื้อจากดอกเห็ดแก่

โครงการของกรมป่าไม้ที่ไทยแลนด์พลัสรายงานไว้ ทำหัวเชื้อจากดอกเห็ดแก่ที่เก็บในช่วงมิถุนายน–กรกฎาคม นำส่วนที่เป็นสปอร์มาปั่นกับน้ำอัตรา 1 ต่อ 20 แล้วรดให้กล้าไม้ต้นละ 50–60 ซีซี 2 ครั้ง ห่างกันราว 1 เดือน ส่วนวิธีที่บล็อกฟาร์มวาโยเผยแพร่ตามแนวทางของ ม.แม่โจ้ ใช้ดอกเห็ดแก่ 1 ส่วนต่อน้ำที่ไม่มีคลอรีน 2 ส่วน ผสมน้ำยาล้างจาน 2–3 หยด ช่วยให้สปอร์กระจายในน้ำ สัดส่วนของสองแหล่งต่างกัน ยังไม่มีแหล่งไหนยืนยันว่าแบบไหนได้ผลกว่า ควรถามสำนักงานป่าไม้หรือมหาวิทยาลัยในพื้นที่ที่ทำโครงการอยู่

ขั้นตอนใส่เชื้อให้ต้นที่โตแล้ว (ตามแนวทาง ม.แม่โจ้ ที่ฟาร์มวาโยเผยแพร่)

1. เลือกช่วงต้นฝน ดินชื้น
2. คุ้ยดินรอบโคนต้นในแนวทรงพุ่มให้เห็นรากฝอย ระวังไม่ให้รากใหญ่เสียหาย
3. ราดน้ำหัวเชื้อลงบนรากฝอยให้ทั่ว
4. กลบดินและคลุมด้วยใบไม้ ห้ามเผา
5. ใส่เชื้อซ้ำในปีที่ 2 ตามแนวทางเดียวกัน

ต้องรอนานแค่ไหน ได้เท่าไร

สรุปจากตัวเลขเหล่านี้คือ การทำเห็ดเผาะในสวนเป็นงานระยะยาว ไม่ใช่รายได้ปีแรก ไม่มีแหล่งไหนรับรองว่าใส่เชื้อแล้วเห็ดต้องขึ้น ผลขึ้นกับดิน ความชื้น และการดูแลต้นไม้ วิธีที่เหมาะกับเกษตรกรคือรวมเข้ากับการปลูกไม้ยืนต้นที่ตั้งใจปลูกอยู่แล้ว เช่น ปลูกยางนาเป็นแนวเขตหรือปลูกเป็นวนเกษตร ดูแนวคิดการวางแปลงได้ที่ ปฏิทินวนเกษตรไม้มีค่าปลูกร่วมพืชอื่น เห็ดจะเป็นรายได้เสริมเมื่อถึงเวลา ส่วนเนื้อไม้ก็ยังเป็นทรัพย์สินระยะยาว ส่วนคนที่ต้องการรายได้จากเห็ดเร็วกว่า ลองดูโครงสร้างต้นทุนของเห็ดเพาะใน ต้นทุนและกำไรการเพาะเห็ด

สิ่งที่ห้ามทำเพื่อหาเห็ด

ความเชื่อว่าเผาป่าแล้วเห็ดเผาะจะขึ้นมากยังพบอยู่ในบางพื้นที่ แต่ไม่มีแหล่งข้อมูลทางวิชาการที่บทความนี้เปิดดูแล้วสนับสนุนความเชื่อนี้ ขั้นตอนใส่เชื้อของ ม.แม่โจ้ ใช้การคลุมใบไม้ ไม่ใช้การเผา การเผาหน้าดินยังทำลายรากฝอยที่เส้นใยเห็ดอาศัยอยู่ และเป็นต้นเหตุไฟป่า เรื่องบทลงโทษทางกฎหมายของการเผาป่าในแต่ละพื้นที่ ให้สอบถามสำนักงานป่าไม้หรือที่ว่าการอำเภอ บทความนี้ไม่ระบุอัตราโทษเพราะไม่ได้ตรวจสอบตัวบทล่าสุด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อเชื้อเห็ดเผาะมาเพาะในถุงก้อนแบบเห็ดนางฟ้า เห็ดเผาะต้องอาศัยรากไม้เจ้าบ้าน เพาะแบบก้อนเชื้อไม่ได้
• คาดหวังผลผลิตปีแรก แหล่งข้อมูลทุกแหล่งชี้ว่าต้องรอ 3–5 ปีหลังปลูก
• ใช้ดอกอ่อนทำหัวเชื้อ หัวเชื้อต้องใช้ดอกแก่ที่ข้างในเป็นผงสปอร์
• ผสมหัวเชื้อด้วยน้ำประปาที่มีคลอรีน แนวทางที่ฟาร์มวาโยเผยแพร่ให้ใช้น้ำไม่มีคลอรีน
• เผาใบไม้ใต้ต้นให้โล่ง ทำลายรากฝอยและเสี่ยงไฟลาม ให้ใช้ใบไม้คลุมดินแทน
• ใช้ราคาปีก่อนคิดรายได้ ราคาแกว่งตามฝนและปริมาณเห็ดแต่ละปี

สรุป

เห็ดเผาะขึ้นปีละครั้งช่วงต้นฝน พฤษภาคมถึงสิงหาคม ในป่าเต็งรังและป่าดินทราย ราคาแกว่งตามฝนในแต่ละปี การทำให้ขึ้นในสวนตัวเองทำได้จริงตามงานของกรมป่าไม้ วว. ม.แม่โจ้ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยใส่เชื้อจากดอกเห็ดแก่ให้รากยางนา เต็ง รัง หรือพะยอม แต่ต้องรอ 3–5 ปี และไม่มีใครรับรองผลได้ เหมาะกับคนที่ตั้งใจปลูกไม้ยืนต้นอยู่แล้ว และอยากได้รายได้เสริมจากต้นไม้ในระยะยาว ใครอยากเริ่ม ให้ติดต่อสำนักงานป่าไม้หรือมหาวิทยาลัยในพื้นที่ที่มีโครงการกล้าไม้ใส่เชื้อเห็ด

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄ศูนย์สิรินธรเพื่อการพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม — ข้อมูลเห็ดเผาะ ฤดู แหล่งที่พบ ราคา https://isancenter.msu.ac.th/?p=1706
• 📄ไทยรัฐออนไลน์ (8 มิ.ย. 2569) — ราคาเห็ดเผาะในตลาดจังหวัดกำแพงเพชร https://www.thairath.co.th/agriculture/agricultural-products/2938182
• 📄วารสารเกษตรพระวรุณ (วว. และ ม.แม่โจ้-แพร่ 2565) — การใส่เชื้อเห็ดเผาะให้กล้าไม้วงศ์ยางในเรือนเพาะชำ https://li01.tci-thaijo.org/index.php/agritechjournal/article/view/252424
• 📄วารสารเกษตรพระวรุณ (วว. และ ม.แม่โจ้ 2564) — การปลูกกล้าไม้ใส่เชื้อเห็ดเผาะและเห็ดตับเต่าในพื้นที่จังหวัดน่าน https://li01.tci-thaijo.org/index.php/agritechjournal/article/view/248912
• 📄กรมป่าไม้ ผ่านไทยแลนด์พลัส (11 มี.ค. 2565) — โครงการกล้าไม้ใส่เชื้อเห็ดไมคอร์ไรซา https://www.thailandplus.tv/archives/496258
• 📄สำนักจัดการทรัพยากรป่าไม้ที่ 7 (อุบลราชธานี) กรมป่าไม้ — โครงการพัฒนาพื้นที่บริเวณหนองอุ่ม จ.ยโสธร https://www.forest.go.th/ubonratchathani/th/%E0%B9%82%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%92%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%B7%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B4/
• 📄จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (24 ม.ค. 2566) — งานวิจัยเห็ดไมคอร์ไรซากับกล้าไม้วงศ์ยาง https://www.chula.ac.th/highlight/98841/
• 📄ฟาร์มวาโย (บล็อก แหล่งข้อมูลรอง อ้างแนวทาง ม.แม่โจ้) — วิธีทำหัวเชื้อและใส่เชื้อเห็ดเผาะให้ต้นไม้ https://farm.vayo.co.th/blog/puffball-mushrooms-cultivation/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ