เพาะเห็ดฟางหน้าหนาวแล้วดอกไม่ออก ต้องรักษาอุณหภูมิกองเห็ดอย่างไร

คำตอบเร็ว: เห็ดฟางเป็นเห็ดเมืองร้อน งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรพบว่าเมื่ออุณหภูมิต่ำกว่า 20 องศาเซลเซียส เส้นใยเดินช้ามากและแทบไม่พัฒนาเป็นดอก ช่วงที่ยังพอเพาะได้ในหน้าหนาวคือราว 20–25 องศาเซลเซียส ต้องใช้เชื้อสายพันธุ์ที่ทนอุณหภูมิต่ำ และคลุมกองให้เก็บความอุ่นไว้ได้ ถ้าเพาะในโรงเรือน ช่วงบ่มเส้นใยต้องคุมให้อยู่ราว 32–38 องศาเซลเซียส ความชื้นไม่ต่ำกว่า 80% ประมาณ 4–5 วัน แล้วค่อยกระตุ้นให้ออกดอกที่ 28–32 องศาเซลเซียส ถ้าคืนไหนอุณหภูมิในกองลดต่ำลงมาก ดอกมักไม่ออกหรือออกน้อยมาก

ช่วงปลายปีมีคนถามเข้ามาบ่อยว่า "หน้าร้อนเพาะได้ดอกเต็มกอง พอเข้าธันวาฯ วิธีเดิม ฟางเดิม เชื้อเดิม แต่ดอกไม่ออก" ส่วนใหญ่ฟางกับเชื้อไม่ได้ผิดอะไร ตัวที่เปลี่ยนไปคืออุณหภูมิกลางคืน เห็ดฟางชอบอากาศร้อนชื้น ปกติเกษตรกรเพาะกันตอนอากาศร้อนราว 30–40 องศาเซลเซียส บทความนี้จึงพูดเรื่องเดียว คือทำอย่างไรให้กองเห็ดอุ่นพอในหน้าหนาว และดูอย่างไรว่ากองเสียเพราะความเย็นหรือเพราะสาเหตุอื่น ส่วนวิธีเพาะเห็ดฟางจากฟางข้าวหลังเกี่ยวตั้งแต่ต้นจนจบ อ่านได้ที่ เพาะเห็ดฟางจากฟางข้าวหลังเก็บเกี่ยว

หน้าหนาวปีนี้เย็นแค่ไหน และทำไมเห็ดฟางถึงไม่ชอบ

กรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าฤดูหนาวปี 2569 ของประเทศไทยตอนบนจะเริ่มราวสัปดาห์ที่ 3 ของเดือนตุลาคม ช้ากว่าปกติประมาณ 1 สัปดาห์ และจะสิ้นสุดราวกลางเดือนกุมภาพันธ์ 2570 ช่วงที่หนาวที่สุดคือปลายเดือนธันวาคม 2569 ถึงต้นเดือนกุมภาพันธ์ 2570 คาดว่าอุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยของประเทศไทยตอนบนจะอยู่ที่ 22–23 องศาเซลเซียส ซึ่งสูงกว่าค่าปกติ ส่วนยอดดอยและภาคเหนือตอนบนกับภาคอีสานตอนบนอาจลงไปถึง 10–12 องศาเซลเซียส (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ควรติดตามประกาศรายสัปดาห์ของกรมอุตุนิยมวิทยาประกอบ)

ตัวเลขนี้สำคัญกับคนเพาะเห็ดฟาง เพราะรายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร (ปี 2562) ที่คัดเลือกสายพันธุ์เห็ดฟางสำหรับอุณหภูมิต่ำได้ข้อสรุปว่า

• ที่ 15 องศาเซลเซียส เชื้อทั้ง 16 สายพันธุ์ที่ทดสอบเจริญได้เพียง 0.12–0.4 เซนติเมตรต่อวัน
• ที่ 20–30 องศาเซลเซียส เส้นใยเดินได้ 0.22–1.9 เซนติเมตรต่อวัน แล้วแต่สายพันธุ์
• ต่ำกว่า 20 องศาเซลเซียส ทุกสายพันธุ์ไม่พัฒนาเป็นดอก ผู้วิจัยจึงสรุปว่าช่วงอุณหภูมิต่ำที่ยังพอเพาะได้คือ 20–25 องศาเซลเซียส

สรุปง่าย ๆ คือถ้ากลางคืนอากาศลงไปแตะ 20 องศาต้น ๆ และกองเห็ดไม่มีอะไรช่วยเก็บความร้อน อุณหภูมิในกองก็จะลดตามอากาศ เส้นใยหยุดเดิน และดอกที่ควรออกในวันที่ 7–10 ก็ไม่ออก ในแปลงทดลองที่อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ เดือนธันวาคม 2560 อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยอยู่ที่ 15.4 องศาเซลเซียส และต่ำสุดลงไปถึง 10.5 องศาเซลเซียส เกษตรกรที่อยู่ภาคเหนือตอนบนหรือบนที่สูงจึงต้องยอมรับก่อนว่า ช่วงหนาวจัดปลายธันวาคมถึงมกราคม การเพาะกองกลางแจ้งมีโอกาสไม่ได้ดอกสูงมาก

แยกอาการก่อน: ดอกไม่ออกเพราะหนาว หรือเพราะอย่างอื่น

ก่อนจะไปแก้เรื่องความอุ่น ให้เปิดดูกองก่อนว่าเป็นแบบไหน เพราะบางกองที่เสียในหน้าหนาวไม่ได้เสียเพราะความเย็นอย่างเดียว

ถ้ากองหนึ่งเจอหลายอาการพร้อมกัน ให้แก้เรื่องน้ำกับความอุ่นก่อน สองเรื่องนี้ส่งผลถึงกัน กองที่แฉะจะเย็นเร็ว เพราะน้ำพาความร้อนออกไปตอนกลางคืน

กองเตี้ยกับตะกร้า แบบไหนสู้หน้าหนาวได้ดีกว่า

ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรที่ จังหวัดแพร่และเชียงใหม่ ช่วงพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ ผู้วิจัยลองทั้งสองแบบกับสายพันธุ์ทนเย็นที่คัดไว้ ผลผลิตต่อหน่วยเป็นแบบนี้

ผลผลิตเหล่านี้ต่ำกว่าที่คนเพาะหน้าร้อนคุ้นเคยมาก ผู้วิจัยบันทึกไว้ด้วยว่ามีปีหนึ่งฝนตก 2 วันจนน้ำท่วมแปลง และอีกปีหนึ่งเก็บได้แค่รุ่นที่เพาะในเดือนกุมภาพันธ์ ซึ่งเป็นช่วงที่อากาศเริ่มอุ่นขึ้นแล้ว ข้อมูลนี้บอกเราสองอย่าง อย่างแรกคือกองเตี้ยให้ผลดีกว่าตะกร้าเมื่ออากาศเย็น น่าจะเพราะกองเตี้ยมีเนื้อฟางมากกว่า จึงเก็บความร้อนได้ดีกว่า อย่างที่สองคือสายพันธุ์สำคัญมาก เชื้อที่ไม่ทนเย็นอาจไม่ได้ดอกเลย

ขนาดกองเตี้ยในงานทดลองคือแบบไม้กว้าง 40 ยาว 80 สูง 30 เซนติเมตร โรยเชื้อเป็นชั้น ชั้นละราว 3 นิ้ว ส่วนแบบตะกร้าใช้ฟางแช่น้ำ 1 คืน วางเป็นชั้นละประมาณ 2 นิ้ว ใช้ผักตบชวาหั่นเป็นอาหารเสริม แล้วโรยเชื้อบนชั้น ทำ 3 ชั้น ปิดด้วยฟาง รดน้ำ จากนั้นบ่มใต้พลาสติกที่ขึงบนโครงไม้ไผ่ 5–6 วัน

วิธีรักษาอุณหภูมิกองเห็ดฟางในหน้าหนาว

1. เลือกวันและเลือกที่ตั้งกอง

• ดูพยากรณ์อากาศ 7 วันข้างหน้าก่อนตั้งกอง ถ้ามีมวลอากาศเย็นระลอกใหม่เข้ามา ให้เลื่อนออกไปก่อน เพราะรอบการผลิตเห็ดฟางสั้นเพียง 7–10 วัน ถ้าความเย็นมาตรงช่วงบ่มเส้นใย รอบนั้นจะเสียทั้งรอบ
• ตั้งกองในที่โดนแดดเช้าถึงบ่าย และมีกำแพง แนวไม้ หรือตาข่ายกรองแสงหลายชั้นบังลมด้านเหนือและด้านตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งเป็นทิศที่ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือพัดเข้ามาในหน้าหนาว
• อย่าวางกองบนดินแฉะหรือพื้นปูนโดยตรง ให้รองด้วยฟางแห้งหรือยกพื้นขึ้น เพราะพื้นที่เย็นจะดึงความร้อนออกจากกองตลอดคืน

2. คลุมให้อุ่นโดยไม่ทำให้อับ

งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรบ่มกองใต้พลาสติกบนโครงไม้ไผ่ 5–6 วัน ในหน้าหนาว หลายคนคลุมพลาสติกแล้วทับด้วยฟางแห้งหรือกระสอบอีกชั้นตอนกลางคืน เพื่อไม่ให้ความร้อนหนีออกไปเร็ว ช่วงกลางวันที่แดดดี ให้เอาชั้นที่ทับเปิดออกเพื่อรับแดด ไม่อย่างนั้นใต้พลาสติกจะอับและร้อนเกินในบางจุด

ข้อควรระวังคือห้ามคลุมพลาสติกจนแนบผิวกองตลอด ต้องมีช่องว่างระหว่างพลาสติกกับกองบ้าง ไม่อย่างนั้นไอน้ำจะเกาะเป็นหยดและไหลลงกอง ทำให้ฟางแฉะ

3. วัดอุณหภูมิในกอง อย่าดูแค่อากาศ

เทอร์โมมิเตอร์แบบปักหรือแบบดิจิทัลราคาไม่แพงช่วยได้มาก ให้ปักเข้าไปกลางกองแล้วจดค่าตอนเช้ามืดกับตอนบ่าย ถ้าตอนเช้ามืดอุณหภูมิในกองต่ำกว่า 20 องศาเซลเซียสหลายคืนติด ตามผลวิจัยของกรมวิชาการเกษตร รอบนั้นมีโอกาสได้ดอกน้อยมาก ควรเพิ่มชั้นคลุม หรือย้ายไปทำในโรงเรือน

4. คุมน้ำให้หมาด

หน้าหนาวน้ำระเหยช้า ฟางที่แช่น้ำแล้วต้องสะเด็ดน้ำนานกว่าหน้าร้อน ตอนกระตุ้นดอก ให้รดน้ำบาง ๆ เฉพาะตอนที่ผิวกองแห้ง ตามที่รายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุไว้ อย่ารดตอนเย็นหรือค่ำ เพราะความชื้นจะค้างในกองตอนที่อากาศเย็นที่สุด

5. กระตุ้นดอกตอนอากาศอุ่น และเปิดสั้น ๆ

งานทดลองกระตุ้นการออกดอกด้วยการเปิดพลาสติกช่วงเช้าหรือเย็นครั้งละ 5–10 นาที ในหน้าหนาวที่เช้าและเย็นอากาศเย็นจัด หลายคนเลือกเปิดช่วงสายแทน ซึ่งเป็นการปรับตามพื้นที่ ไม่ได้มาจากผลวิจัยโดยตรง หลักที่ควรยึดคืออย่าเปิดนานจนกองเย็นลง เพราะตุ่มดอกที่เพิ่งเริ่มจับจะฝ่อได้ง่าย

เพาะในโรงเรือน: ตัวเลขที่กรมวิชาการเกษตรใช้

ถ้าตั้งใจจะทำเห็ดฟางขายต่อเนื่องในหน้าหนาว โรงเรือนเป็นทางที่คุมได้มากกว่าการเพาะกองกลางแจ้ง รายงานของกรมวิชาการเกษตรปี 2561 เรื่องการคัดเลือกสายพันธุ์เห็ดฟางที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรเชียงใหม่ ใช้ขั้นตอนดังนี้

1. อบไอน้ำวัสดุเพาะที่ 60–65 องศาเซลเซียส นาน 3–4 ชั่วโมง
2. ปล่อยให้เย็นข้ามคืนจนเหลือ 36–38 องศาเซลเซียส แล้วจึงโรยเชื้อ
3. บ่มเส้นใยที่ 32–38 องศาเซลเซียส ความชื้นไม่ต่ำกว่า 80% นาน 4–5 วัน
4. กระตุ้นการออกดอกที่ 28–32 องศาเซลเซียส โดยเปิดประตู พรมน้ำผนังกับพื้น และพ่นละอองน้ำที่ผิวหน้าวัสดุเพาะ

ในการทดลองแบบตะกร้าในโรงเรือน ใช้ฟางแช่น้ำ 2 กิโลกรัม กับวัสดุหมัก 3 กิโลกรัม และเชื้อเห็ด 250 กรัมต่อตะกร้า สายพันธุ์ที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำในรายงานนั้นได้แก่ Vvol002 (เบอร์ 2), Vvol011 (เบอร์ 7) และ Vvol016 (เบอร์ 9)

เรื่องที่คนทำโรงเรือนพลาดบ่อยในหน้าหนาวคือ โรงเรือนเก็บความร้อนได้ตอนกลางวัน แต่คืนที่ลมแรง ความร้อนออกไปทางช่องประตูและรอยต่อพลาสติก เช้ามาอุณหภูมิในห้องต่ำกว่า 32 องศาแล้วโดยไม่มีใครรู้ ถ้าไม่มีเทอร์โมมิเตอร์ดูก็จะไม่รู้ว่าทำไมเส้นใยเดินช้า ควรติดเทอร์โมมิเตอร์กับเครื่องวัดความชื้นไว้ในห้องอย่างน้อยหนึ่งจุด และอุดรอยรั่วก่อนเข้าหน้าหนาว

เรื่องสายพันธุ์เชื้อเห็ดในหน้าหนาว

กรมวิชาการเกษตรมีเชื้อเห็ดฟางที่ทนอุณหภูมิต่ำเก็บรวบรวมไว้ เส้นใยของเชื้อกลุ่มนี้เจริญได้ที่ 15–30 องศาเซลเซียส และออกดอกได้ที่ 20–25 องศาเซลเซียส ในการทดสอบที่ 20–25 องศาเซลเซียส สายพันธุ์ VP-11, VP-12 และ Vvol-069 เส้นใยเดินได้มากกว่า 0.5 เซนติเมตรต่อวัน แต่ในแปลงจริงมีเพียง VP-11 ที่ให้ผลผลิตพอใช้ได้

ณ ต.ค. 2569 ยังไม่เห็นประกาศชัดเจนว่าสายพันธุ์ทนเย็นเหล่านี้มีจำหน่ายเป็นเชื้อการค้าทั่วไป ถ้าสนใจ ให้สอบถามศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรแพร่ หรือศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรเชียงใหม่ ของกรมวิชาการเกษตร หรือสำนักงานเกษตรอำเภอ ว่ามีแหล่งเชื้อหรือการถ่ายทอดเทคโนโลยีในพื้นที่หรือไม่ ส่วนเชื้อที่ซื้อจากร้านทั่วไป ให้ถามผู้ขายตรง ๆ ว่าเชื้อนั้นเคยเพาะในหน้าหนาวได้ดีไหม เพราะความต่างระหว่างสายพันธุ์ค่อนข้างมาก

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อยเวลาเพาะเห็ดฟางหน้าหนาว

• ใช้ปฏิทินเดิมของหน้าร้อน นับวันว่าวันที่ 7 ต้องเก็บ พอไม่เห็นดอกก็รื้อกองทิ้ง ที่จริงเส้นใยในหน้าหนาวเดินช้ากว่า ควรดูจากสภาพเส้นใยมากกว่าดูจากจำนวนวัน
• รดน้ำมากเพราะคิดว่ากองแห้ง ผิวกองอาจดูแห้งเพราะลม แต่ข้างในยังแฉะ ให้ล้วงมือเข้าไปบีบฟางดูก่อนทุกครั้ง
• เปิดพลาสติกตอนเช้ามืดหรือหัวค่ำ แบบที่เคยทำในหน้าร้อน อากาศเย็นจัดเข้าไปในกองทันที
• ตั้งกองติดกันตรงที่ลมโกรก เพราะใกล้แหล่งน้ำหรือสะดวก แต่ลมหนาวพัดผ่านทั้งคืน
• ลงทุนเพาะจำนวนมากในช่วงหนาวจัด ทั้งที่ช่วงปลายธันวาคมถึงต้นกุมภาพันธ์เป็นช่วงที่เสี่ยงที่สุด ควรลดจำนวนกอง แล้วไปเร่งเพาะอีกครั้งตอนอากาศเริ่มอุ่นขึ้นในเดือนกุมภาพันธ์

คิดเรื่องตลาดก่อนตัดสินใจเพาะหน้าหนาว

รายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าในหน้าฝนและหน้าหนาว เห็ดฟางมักขาดตลาด นี่คือเหตุผลที่หลายคนอยากเพาะช่วงนี้ แต่ราคาเห็ดฟางผันผวนตามฤดูและพื้นที่ บทความนี้ไม่มีตัวเลขราคาที่มีแหล่งอ้างอิงพร้อมวันที่ จึงไม่ได้ใส่ตัวเลขไว้ ควรถามราคาจากแผงหรือพ่อค้าที่รับซื้อจริงในพื้นที่ก่อนเพาะ และคิดเผื่อว่าผลผลิตต่อกองในหน้าหนาวอาจต่ำกว่าหน้าร้อนมาก ถ้าเห็ดเหลือหรือเก็บไม่ทัน ลองดูแนวทางแปรรูปในบทความ ตลาดเห็ดฟางแห้ง ส่วนการดูแลประจำวันอ่านเพิ่มที่ การดูแลเห็ดฟาง และถ้าทำร่วมกับไร่อ้อยหรือพืชอื่น ดูการคิดต้นทุนได้ที่ ต้นทุนเพาะเห็ดฟางร่วมกับอ้อย

สรุป

เห็ดฟางหน้าหนาวที่ดอกไม่ออก ส่วนมากเกิดเพราะอุณหภูมิในกองต่ำกว่า 20 องศาเซลเซียสในช่วงที่เส้นใยกำลังเดิน ทางแก้คือเลือกวันตั้งกองตามพยากรณ์อากาศ บังลมเหนือ ยกกองให้พ้นพื้นเย็น คลุมพลาสติกและทับเพิ่มตอนกลางคืน คุมน้ำให้หมาด และกระตุ้นดอกตอนอากาศอุ่นแบบเปิดสั้น ๆ ถ้าจะทำขายต่อเนื่อง โรงเรือนที่คุมอุณหภูมิตามตัวเลขของกรมวิชาการเกษตรจะได้ผลดีกว่ากองกลางแจ้งมาก และในช่วงหนาวจัดปลายธันวาคมถึงต้นกุมภาพันธ์ การลดจำนวนกองลงเป็นทางที่ช่วยลดความเสียหายได้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — รายงานผลงานวิจัย การคัดเลือกสายพันธุ์เห็ดฟางที่เหมาะสมต่อการเพาะในสภาพอุณหภูมิต่ำ ปี 2562 (https://info.doa.go.th/research/pdf/2562/417_2562.pdf)
• 📄กรมวิชาการเกษตร — รายงานผลงานวิจัย การคัดเลือกสายพันธุ์เห็ดฟางที่ให้ผลผลิตสูงและมีคุณภาพตรงความต้องการของตลาด ปี 2561 (https://info.doa.go.th/research/pdf/2561/289_2561.pdf)
• 📄แนวหน้า อ้างอิงกรมอุตุนิยมวิทยา — คาดหมายฤดูหนาวปี 2569 ประกาศ 14 ต.ค. 2569 (https://www.naewna.com/n/?p=113925)
• 📄กรุงเทพธุรกิจ — เกณฑ์การเริ่มฤดูหนาวของกรมอุตุนิยมวิทยา (https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1256218)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ