เพาะเห็ดนางรมหน้าหนาว ต่างจากเห็ดนางฟ้าอย่างไร และต้องคุมโรงเรือนแบบไหน

คำตอบเร็ว: เห็ดนางรมกับเห็ดนางฟ้าอยู่ในสกุลเดียวกัน (Pleurotus) เพาะด้วยก้อนขี้เลื่อยแบบเดียวกัน แต่ดอกต่างกัน นางฟ้ามีหมวกหนาและเนื้อแน่นกว่า สิ่งที่คนเพาะต้องรู้คือชื่อในไทยปนกัน เห็ดภูฏานบางแหล่งเรียกนางรมภูฏาน บางแหล่งเรียกนางฟ้าภูฏาน ส่วนเรื่องหน้าหนาว งานของกรมวิชาการเกษตรพบว่าช่วงร้อนจัดคือช่วงที่ผลผลิตตก ช่วงพฤศจิกายนที่อากาศเย็นลงจึงเป็นโอกาสของโรงเรือนทั่วไป งานหลักคือรักษาความชื้นในโรงเรือนให้สูงพอ เพราะลมหนาวแห้งทำให้ดอกบางและแห้ง

ช่วงปลายตุลาคมต่อพฤศจิกายน คนเพาะเห็ดหลายรายเริ่มถามว่าจะเปิดดอกรอบใหม่ดีไหม และควรเลือกเชื้อเห็ดนางรมหรือนางฟ้า คำถามนี้ตอบให้ตรงได้ยาก เพราะในตลาดเชื้อเห็ดเมืองไทย ชื่อสองชื่อนี้ใช้ปนกันมาก บทความนี้จะแยกให้เห็นก่อนว่าอะไรต่างกันจริง แล้วค่อยลงรายละเอียดการคุมโรงเรือนช่วงหน้าหนาว โดยอิงงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรที่วัดอุณหภูมิและความชื้นในโรงเรือนจริงแบบไม่ควบคุมอุณหภูมิ ซึ่งเป็นโรงเรือนแบบที่เกษตรกรส่วนใหญ่ใช้

ถ้ายังไม่เคยเพาะเห็ดมาก่อน อ่านขั้นตอนพื้นฐานได้ที่ วิธีเพาะเห็ดนางฟ้าสำหรับมือใหม่ และถ้ากำลังเทียบต้นทุนกับเห็ดชนิดอื่น ดู เทียบต้นทุนกำไรเห็ดออรินจิกับเห็ดนางฟ้า บทนี้จะไม่ซ้ำเรื่องต้นทุนชนิดอื่น แต่เน้นเรื่องเลือกเชื้อและคุมสภาพโรงเรือนตามฤดู

นางรมกับนางฟ้า ต่างกันตรงไหน

บทความวิชาการของมหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ ในวารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์ ปี 2565 อธิบายว่าเห็ดนางฟ้ามีหมวกหนาและเนื้อแน่นกว่าเห็ดนางรม และชนิดที่เกษตรกรไทยเพาะกันแพร่หลายคือเห็ดนางฟ้าภูฏาน ขณะที่รายงานของกรมวิชาการเกษตรปี 2556 เรียกเห็ดชนิดเดียวกันว่า "เห็ดภูฏาน" (Pleurotus sp. จากประเทศภูฏาน) และระบุว่าเป็นเห็ดในกลุ่มนางรม ส่วนรายงานของสำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 8 ปี 2565 เรียกว่า "เห็ดนางรมภูฏาน" ดังนั้นเวลาคุยกับร้านเชื้อเห็ด ให้ถามชื่อสายพันธุ์หรือดูรูปดอกจริง ไม่ยึดแค่ชื่อเรียก

เรื่องอากาศเย็นต้องพูดตรง ๆ ว่ายังไม่พบตัวเลขจากหน่วยงานไทยที่ยืนยันว่าเชื้อนางรมที่ขายในไทยแต่ละสายชอบอากาศเย็นกว่านางฟ้าเท่าไร ข้อมูลที่มีคือเว็บไซต์ MushroomExpert ของสหรัฐอเมริกา ระบุว่า Pleurotus pulmonarius ออกดอกในช่วงอากาศอุ่น ส่วน Pleurotus ostreatus ชอบอากาศเย็น ออกดอกตั้งแต่ตุลาคมถึงต้นเมษายนในเขตอบอุ่น แต่เชื้อที่ขายในไทยแต่ละร้านคัดเลือกมาต่างกัน ก่อนซื้อให้ถามผู้ขายเชื้อว่าสายนั้นเหมาะกับอุณหภูมิช่วงไหน หรือสอบถามสำนักวิจัยพัฒนาเทคโนโลยีชีวภาพ กรมวิชาการเกษตร

ทำไมหน้าหนาวจึงเป็นโอกาส

รายงานการศึกษาเห็ดภูฏานของกรมวิชาการเกษตร ปี 2556 ทดลองในโรงเรือนขนาด 4x6 เมตรที่ไม่ควบคุมอุณหภูมิ และวัดสภาพอากาศจริงในแต่ละฤดู ผลที่ได้ตอบคำถามนี้ชัด

รายงานสรุปว่าดอกเห็ดฤดูร้อนเล็กกว่าฤดูฝน และฤดูร้อนคือช่วงที่เกษตรกรส่วนใหญ่พบปัญหาผลผลิตต่ำ งานนี้ไม่ได้ทดลองช่วงหน้าหนาว จึงไม่มีตัวเลขผลผลิตหน้าหนาวโดยตรง แต่ช่วงอุณหภูมิที่เอกสารวิชาการไทยระบุว่าเหมาะกับเห็ดสกุลนี้ช่วยให้คาดได้ บทความของมหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ระบุว่านางฟ้าออกดอกได้ดีที่ราว 25 °C ความชื้นสัมพัทธ์ไม่ต่ำกว่า 80% งานของวิทยาลัยการอาชีพศีขรภูมิ (2564) ระบุว่าเห็ดสกุลนางรมเจริญได้ดีที่ 24–33 °C ความชื้น 70–80% และรายงานวิจัยของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ (2566) ใช้ช่วง 24–33 °C ความชื้น 70–80% สำหรับโรงเรือนนางฟ้าเช่นกัน

ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 เมื่อเข้าพฤศจิกายน อากาศในหลายพื้นที่เย็นลงและแห้งขึ้น แต่แต่ละภาคต่างกันมาก วิธีที่ดีที่สุดคือวัดอุณหภูมิและความชื้นในโรงเรือนของตัวเองแล้วเทียบกับช่วงข้างบน ถ้าอุณหภูมิในโรงเรือนลดลงมาอยู่ใกล้ช่วงที่เหมาะ ปัญหาที่เหลือมักเป็นความแห้ง ซึ่งบทความของมหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ระบุว่าถ้าความชื้นต่ำ ดอกเห็ดจะบอบบาง แห้ง และชะงักการเจริญเติบโต

คุมโรงเรือนช่วงหน้าหนาว ทำอะไรบ้าง

รายงานวิจัยของ มทร.สุวรรณภูมิ อ้างงานของ Shen (2014) ว่าโรงเรือนเปิดดอกควรมืด ความชื้น 60–70% อุณหภูมิ 25–30 °C และพบว่าตู้ที่ใช้พัดลมระบายความร้อนลดอุณหภูมิได้เพียงราว 2 °C ต่ำกว่าอากาศภายนอก ข้อนี้สำคัญกับช่วงร้อน แต่ในหน้าหนาว โจทย์กลับด้าน คือทำอย่างไรไม่ให้โรงเรือนแห้ง เอกสารการเพาะเห็ดกระด้างของกรมวิชาการเกษตรซึ่งเป็นเห็ดสกุลเดียวกัน แนะนำให้โรงเรือนเปิดดอกมีแสงพออ่านหนังสือได้ หรือใช้ตาข่ายพรางแสง 80% ผนังเก็บความชื้นได้ราว 60–80% และใช้เชื้อที่อายุไม่เกิน 10 วัน ใช้เป็นแนวทางเทียบได้

เช็กลิสต์โรงเรือนเห็ดนางรมหน้าหนาว

• ปิดด้านที่รับลมหนาวโดยตรง ลมแห้งพัดผ่านก้อนจะดึงความชื้นออกเร็ว แต่ยังต้องเหลือช่องระบายอากาศ
• วางเครื่องวัดอุณหภูมิและความชื้นในโรงเรือน จดค่าเช้าและบ่ายทุกวัน ให้รู้ว่าความชื้นลดลงต่ำกว่า 80% ช่วงไหน
• เพิ่มการพ่นหมอกหรือรดพื้นช่วงสายถึงบ่ายเมื่อความชื้นลดลง ไม่ฉีดน้ำแรงใส่ดอกโดยตรง
• เก็บดอกตามรอบ แล้วพักก้อนราว 7–10 วันระหว่างรุ่น ตามที่บทความของมหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ระบุ
• คัดก้อนที่มีราเขียวหรือราดำออกทันที อย่าวางรวมกับก้อนดี
• ถ้าซื้อเชื้อใหม่ ถามผู้ขายว่าสายนั้นเหมาะกับอากาศเย็นหรือร้อน และดูวันผลิตของเชื้อ

ทำก้อนเชื้อเอง ข้อควรระวัง

รายงานของสำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 8 ปี 2565 ที่ส่งเสริมเกษตรกรจังหวัดสงขลาเพาะเห็ดนางรมภูฏาน ใช้สูตรขี้เลื่อย 100 : รำ 5 : ดีเกลือ 0.2 : ปูนขาว 1 ความชื้น 60–70% บรรจุถุงละ 800–900 กรัม นึ่งด้วยหม้อนึ่งไม่อัดความดันที่ 90–100 °C นาน 3 ชั่วโมง ใส่เชื้อเมล็ดข้าวฟ่างถุงละ 10–15 เมล็ด ลนไฟปากขวดเชื้อ และต่อเชื้อในที่สะอาด ไม่มีลมโกรก บ่มเชื้อ 25–30 วัน แล้วเก็บผลผลิตได้ 2–3 เดือน ส่วนรายงานของกรมวิชาการเกษตรปี 2556 ใช้สูตรที่มีรำ 10 ส่วน และยิปซัม 1 ส่วน ความชื้น 55–65% ถุง 900 กรัม และใส่เชื้อ 20–25 เมล็ด

อีกเรื่องที่คนเพาะมักไม่รู้คือเชื้อเสื่อม รายงานปี 2556 ระบุว่าในปี 2555 เห็ดภูฏานเป็นเชื้อที่เกษตรกรขอมากที่สุด 401 ขวด จาก 1,826 ขวด หรือ 21.96% แต่เกษตรกรร้องเรียนว่าเชื้อเดินช้าลงและให้ผลผลิตต่ำลง ยอดจำหน่ายเชื้อลดลงจากกว่า 1,000 ขวดต่อปีในช่วงปี 2546–2547 เหลือราว 400 ขวดในช่วงปี 2553–2555 สาเหตุหนึ่งที่รายงานระบุคือการต่อเชื้อซ้ำหลายรุ่น ใครต่อเชื้อเองจากก้อนเก่าซ้ำ ๆ ควรกลับไปซื้อเชื้อตั้งต้นจากแหล่งที่เชื่อถือได้เป็นระยะ

ตัวอย่างรายได้จากโรงเรือนขนาดเล็ก

ตัวอย่างนี้ไม่ใช่ตัวเลขที่ทุกคนจะได้ แต่เป็นผลจริงจากรายงานสำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 8 ปี 2565 ในจังหวัดสงขลา โรงเรือนแบบถอดประกอบ 1 หลังที่ใส่ก้อน 100 ก้อน ได้ผลผลิต 15.60 กก. ราคาขายเฉลี่ย 80 บาท/กก. รายได้ 1,248 บาท ต้นทุนผันแปร 800 บาท เหลือ 448 บาท อัตราส่วนผลตอบแทนต่อต้นทุน 1.56 ตัวเลขเหล่านี้เป็นราคาและต้นทุนของปี 2565 ในพื้นที่เดียว ราคาเห็ดและค่าก้อนปีนี้ต้องถามตลาดในพื้นที่ใหม่ ถ้าต้องการวางแผนเปิดดอกตามเดือน ดู ปฏิทินเพาะเห็ดนางฟ้า และการดูแลก้อนรายวันที่ การดูแลเห็ดนางฟ้า

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อเชื้อตามชื่อ "นางรม" หรือ "นางฟ้า" โดยไม่ถามสายพันธุ์ แล้วได้เชื้อที่ไม่เหมาะกับอากาศช่วงนั้น
• หน้าหนาวเปิดโรงเรือนโล่งรับลม ความชื้นตก ดอกบางและแห้งขอบ
• รดน้ำแรงใส่ปากถุงหรือดอกโดยตรงเพื่อชดเชยความแห้ง ทำให้ก้อนแฉะและเน่า
• ต่อเชื้อเองจากก้อนเก่าหลายรุ่น จนเชื้อเดินช้าและผลผลิตลด
• นึ่งก้อนไม่ถึงเวลา หรือต่อเชื้อในที่มีลมโกรก ทำให้ราเขียวเข้าก้อน
• เอาตัวเลขรายได้จากรายงานปีก่อนมาวางแผนโดยไม่เช็กราคาเห็ดในตลาดปัจจุบัน

สรุป

เห็ดนางรมและนางฟ้าเพาะแบบเดียวกัน แต่ชื่อในไทยปนกัน จึงต้องเลือกเชื้อจากสายพันธุ์ ไม่ใช่จากชื่อ งานของกรมวิชาการเกษตรชี้ว่าหน้าร้อนคือช่วงผลผลิตตก หน้าหนาวจึงเป็นช่วงที่ดีกว่าสำหรับโรงเรือนทั่วไป ถ้าคุมความชื้นได้ ให้ปิดลมหนาว วัดความชื้นทุกวัน และเปลี่ยนเชื้อตั้งต้นเมื่อเห็นว่าเชื้อเดินช้าลง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร: การศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา และผลผลิตของเห็ดภูฏาน (2556) — อุณหภูมิและความชื้นในโรงเรือนแต่ละฤดู ผลผลิต เชื้อเสื่อม และสูตรก้อน https://www.doa.go.th/plan/wp-content/uploads/2021/04/2เพิ่มเติมการศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยา-สรีรวิทยาและผลผลิตของ.pdf
• 📄สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 8: รายงานผลการดำเนินงาน 2565 — การเพาะเห็ดนางรมภูฏานในสงขลา สูตรก้อน การนึ่ง และผลตอบแทนต่อโรงเรือน https://www.doa.go.th/oard8/wp-content/uploads/2022/12/ps6501กลุ่มวิชาการ.pdf
• 📄มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์: วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มรภ.นครสวรรค์ ปีที่ 14 ฉบับที่ 20 (2565) — ความต่างนางรมกับนางฟ้า อุณหภูมิและความชื้นที่เหมาะ การพักก้อน https://ph02.tci-thaijo.org/index.php/JSTNSRU/article/view/246332
• 📄วิทยาลัยการอาชีพศีขรภูมิ: วารสารเทคโนโลยีอุตสาหกรรม 6(1) (2564) — เห็ดสกุลนางรมเจริญดีที่ 24–33 °C ความชื้น 70–80% https://ph02.tci-thaijo.org/index.php/journalindus/article/download/244373/166258
• 📄มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ: รายงานวิจัย 2566 — สภาพโรงเรือนนางฟ้า และข้อจำกัดของการลดอุณหภูมิด้วยพัดลม https://research.rmutsb.ac.th/fullpaper/2566/research.rmutsb-99-20230614143154218.pdf
• 📄กรมวิชาการเกษตร: การเพาะเห็ดกระด้าง — การนึ่ง อายุเชื้อ ตาข่ายพรางแสง 80% และความชื้นโรงเรือน 60–80% https://www.doa.go.th/hort/wp-content/uploads/2020/01/%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%94%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%87.pdf
• 📄MushroomExpert.com: Pleurotus pulmonarius — ฤดูออกดอกของ P. pulmonarius เทียบกับ P. ostreatus https://www.mushroomexpert.com/pleurotus_pulmonarius.html

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ