เพาะเห็ดแครงขาย ใช้ขี้เลื่อยยางพาราอย่างไรและเก็บได้เมื่อไหร่

คำตอบเร็ว: เห็ดแครงเพาะในถุงขี้เลื่อยยางพาราได้ สูตรที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (Thai Farmers' Library) เผยแพร่คือ ขี้เลื่อย 100 กิโลกรัม รำละเอียด 50 กิโลกรัม ภูไมท์ 2 กิโลกรัม ดีเกลือ 100 กรัม ปรับความชื้น 50-60% บรรจุถุงละราว 600 กรัม นึ่ง 100 องศาเซลเซียส 3-4 ชั่วโมง บ่มเส้นใย 15-20 วัน แล้วกรีดถุงเปิดดอก ประมาณ 2-3 วันเห็ดเริ่มเป็นตุ่มดอก และราว 3-4 วันต่อมาเก็บได้ ส่วนราคาขายผันผวนมาก ข้อมูลที่ตรวจได้มีเฉพาะข่าวเก่าปี 2561-2562 จึงควรเช็กราคาตลาดในพื้นที่ก่อนลงทุน

เห็ดแครงเป็นเห็ดที่คนใต้และคนอีสานรู้จักกันดี ขึ้นเองตามไม้ผุและขอนยางพารา พอมีคนเอามาเพาะในถุงขี้เลื่อย ก็เป็นอาชีพเสริมที่คนในพื้นที่ปลูกยางสนใจ เพราะขี้เลื่อยยางหาได้ใกล้บ้าน บทความนี้เรียบเรียงจากแหล่งที่เปิดอ่านได้จริง คือ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ฟาร์มวาโย ข่าว MGR Online ปี 2562 และข่าวองค์การตลาดเพื่อเกษตรกร (อ.ต.ก.) ปี 2561 ตัวเลขทุกตัวระบุที่มาไว้ ส่วนจุดที่แหล่งให้ตัวเลขไม่ตรงกัน ผมบอกตรง ๆ ว่าไม่ตรง และแนะนำให้ทดลองจำนวนน้อยก่อน

เห็ดแครงคืออะไร และทำไมมือใหม่หลายคนสนใจ

เห็ดแครงขึ้นได้บนวัสดุอินทรีย์หลายชนิด ข่าวเทคโนโลยีชาวบ้านที่ MGR Online อ้างถึงระบุว่าขึ้นได้บนท่อนไม้ยางพารา กิ่งไม้ ใบไม้ ใบหญ้า หรือแม้แต่กระดาษ จุดที่ทำให้คนสนใจคือรอบเพาะสั้น เพียง 2-3 สัปดาห์ก็เก็บผลผลิตได้ ตามที่ข่าวเขียนไว้ อีกข้อที่ข่าวบอกคือ เห็ดชนิดนี้ให้ผลผลิตรอบเดียวต่อก้อนเป็นหลัก ต้องทำก้อนเชื้อใหม่ทุกรอบ ทำให้ต้นทุนเริ่มต้นสูงกว่าเห็ดบางชนิด

ฟังดูง่าย แต่ที่ผมเห็นคนพลาดบ่อยไม่ใช่ตอนเพาะ แต่เป็นตอนขาย เพราะเห็ดแครงไม่ใช่เห็ดที่ทุกตลาดรับ คนซื้อกระจุกอยู่ในบางพื้นที่ ก่อนลงทุนทำก้อนหลายร้อยก้อน ต้องรู้ก่อนว่าใครจะซื้อ ที่ราคาเท่าไหร่ ส่วนหนึ่งของบทความนี้จึงให้น้ำหนักกับเรื่องขายสดกับแห้ง และการตรวจตลาด

วัสดุเพาะและสูตรขี้เลื่อยยางพารา

สองแหล่งที่เปิดอ่านได้ให้สูตรใกล้เคียงกัน แต่ไม่เหมือนกัน เปรียบเทียบได้ตามตารางนี้

ข้อสังเกตคือ สูตรทั้งสองใช้ขี้เลื่อยเป็นฐาน แต่ส่วนเสริมต่างกัน (ภูไมท์กับดีเกลือ เทียบกับปูนขาว) ผมไม่มีแหล่งทางการที่บอกว่าสูตรใดให้ผลดีกว่ากัน จึงไม่ตัดสินให้ แนะนำให้คุณเริ่มจากสูตรของ มก. ซึ่งเป็นหน่วยงานมหาวิทยาลัย ทำจำนวนน้อยก่อน เช่น ไม่กี่สิบก้อน แล้วเทียบผลกับก้อนที่ปรับสูตรเอง

เรื่องขี้เลื่อย ข้อที่ผมแนะนำจากประสบการณ์ภาคสนามของงานส่งเสริมทั่วไป (ไม่ใช่ตัวเลขจากแหล่งใดแหล่งหนึ่ง) คือ อย่าใช้ขี้เลื่อยที่เปียกฝนแล้วเริ่มมีกลิ่นเปรี้ยวหรือราขึ้น เพราะเชื้อปนเปื้อนจะติดมากับก้อนตั้งแต่ต้น และควรผสมให้เข้ากันทั่วก่อนเติมน้ำ

ลำดับขั้นตอนเพาะ จากผสมถึงเก็บ

1. ผสมและบรรจุถุง

ผสมวัสดุแห้งให้เข้ากันก่อน แล้วค่อยเติมน้ำจนความชื้นได้ 50-60% ตามสูตร มก. วิธีเช็กหยาบ ๆ ที่เกษตรกรใช้กันคือ กำวัสดุแล้วบีบ ถ้าจับเป็นก้อนและไม่มีน้ำไหลซึม ถือว่าใกล้พอดี แต่ต้องการตัวเลขแน่ ให้ใช้ตามสูตรและจดไว้ทุกรอบ บรรจุถุงละราว 600 กรัม กดให้แน่นพอดี ใส่คอขวดและจุกสำลีหรือฝาตามที่ใช้ในแปลงของคุณ

2. นึ่งฆ่าเชื้อ

สำนักหอสมุด มก. ระบุให้นึ่งในหม้อนึ่งที่ 100 องศาเซลเซียสนาน 3-4 ชั่วโมง ฟาร์มวาโยให้ทางเลือกสองแบบ คือหม้อความดัน 15 ปอนด์ นาน 30 นาที หรือนึ่งที่ 100 องศาเซลเซียสนาน 3 ชั่วโมง นับเวลาจากเมื่อน้ำเดือดและไอน้ำพุ่งสม่ำเสมอ ไม่ใช่นับจากเริ่มจุดเตา หลังนึ่งเสร็จปล่อยให้เย็นก่อนใส่เชื้อ เพราะใส่เชื้อตอนก้อนยังร้อนจะทำให้เชื้อตาย

3. ใส่เชื้อ

ใส่เชื้อเห็ดแครงที่ขยายแล้วตามปริมาณที่ผู้ขายเชื้อแนะนำ ทำในที่สะอาด ไม่มีลมโกรก ล้างมือหรือพ่นแอลกอฮอล์ก่อนทำ ตรงนี้ไม่มีตัวเลขจาก มก. หรือวาโยที่ผมเปิดได้ จึงไม่ระบุปริมาณเชื้อต่อก้อน ให้ถามผู้ผลิตเชื้อหรือศูนย์ที่คุณซื้อ

4. บ่มเส้นใย

ทั้งสองแหล่งตรงกันว่า บ่มราว 15-20 วัน มก. ระบุอุณหภูมิ 25-35 องศาเซลเซียส วาโยแนะนำให้วางในที่มืดมาก ระหว่างบ่มให้คอยดูว่าเส้นใยสีขาวแผ่เต็มถุงหรือยัง ถ้าเห็นเป็นสีเขียว ดำ หรือส้มจากรา ให้แยกก้อนนั้นออกทันที ไม่ควรเก็บไว้ใกล้ก้อนอื่น

5. เปิดดอก

เมื่อเส้นใยเต็มถุง ให้กรีดถุงด้านข้าง 4-6 รอยแบบเอียง 45 องศา ตาม มก. จากนั้นรดน้ำที่พื้นโรงเรือนเพื่อเพิ่มความชื้น โดยระวังไม่ให้น้ำเข้ารอยกรีด วาโยแนะนำให้รดน้ำสม่ำเสมอผ่านสปริงเกอร์ ตามที่เว็บของฟาร์มวาโยเขียนไว้

6. เก็บเกี่ยว

ตาม มก. ภายใน 2-3 วันหลังเปิดดอก จะเริ่มเห็นตุ่มดอก และอีกราว 3-4 วันถัดมาเก็บได้ รวมแล้วจากกรีดถุงถึงเก็บเกี่ยวราว 5-7 วัน (ผมรวมจากตัวเลขสองช่วงของ มก. เอง) ผลผลิตรุ่นแรกตามที่ มก. ระบุอยู่ที่ 80-120 กรัมต่อก้อน วาโยแนะนำให้เก็บตอนดอกยังสีขาวนวล ก่อนสร้างสปอร์ เพื่อไม่ให้คุณภาพเสื่อม

ตารางไทม์ไลน์ตามแหล่งที่เปิดอ่านได้

ถ้ารวมเวลาเอง บ่ม 15-20 วันบวกเปิดดอกเก็บอีกราว 5-7 วัน ก็ราว 20-27 วันนับจากใส่เชื้อ ซึ่งใกล้เคียงแต่ไม่ตรงกับ "2-3 สัปดาห์" ที่ข่าวบอก เพราะข่าวนับเฉพาะบางช่วง ให้คิดเวลาตามตารางแหล่งทางการของคุณเองเวลาวางแผนส่งของ

ผลผลิตต่อก้อนและตัวอย่างคำนวณต้นทุน (ตัวอย่างเท่านั้น)

ตาม มก. ผลผลิตรุ่นแรก 80-120 กรัมต่อก้อน ผมสาธิตการคำนวณวัสดุจากสูตร มก. โดยไม่ใส่ราคาวัสดุ เพราะผมไม่มีราคาที่ลงวันที่ยืนยันได้ ให้คุณใส่ราคาจริงที่ซื้อ

ตารางนี้ทำให้เห็นสองเรื่อง หนึ่ง ผลผลิตต่อก้อนไม่สูง (80-120 กรัม) การค้าขนาดเล็กจึงต้องคุมค่าแรงและเชื้อเพลิงนึ่งให้ดี สอง ต้นทุนต่อกิโลกรัมจะแกว่งตามอัตราการเสียของก้อน ถ้าก้อนเน่า 1 ใน 5 ต้นทุนต่อกิโลกรัมก็พุ่งทันที จึงต้องจดอัตราเสียทุกรอบ ตัวเลขสุดท้ายของคุณต้องมาจากบิลซื้อจริงและน้ำหนักเห็ดที่ชั่งขายจริง

ขายสดหรือตากแห้ง แบบไหนน่าสนใจกว่า

ข่าว อ.ต.ก. ลงวันที่ 8 พฤษภาคม 2561 ที่ opt-news ระบุว่า เก็บสดใส่ถุงสุญญากาศเก็บได้ราว 1 สัปดาห์ และมีวิธีอบแห้งคือ ตากแดด 3 วัน อบที่ 60 องศาเซลเซียส 1 ชั่วโมง แล้วฆ่าเชื้อที่ 100 องศาเซลเซียสอีก 15 นาที ราคาที่ข่าวรายงาน ณ พฤษภาคม 2561 คือสดกิโลกรัมละ 500-700 บาท แห้งกิโลกรัมละ 1,000 บาท ส่วนข่าว MGR Online ปี 2562 ที่อ้างถึงเทคโนโลยีชาวบ้าน ระบุราว 250 บาทต่อกิโลกรัม ซึ่งต่างจากข่าวปี 2561 มาก

ผมขอย้ำว่านี่คือราคาในข่าวเก่า ไม่ใช่ราคาตลาดวันนี้ ทั้งสองข่าวต่างกันถึงเท่าตัวหรือกว่าทั้งที่ห่างกันปีเดียว สะท้อนว่าราคาขึ้นกับเกรด พื้นที่ และผู้ซื้อ ผมไม่มีแหล่งทางการที่ลงวันที่ปี 2569 จึงไม่ใส่ราคาปัจจุบัน ก่อนตัดสินใจให้โทรถามร้านอาหารหรือแม่ค้าตลาดสดในจังหวัด และถามหน่วยงานเกษตรจังหวัดเรื่องกลุ่มผู้เพาะเห็ดในพื้นที่

ตรรกะเลือกสดหรือแห้ง ไม่ใช่ว่าแห้งดีกว่าเสมอ ให้ถามตัวเองสามข้อ

• มีผู้ซื้อสดใกล้บ้านที่รับประจำหรือไม่ ถ้ามี ขายสดตัดขั้นตอนแห้งและค่าเชื้อเพลิง
• เห็ดสดเก็บได้ราว 1 สัปดาห์ในถุงสุญญากาศตามข่าว อ.ต.ก. ถ้าส่งไม่ทัน การตากแห้งช่วยยืดอายุ
• ปริมาณเห็ดแห้งที่ได้ลดลงมากเมื่อเทียบกับน้ำหนักสด ผมไม่มีสัดส่วนที่ยืนยันจากแหล่งทางการ จึงไม่ใส่ตัวเลข ให้ทดลองชั่งเองหนึ่งรอบแล้วคำนวณราคาเปรียบเทียบต่อน้ำหนักสดเดิม

ปัญหาที่พบบ่อยระหว่างเพาะ

• ก้อนปนเปื้อน: ราเขียว ราดำ ราส้ม มักมาจากนึ่งไม่ได้เวลา ถุงรั่ว หรือใส่เชื้อตอนก้อนยังไม่เย็น แก้ที่ต้นเหตุ ไม่ใช่เพิ่มสารเคมีกับก้อน
• ไรแดงและราดำ: ข่าว อ.ต.ก. ระบุว่าช่วงเปิดดอกต้องตรวจไม่ให้มีไรแดงและราดำเกิดขึ้น ข่าวไม่ระบุสารกำจัดหรืออัตราใช้ ผมจึงไม่ระบุ ให้ปรึกษาเกษตรอำเภอหรือสำนักงานเกษตรจังหวัด
• น้ำเข้ารอยกรีด: มก. เตือนให้รดน้ำที่พื้นโรงเรือน อย่าให้น้ำเข้ารอยกรีด เพราะอาจทำให้ก้อนเน่า
• เก็บช้า: วาโยแนะนำเก็บก่อนดอกสร้างสปอร์ ถ้าเก็บช้า คุณภาพลดและเสียราคา
• ทำก้อนมากเกินตลาด: ผลผลิตรอบเดียวต่อก้อน ถ้าก้อนทั้งหมดออกพร้อมกัน ขายไม่ทันก็เสียของ ให้ทยอยทำเป็นล็อตเล็ก ๆ ทุกสัปดาห์

ถ้ายังไม่แน่ใจเรื่องตลาด อ่านเรื่องเห็ดชนิดอื่นประกอบ

ผมแนะนำให้เทียบกับเห็ดชนิดอื่นก่อนตัดสินใจ เช่น เพาะเห็ดนางฟ้าภูฏานขายลงทุนเท่าไร และ เพาะเห็ดขอนขาวขายราคาดีกว่าเห็ดนางฟ้าจริงไหม เพื่อดูว่าตลาดเห็ดอื่นคุ้มกว่าหรือไม่ ถ้าที่บ้านมีเศษวัสดุเกษตรเหลือ ลองดู เพาะเห็ดฟางจากฟางข้าวหลังเกี่ยว และ เหลือเศษต้นมันสำปะหลังเพาะเห็ดฟางขาย ซึ่งใช้วัสดุต่างกันและมีวิธีคิดต้นทุนของตัวเอง

ข้อผิดพลาดที่มือใหม่เจอบ่อย

• เชื่อราคาในข่าวเก่าว่าเป็นราคาตลาดปัจจุบัน แล้วลงทุนก้อนจำนวนมากโดยไม่เช็กผู้ซื้อ
• คิดต้นทุนเฉพาะค่าวัสดุ ไม่นับค่าเชื้อเพลิงนึ่ง ค่าแรง และอัตราก้อนเสีย
• ข้ามขั้นนับเวลานึ่งจากน้ำเดือด จึงนึ่งไม่ถึง 3-4 ชั่วโมงจริง
• ใช้ขี้เลื่อยชื้นเก็บนานปนเปื้อนมาตั้งแต่ต้น
• รดน้ำจนน้ำเข้ารอยกรีดถุง
• ทำก้อนทั้งหมดในวันเดียว ผลผลิตออกพร้อมกันจนขายไม่ทัน

สรุป

เห็ดแครงเพาะง่ายตามขั้นตอนเมื่อคุมการนึ่ง การบ่ม และการเปิดดอกให้ถูก สูตร มก. คือขี้เลื่อย 100 กิโลกรัม รำละเอียด 50 กิโลกรัม ภูไมท์ 2 กิโลกรัม ดีเกลือ 100 กรัม นึ่ง 3-4 ชั่วโมง บ่ม 15-20 วัน เก็บได้ราว 80-120 กรัมต่อก้อนรุ่นแรก ส่วนความคุ้มค่าขึ้นอยู่กับตลาดและต้นทุนของคุณเอง ราคาที่ตรวจได้เป็นข่าวเก่าปี 2561-2562 ไม่ควรใช้เป็นราคาปัจจุบัน ให้เริ่มจำนวนน้อยก่อนและเช็กผู้ซื้อก่อนลงทุน ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (Thai Farmers' Library) — เห็ดแครง: การเพาะเห็ดแครงและการใช้ประโยชน์ สูตร นึ่ง บ่ม เปิดดอก ผลผลิตต่อก้อน (https://thaifarmer.lib.ku.ac.th/news/631c4d312b680b0e08fd949b)
• 📄ฟาร์มวาโย — วิธีการเพาะเห็ดแครง สูตรวัสดุ นึ่ง บ่ม เก็บเกี่ยว (https://farm.vayo.co.th/blog/schizophyllum-commune-cultivation/)
• 📄MGR Online (อ้างเทคโนโลยีชาวบ้าน) — เพาะเห็ดแครงขาย รอบเพาะ 2-3 สัปดาห์ ราคา ปี 2562 (https://mgronline.com/smes/detail/9620000062924)
• 📄องค์การตลาดเพื่อเกษตรกร (อ.ต.ก.) ผ่าน opt-news — ข่าววันที่ 8 พฤษภาคม 2561 เก็บสด อบแห้ง ราคา ณ พฤษภาคม 2561 (https://www.opt-news.com/news/4912)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ