ปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์หลังนา ต้องมีน้ำเท่าไรถึงไม่เสี่ยงขาดทุน

คำตอบเร็ว: ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์หลังนาใช้น้ำราว 749 มม.ต่อฤดู หรือราว 1,198 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ (ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร) มากกว่าถั่วเขียวราวสองเท่า ช่วงที่ขาดไม่ได้คือสัปดาห์ที่ 7–10 ถ้าน้ำสำรองไม่ถึงราว 1,200 ลบ.ม.ต่อไร่ ให้ลดพื้นที่ให้เท่ากับน้ำที่มี หรือเปลี่ยนไปปลูกพืชที่ใช้น้ำน้อยกว่า ณ ต.ค. 2569 ยังไม่มีประกาศโครงการฤดูแล้ง 2569/70 ที่ชัดเจน

คนที่คิดจะปลูกข้าวโพดหลังนา มักคำนวณรายได้ก่อน แต่ตัวเลขที่ตัดสินว่าจะขาดทุนหรือไม่คือน้ำ ข้าวโพดอยู่ในแปลงราว 120 วัน และใช้น้ำมากที่สุดช่วงกลางฤดู ซึ่งตรงกับปลายมกราคมถึงกุมภาพันธ์ถ้าปลูกเดือนพฤศจิกายน เป็นช่วงที่บ่อเริ่มแห้งและคลองชลประทานอาจหยุดส่งน้ำ บทความนี้เขียนเป็นคู่มือตัดสินใจแบบ “ถ้าแปลงของคุณเป็นแบบนี้ ให้ทำแบบนี้” ตั้งแต่การวัดน้ำที่มี ไปจนถึงการเก็บเกี่ยว ส่วนการเทียบพืชหลังนาทุกชนิด ให้ดูพืชที่ปลูกหลังเกี่ยวข้าว

ขั้นที่ 1: รู้ก่อนว่าข้าวโพดต้องการน้ำเท่าไร และเมื่อไร

ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร ประเมินความต้องการน้ำของข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ไว้ 749 มิลลิเมตรต่อฤดู ตลอดอายุ 14 สัปดาห์ เท่ากับราว 1,198 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ (1 มิลลิเมตรบนพื้นที่ 1 ไร่ = 1.6 ลูกบาศก์เมตร)

ช่องมิลลิเมตรต่อวันมาจากตารางของศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ ช่องลูกบาศก์เมตรคำนวณเอง สี่สัปดาห์ที่ 7–10 รวมกันราว 290 มิลลิเมตร หรือราว 465 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ เกือบ 40 เปอร์เซ็นต์ของน้ำทั้งฤดูอยู่ในเดือนเดียว ช่วงนี้คาบเกี่ยวกับช่วงออกดอกตัวผู้และออกไหม ซึ่งเอกสารกรมวิชาการเกษตรให้ใส่ปุ๋ยครั้งที่สามที่อายุ 40–50 วัน

เพื่อเทียบ ตารางเดียวกันให้ตัวเลขพืชอื่นไว้ดังนี้ ถั่วเขียว 370 มิลลิเมตร ข้าวโพดหวาน 414 มิลลิเมตร ถั่วเหลือง 672 มิลลิเมตร และข้าวฟ่าง 718 มิลลิเมตร ต่อฤดู

ขั้นที่ 2: ตัดสินใจจากน้ำที่มีจริง

วัดน้ำที่ใช้ได้จริงก่อน เช่น ปริมาตรบ่อ (กว้าง × ยาว × ความลึกที่สูบได้จริง) หรือสอบถามรอบส่งน้ำจากโครงการชลประทานในพื้นที่ แล้วหารด้วยจำนวนไร่ที่คิดจะปลูก เกณฑ์ต่อไปนี้ผู้เขียนตั้งขึ้นจากตัวเลขของศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ ไม่ใช่เกณฑ์ทางการของหน่วยงาน

ตัวอย่างการคำนวณ (สมมติ): บ่อ 40 × 40 เมตร สูบได้จริงลึก 2.5 เมตร มีน้ำ 4,000 ลูกบาศก์เมตร หารด้วย 1,198 ได้ราว 3.3 ไร่ ถ้าแปลงนามี 10 ไร่ การปลูกข้าวโพดเต็มพื้นที่โดยพึ่งบ่อนี้อย่างเดียวคือเสี่ยงน้ำหมดกลางฤดู ตัวเลขนี้ยังไม่หักน้ำที่ระเหยและซึมจากบ่อในหน้าแล้ง ซึ่งยังไม่พบตัวเลขทางการที่ใช้ได้กับทุกบ่อ

ขั้นที่ 3: เช็กสถานะโครงการและตลาดก่อนลงทุน

สำหรับฤดูแล้ง 2569/70 ผู้เขียนยังไม่พบประกาศที่ระบุพื้นที่ เงื่อนไข หรือราคาประกันรับซื้อชัดเจน ณ ต.ค. 2569 จึงขอสรุปว่าไม่มีประกาศชัด

• ถามสำนักงานเกษตรอำเภอหรือกรมส่งเสริมการเกษตรว่าปีนี้มีโครงการหรือไม่ และพื้นที่ของคุณเข้าเงื่อนไขไหม
• ถาม ธ.ก.ส. สาขาในพื้นที่เรื่องสินเชื่อหรือมาตรการที่ผูกกับการปลูกพืชหลังนา
• ถามผู้รับซื้อหรือลานรับซื้อในพื้นที่ว่ารับข้าวโพดที่ความชื้นเท่าไร และหักราคาอย่างไร ก่อนซื้อเมล็ดพันธุ์
• อย่าใช้ตัวเลขราคาหรือเงื่อนไขจากโครงการปีก่อนมาคำนวณกำไรของปีนี้

ขั้นที่ 4: เตรียมแปลงและปลูก

1. ปลูกช่วงพฤศจิกายน–ธันวาคม หรือหลังเกี่ยวข้าวทันที ตามเอกสารที่อ้างอิงกรมวิชาการเกษตร การปลูกเร็วช่วยใช้ความชื้นค้างในดิน และทำให้ช่วงออกดอกไม่ตรงกับช่วงร้อนจัด
2. ดินที่เหมาะคือร่วน ร่วนเหนียว หรือร่วนปนทราย pH 5.5–7.0
3. ไถดะ 1 ครั้ง พรวน 1–2 ครั้ง แล้วยกร่อง เกษตรกรบางรายตัดตอซัง ปล่อยน้ำเข้าแปลง แล้วใช้ไม้กระทุ้งหยอดเมล็ด
4. ระยะปลูก 75 × 20 เซนติเมตร หลุมละ 1 เมล็ด ใช้เมล็ด 3.0–3.5 กิโลกรัมต่อไร่ ได้ราว 10,000–11,000 ต้นต่อไร่
5. ใช้เมล็ดที่ความงอกมากกว่า 80 เปอร์เซ็นต์ พันธุ์ลูกผสมที่กรมวิชาการเกษตรรับรอง เช่น นครสวรรค์ 3, 4 และ 5

เรื่องอากาศหนาว เอกสารเดียวกันบอกว่าปีที่หนาว เมล็ดงอกช้าหรือกล้าใบม่วงคล้ายขาดฟอสฟอรัส แล้วฟื้นเมื่ออากาศอุ่นขึ้น ปีนี้ศูนย์อุตุนิยมวิทยาภาคเหนือคาด (16 ต.ค. 2569) ว่าหนาวน้อยกว่าปกติ อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยประเทศไทยตอนบนราว 22–23 องศาเซลเซียส แต่ภาคเหนือตอนบนและอีสานตอนบนยังลงได้ราว 10–12 องศา ช่วงปลาย ธ.ค. 2569 ถึงต้น ก.พ. 2570 ถ้าเห็นกล้าใบม่วงช่วงนั้น อย่ารีบเติมปุ๋ยฟอสฟอรัสก่อนดูอุณหภูมิ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

ขั้นที่ 5: ให้น้ำและปุ๋ยตามอายุ

การให้น้ำ

• หลังเกี่ยวข้าว ตรวจความชื้นดินก่อน ถ้าไม่พอให้เมล็ดงอกและเลี้ยงต้นช่วง 1–2 สัปดาห์แรก ต้องให้น้ำก่อนปลูก
• ปลูกแบบพื้นราบ ให้น้ำก่อนปลูก ถ้าปลูกบนร่อง ปลูกก่อนแล้วจึงให้น้ำ
• หลังจากนั้นให้น้ำเมื่อดินแห้ง ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ให้เกณฑ์ว่า ดินเหนียวให้น้ำเมื่อฝนรวม 7–10 วันน้อยกว่า 5 มิลลิเมตร ดินทรายให้น้ำเมื่อฝนรวม 14 วันน้อยกว่า 10 มิลลิเมตร
• สัปดาห์ที่ 7–10 อย่าเลื่อนรอบน้ำ ถ้าน้ำในบ่อเหลือน้อยกว่าที่ต้องใช้ช่วงนี้ ให้รู้ตัวตั้งแต่สัปดาห์ที่ 5 จะได้หาน้ำเพิ่มทัน

ปุ๋ย 3 ครั้ง

1. รองพื้นด้วย 15-15-15 อัตรา 50 กิโลกรัมต่อไร่ หรือตามผลวิเคราะห์ดิน
2. อายุ 20–25 วัน ใส่ 46-0-0 อัตรา 25 กิโลกรัมต่อไร่
3. อายุ 40–50 วัน ช่วงออกดอกตัวผู้และออกไหม ใส่ 46-0-0 อัตรา 10–20 กิโลกรัมต่อไร่

กำจัดวัชพืชที่อายุ 20–25 วัน และให้เสร็จก่อนให้น้ำครั้งแรกหลังงอก ปุ๋ยที่ใส่แล้วไม่มีน้ำตามจะละลายไม่ทัน ควรใส่ก่อนรอบให้น้ำ

ขั้นที่ 6: เก็บเกี่ยวและลดความชื้น

• เก็บเกี่ยวราว 120 วันหลังปลูก เมื่อใบเปลี่ยนเป็นสีฟาง ความชื้นเมล็ดราว 23 เปอร์เซ็นต์
• อย่าเก็บทันทีหลังฝนตก ช่วง ม.ค.–ก.พ. 2570 กรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าอาจมีพายุฝนฟ้าคะนองจากคลื่นกระแสลมตะวันตก ให้ดูพยากรณ์ก่อนนัดรถเก็บเกี่ยว
• ความชื้นราว 23 เปอร์เซ็นต์ยังสูงเกินกว่าจะเก็บนาน ต้องขายหรือลดความชื้นให้เร็ว ดูวิธีตัดสินใจเรื่องความชื้นและเชื้อราในการเก็บข้าวโพดกันอะฟลาทอกซิน

ปลูกเดือนพฤศจิกายนแล้วเก็บเกี่ยวราว 120 วัน จะตกราวมีนาคม ซึ่งเป็นช่วงร้อนและน้ำในบ่อมักต่ำสุด แผนน้ำจึงต้องวางให้ถึงปลายฤดู ไม่ใช่แค่ช่วงออกดอก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. ปลูกเต็มพื้นที่นาโดยดูแค่น้ำในบ่อวันที่เกี่ยวข้าว ไม่ได้คำนวณน้ำที่ต้องใช้ช่วงสัปดาห์ที่ 7–10
2. เอาเงื่อนไขโครงการปีก่อนมาคิดกำไร ทั้งที่ปีนี้ยังไม่มีประกาศชัด
3. ปลูกช้าไปถึงเดือนมกราคม ช่วงออกดอกเลื่อนไปชนช่วงร้อนจัดและน้ำน้อย
4. เห็นกล้าใบม่วงช่วงหนาวแล้วรีบใส่ปุ๋ยเพิ่ม ทั้งที่ต้นจะฟื้นเองเมื่ออากาศอุ่นขึ้น
5. ปลูกในที่ลุ่มดินเหนียวจัดโดยไม่ยกร่อง น้ำขังหลังให้น้ำครั้งแรก
6. เก็บเกี่ยวแล้วกองฝักไว้รอขายหลายวันโดยไม่ลดความชื้น

ทางเลือกเสริมในแปลงข้าวโพด

บางพื้นที่เลี้ยงเป็ดหรือสัตว์ปีกร่วมกับแปลงข้าวโพดเพื่อใช้ประโยชน์จากเศษเมล็ดหลังเก็บเกี่ยว ดูแนวทางในระบบข้าวโพดกับเป็ด ถ้าน้ำไม่พอข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ แต่พอสำหรับพืชอายุสั้น ให้กลับไปเทียบตัวเลือกในพืชที่ปลูกหลังเกี่ยวข้าว

สรุป

ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์หลังนาใช้น้ำราว 1,198 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ และเกือบ 40 เปอร์เซ็นต์ของน้ำนั้นต้องใช้ในสัปดาห์ที่ 7–10 ถ้าน้ำสำรองไม่พอสำหรับช่วงนี้ ให้ลดพื้นที่หรือเปลี่ยนพืชตั้งแต่ก่อนปลูก ปลูกช่วงพฤศจิกายน–ธันวาคมหลังเกี่ยวข้าว และเตรียมลดความชื้นหลังเก็บเกี่ยวราว 120 วัน ณ ต.ค. 2569 ยังไม่มีประกาศโครงการฤดูแล้ง 2569/70 ชัดเจน ให้ตรวจสอบกับสำนักงานเกษตรอำเภอและ ธ.ก.ส. ก่อนลงทุน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร — ปริมาณความต้องการน้ำของพืชไร่ — ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ 749 มม./ฤดู ราว 1,198 ลบ.ม./ไร่ ความต้องการน้ำรายสัปดาห์ เกณฑ์ฝนสำหรับให้น้ำ และตัวเลขเทียบพืชอื่น https://doa.go.th/fc/nakhonsawan/wp-content/uploads/2024/06/water_requirement_for_fieldcrops_25651.pdf
• 📄สยามคูโบต้า (ที่มา: กรมวิชาการเกษตร) — การผลิตข้าวโพดหลังนา — เลือกพื้นที่ เดือนปลูก อาการกล้าในปีหนาว พันธุ์นครสวรรค์ 3, 4, 5 ระยะปลูก อัตราเมล็ด ปุ๋ย 3 ครั้ง การให้น้ำ การเก็บเกี่ยว 120 วัน ความชื้น 23 เปอร์เซ็นต์ https://kas.siamkubota.co.th/wp-content/uploads/2022/10/7._การผลิตข้าวโพดหลังนา.pdf
• 📄ศูนย์อุตุนิยมวิทยาภาคเหนือ กรมอุตุนิยมวิทยา — คาดหมายฤดูหนาว (16 ต.ค. 2569) — อุณหภูมิต่ำสุด ช่วงหนาวที่สุด พายุช่วง ม.ค.–ก.พ. 2570 https://cmmet.tmd.go.th/forecast/winter.pdf
• 📄สำนักงานเกษตรอำเภอ / กรมส่งเสริมการเกษตร และ ธ.ก.ส. — หน่วยงานที่ต้องสอบถามสถานะโครงการส่งเสริมพืชหลังนาฤดูแล้ง 2569/70 ซึ่งยังไม่มีประกาศชัด ณ ต.ค. 2569 https://www.doae.go.th

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ