ตะไคร้มีกี่สายพันธุ์ ปลูกระยะเท่าไหร่ถึงตัดขายได้ตลอด

คำตอบเร็ว: คำว่าตะไคร้ในไทยครอบคลุมพืชคนละกลุ่มกันสามชนิดที่ใช้ต่างทางกันสิ้นเชิง ตะไคร้บ้านหรือตะไคร้แกงใช้ปรุงอาหารและขายสดตามตลาด ตะไคร้หอมใช้กลั่นน้ำมันหอมระเหยไล่ยุงและไม่ใช้กิน ส่วนตะไคร้ต้นเป็นไม้ยืนต้นบนพื้นที่สูงที่เก็บผลไปกลั่นน้ำมัน ระยะปลูกที่ใช้ได้จริงสำหรับตะไคร้บ้านเพื่อขายสดคือราว 50x75 ถึง 75x75 เซนติเมตร ได้ราว 2,800-4,200 กอต่อไร่ ส่วนตะไคร้หอมที่กอใหญ่กว่าให้เปิดเป็น 75x100 ถึง 100x100 เซนติเมตร ตัดรอบแรกได้เมื่ออายุราว 4-6 เดือน จากนั้นแยกหน่อรอบนอกขายทุก 1.5-3 เดือน โดยต้องใส่ปุ๋ยคอกและพรวนโคนหลังตัดทุกครั้ง ไม่เช่นนั้นกอจะทรุดภายในปีที่สองถึงสาม

ตะไคร้ขึ้นชื่อว่าปลูกง่ายจนหลายคนเสียบท่อนพันธุ์ลงดินแล้วปล่อยทิ้ง พอตัดขายไปได้สองสามรอบก็เริ่มเจอปัญหาเดิม ๆ คือหน่อเล็กลง โคนไม่อวบ กอกลางแปลงกลายเป็นตอแข็งแตกหน่อไม่ออก และแม่ค้าเริ่มลดราคาเพราะโคนสั้นไม่ได้ขนาด อีกเรื่องที่ทำให้เสียเวลาทั้งรอบคือซื้อท่อนพันธุ์ผิดชนิดมาปลูกเพื่อขายเข้าครัว แต่ได้ตะไคร้หอมซึ่งขายเป็นตะไคร้แกงไม่ได้ บทความนี้แยกให้ชัดว่าตะไคร้แต่ละชนิดใช้ต่างกันอย่างไร ระยะปลูกเท่าไหร่ได้กี่กอต่อไร่ และต้องบำรุงยังไงให้ตัดขายได้ต่อเนื่องโดยกอไม่ทรุด

ตะไคร้บ้าน ตะไคร้หอม ตะไคร้ต้น ต่างกันตรงไหน

สามชื่อนี้คนมักเหมารวมว่าเป็นพืชเดียวกันเพราะกลิ่นคล้ายกัน แต่ในทางพฤกษศาสตร์และการใช้งานคนละเรื่องกันมาก ถ้าเลือกผิดตั้งแต่ต้นพันธุ์จะเสียเวลาทั้งรอบการผลิต

จุดที่ต้องระวังที่สุดคือตะไคร้หอมไม่ได้ใช้ปรุงอาหาร รสและกลิ่นต่างจากตะไคร้แกงชัดเจน และโคนไม่อวบพอจะมัดขายเป็นตะไคร้กินได้ ถ้าตั้งใจปลูกส่งตลาดสดแล้วได้ท่อนพันธุ์ตะไคร้หอมมาปลูก จะรู้ตัวอีกทีตอนตัดรอบแรกซึ่งเสียเวลาไปแล้วหลายเดือน วิธีเช็กง่าย ๆ ตอนรับท่อนพันธุ์คือขยี้ใบดมกลิ่น ตะไคร้แกงจะได้กลิ่นสดคล้ายมะนาว ส่วนตะไคร้หอมกลิ่นจะฉุนแบบน้ำมันไล่ยุงที่คุ้นกัน และให้ดูโคนกาบว่ามีสีแดงอมม่วงหรือไม่

เลือกชนิดไหนดีตามเป้าหมายของตัวเอง

• ขายตลาดสดหรือส่งเครื่องแกง ต้องเป็นตะไคร้บ้าน เพราะตลาดวัดที่ความอวบของโคนและความสดของกาบ
• มีเครื่องกลั่นหรือมีกลุ่มรับซื้อน้ำมันหอมระเหย ตะไคร้หอมเหมาะกว่า เพราะให้มวลใบต่อไร่สูงและปลูกในดินที่ด้อยกว่าได้
• อยู่พื้นที่สูงและมองหาพืชยืนต้นเสริมรายได้ ตะไคร้ต้นเป็นทางเลือก แต่ควรมีผู้รับซื้อชัดเจนก่อนปลูก เพราะตลาดแคบและไม่ได้ซื้อขายทั่วไปแบบตลาดสด
• ปลูกไว้ใช้ในครัวเรือนและไล่ยุงรอบบ้าน ปลูกทั้งตะไคร้บ้านและตะไคร้หอมอย่างละมุมได้ แต่ควรแยกแปลงและติดป้ายกันหยิบผิด

ระยะปลูกตะไคร้และจำนวนกอต่อไร่

หนึ่งไร่เท่ากับ 1,600 ตารางเมตร จำนวนกอคำนวณจาก 1,600 หารด้วยพื้นที่ที่แต่ละกอกิน ซึ่งคือระยะระหว่างกอคูณระยะระหว่างแถว ตัวเลขในตารางเป็นค่าเต็มก่อนหักทางเดินและร่องระบายน้ำ ในแปลงจริงควรหักออกอีกราว 5-10 เปอร์เซ็นต์

คำแนะนำที่ใช้ได้กับคนส่วนใหญ่คือ ถ้าปลูกตะไคร้บ้านเพื่อขายสด ให้เริ่มที่ 50x75 เซนติเมตร เพราะได้จำนวนกอพอสมควรแต่ยังเปิดช่องให้เดินเก็บและพรวนโคนได้ ส่วนคนที่เน้นโคนอวบใหญ่เพื่อขายเข้าห้างหรือส่งโรงงานเครื่องแกงที่คัดขนาด ควรใช้ 75x75 เซนติเมตร ยอมได้กอน้อยลงแต่ได้เกรดสูงขึ้น ที่ไม่แนะนำคือปลูกถี่ 50x50 เซนติเมตรแล้วหวังจะเลี้ยงกอยาวหลายปี เพราะกอจะเบียดจนหน่อใหม่เล็กและโคนสั้นภายในเวลาไม่นาน

วิธีลงท่อนพันธุ์ให้ตั้งตัวเร็ว

1. เลือกหน่อแก่จากกอที่สมบูรณ์ อายุราว 5-8 เดือน ตัดใบเหลือความยาวราว 20-30 เซนติเมตรเพื่อลดการคายน้ำ
2. ตัดรากเก่าที่ช้ำออก เหลือโคนที่มีตาและรากใหม่สีขาวติดอยู่
3. ถ้าไม่แน่ใจว่ารากจะออกดี ให้แช่โคนในน้ำสะอาดสูงราว 5 เซนติเมตรสัก 5-7 วันจนเห็นรากขาวงอก แล้วค่อยนำไปปลูก วิธีนี้ช่วยให้อัตรารอดสูงขึ้นในฤดูที่ฝนไม่แน่นอน
4. ปักเอียงราว 45 องศา ลึก 5-10 เซนติเมตร หลุมละ 1-2 ท่อน กดดินรอบโคนให้แน่นพอไม่ให้โยก
5. ปลูกต้นฤดูฝนจะประหยัดน้ำที่สุด แต่ถ้ามีระบบน้ำก็ปลูกได้ตลอดปี โดยช่วง 2-3 สัปดาห์แรกต้องให้ดินชื้นสม่ำเสมอ
6. คลุมระหว่างแถวด้วยฟางหรือเศษหญ้าแห้งเพื่อลดวัชพืชและรักษาความชื้น ซึ่งเป็นงานที่คนมักข้ามแล้วมาเสียแรงถอนหญ้าทีหลัง

รอบตัดขายที่ทำให้มีของต่อเนื่อง

ตะไคร้ไม่ใช่พืชที่เก็บครั้งเดียวจบ แต่เป็นพืชกอที่แตกหน่อใหม่ไปเรื่อย ๆ การวางรอบตัดจึงเป็นตัวกำหนดว่าจะมีของส่งตลาดสม่ำเสมอหรือเป็นกอง ๆ แล้วขาดช่วง

หลักวางคิวที่ใช้ได้จริงคือแบ่งแปลงออกเป็นแปลงย่อยเท่ากับจำนวนเดือนในหนึ่งรอบตัด ถ้ารอบตัดอยู่ที่ราว 2 เดือน ก็แบ่งเป็นแปลงย่อยแล้วเหลื่อมการลงท่อนพันธุ์ห่างกันตามนั้น แทนที่จะลงทั้งแปลงพร้อมกัน ข้อดีคือแรงงานเก็บกระจายตัว และไม่ต้องเจอสถานการณ์ตัดออกมาทีเดียวแล้วราคาตลาดตกพอดี ขนาดของแต่ละแปลงย่อยให้ยึดจากยอดสั่งซื้อจริงต่อรอบ ไม่ใช่จากพื้นที่ที่มี

วิธีตัดที่ไม่ทำให้กอเสีย

• แยกเฉพาะหน่อรอบนอกที่โคนได้ขนาด โดยใช้มือโยกหน่อออกจากกอพร้อมราก แล้วค่อยตัดแต่ง ไม่ใช่ฟันมีดเข้ากลางกอ
• เหลือหน่อกลางกอไว้อย่างน้อยราว 3-5 หน่อทุกครั้ง เพื่อให้กอมีต้นทุนอาหารสร้างหน่อชุดใหม่
• ตัดใบแก่ที่แห้งกรอบทิ้งหลังเก็บ เพื่อให้แสงลงถึงโคนและลดที่หลบของเพลี้ยแป้ง
• ถ้าโคนกอเริ่มลอยพ้นดินเพราะแยกหน่อออกหลายรอบ ให้กลบดินผสมปุ๋ยคอกทับกลับเพื่อให้รากใหม่เกาะ
• เก็บในช่วงเช้าหรือเย็นเพื่อให้โคนยังสดตอนถึงมือผู้ซื้อ ไม่วางกองตากแดดรอรถ

บำรุงอย่างไรไม่ให้กอทรุดหลังตัดหลายรอบ

อาการกอทรุดที่เจอบ่อยคือหน่อใหม่ผอมเรียว โคนไม่อวบ ใบซีดเหลืองจากปลายเข้ามา และกลางกอกลายเป็นตอแข็งที่ไม่แตกหน่ออีก สาเหตุหลักมาจากการเอาออกอย่างเดียวโดยไม่คืนอะไรกลับลงดิน เพราะทุกครั้งที่แยกหน่อออกไปขาย ธาตุอาหารก็ออกไปกับโคนและใบด้วย

• ใส่ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักหลังตัดทุกรอบ โรยรอบกอแล้วพรวนกลบเบา ๆ เป็นงานที่คืนอินทรียวัตถุกลับเข้าดินและช่วยให้ดินร่วนไม่แน่นจนรากเดินยาก
• เสริมปุ๋ยเคมีสูตรเสมอเมื่อจำเป็น ในแปลงที่ตัดถี่มากอาจต้องเสริม โดยควรวิเคราะห์ดินก่อนและใช้อัตราตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรหรือเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตรในพื้นที่ ไม่ควรกะเอาเอง
• อย่าให้ดินแห้งยาวในช่วงหลังตัด ช่วงสองสัปดาห์หลังแยกหน่อเป็นระยะที่กอสร้างรากและหน่อใหม่ ถ้าขาดน้ำช่วงนี้หน่อชุดใหม่จะเล็กกว่าปกติทั้งรุ่น
• ระบายน้ำให้ดีในหน้าฝน ตะไคร้ทนแล้งได้ดีกว่าทนน้ำขัง แปลงที่มีน้ำค้างข้ามวันจะเห็นโคนกอเน่าและมีกลิ่นเปรี้ยวเมื่อดึงหน่อออกมาดู
• รื้อกอปลูกใหม่เมื่อถึงเวลา ส่วนใหญ่เมื่อเข้าปีที่ 2-3 กอจะแน่นจนหน่อใหม่เล็กลงชัด ให้ขุดกอขึ้นมาแยกหน่อที่สมบูรณ์ไปปลูกแปลงใหม่ แล้วพักดินหรือสลับปลูกพืชตระกูลถั่วก่อนกลับมาปลูกซ้ำ
• เฝ้าระวังเพลี้ยแป้งและไรที่โคนกาบ สังเกตคราบขาวคล้ายผงแป้งตามซอกกาบและมดที่เดินขึ้นลงกอผิดปกติ ถ้าพบให้ตัดใบแก่ออกให้โปร่งและปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องแนวทางจัดการที่ถูกต้อง

อยากเทียบว่าตะไคร้คุ้มกว่าพืชอายุสั้นอื่นในแปลงเดียวกันหรือไม่ สามารถดูแนวทางของพืชกลุ่มอื่นเพิ่มเติมได้ในหมวด ปลูกพืช แล้วเปรียบเทียบทั้งรอบเก็บ แรงงานที่ใช้ และความสม่ำเสมอของตลาดก่อนตัดสินใจลงพื้นที่ใหญ่

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยของคนปลูกตะไคร้ขาย

• ซื้อท่อนพันธุ์โดยไม่ดมกลิ่นและดูโคนกาบ จนได้ตะไคร้หอมมาปลูกทั้งที่ตั้งใจขายเข้าครัว รู้ตัวตอนตัดรอบแรกซึ่งสายเกินแก้
• ปลูกถี่เกินไปเพราะอยากได้กอเยอะ ผลคือหน่อเล็กและโคนสั้นตั้งแต่รอบที่สามเป็นต้นไป
• ฟันมีดเข้ากลางกอเวลาเก็บ ทำให้ตากลางกอเสียหายและกอฟื้นช้ากว่าการโยกแยกหน่อรอบนอก
• ไม่ใส่ปุ๋ยคอกหลังตัด เป็นสาเหตุอันดับต้น ๆ ของกอทรุดในปีที่สอง
• ปล่อยให้น้ำขังในแปลงช่วงฝนหนัก โคนกอเน่าลามจนต้องรื้อทั้งแถว
• ลงท่อนพันธุ์ทั้งแปลงพร้อมกัน ทำให้ของออกทีเดียวแล้วขาดช่วงยาว แทนที่จะเหลื่อมคิวให้มีของทุกเดือน
• ไม่ตัดใบแก่ที่แห้งออก กอทึบจนแสงไม่ถึงโคน กลายเป็นที่หลบของเพลี้ยแป้งและทำให้โคนไม่ขาวอวบตามที่ตลาดต้องการ

สรุป

ตะไคร้ที่คนไทยเรียกรวมกันมีสามกลุ่มที่ใช้คนละทาง ตะไคร้บ้านสำหรับปรุงอาหารและตลาดสด ตะไคร้หอมสำหรับกลั่นน้ำมันไล่ยุง และตะไคร้ต้นซึ่งเป็นไม้ยืนต้นบนพื้นที่สูง การเลือกผิดตั้งแต่ท่อนพันธุ์ทำให้เสียทั้งรอบการผลิต ระยะปลูกที่ใช้ได้จริงสำหรับตะไคร้บ้านคือ 50x75 ถึง 75x75 เซนติเมตร ได้ราว 2,800-4,200 กอต่อไร่ ส่วนตะไคร้หอมควรเปิดกว้างกว่านั้น หัวใจของการมีของขายต่อเนื่องคือเหลื่อมคิวปลูกเป็นแปลงย่อย แยกหน่อรอบนอกแทนการฟันกลางกอ และใส่ปุ๋ยคอกพร้อมกลบโคนหลังตัดทุกครั้ง ส่วนราคาและอัตราปุ๋ยที่เหมาะกับพื้นที่ควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดจากกรมส่งเสริมการเกษตรและสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรก่อนตัดสินใจขยายแปลง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — ข้อมูลพืชสมุนไพรและพืชให้น้ำมันหอมระเหย คำแนะนำการจัดการศัตรูพืช และอัตราการใช้ปุ๋ยตามผลวิเคราะห์ดิน
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการผลิตพืชผักและสมุนไพร การวางแผนรอบปลูก และการขอคำแนะนำจากสำนักงานเกษตรอำเภอในพื้นที่
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — การวิเคราะห์ดินและการปรับปรุงบำรุงดินด้วยอินทรียวัตถุสำหรับแปลงที่ปลูกซ้ำต่อเนื่อง
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาสินค้าเกษตรและสถานการณ์การผลิตพืชผักสำหรับใช้ตรวจสอบราคาปัจจุบัน

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ