น้ำหมักชีวภาพสูตรไหนใช้กับอะไร หมักกี่วันถึงใช้ได้

คำตอบเร็ว: น้ำหมักชีวภาพมีสามสูตรหลักที่ใช้ต่างกัน สูตรเศษพืชผักใช้บำรุงใบและเร่งย่อยสลายตอซัง หมักราว 7-15 วัน สูตรเศษผลไม้สุกใช้ช่วงสะสมอาหารและติดผล หมักราว 15-30 วัน ส่วนสูตรเศษปลาหรือหอยให้ไนโตรเจนสูงสำหรับพืชกินใบและช่วงบำรุงต้น ต้องหมักนานกว่าคือราว 21-30 วันขึ้นไป อัตราส่วนที่จำง่ายคือวัตถุดิบ 3 ส่วน กากน้ำตาล 1 ส่วน น้ำ 10 ส่วน หมักสำเร็จจะมีกลิ่นเปรี้ยวอมหวานคล้ายของดอง ไม่ใช่กลิ่นเน่าเหม็น และต้องเจือจางก่อนใช้เสมอ

น้ำหมักชีวภาพเป็นของที่เกษตรกรทำกันเองเกือบทุกพื้นที่ แต่ปัญหาที่เจอซ้ำคือหมักแล้วเหม็นเน่า ใช้ไปแล้วพืชไม่ตอบสนอง หรือใช้เข้มข้นเกินจนใบไหม้ สาเหตุมักมาจากสามเรื่องคือเลือกวัตถุดิบไม่ตรงกับเป้าหมาย สัดส่วนน้ำตาลไม่พอ และใช้ก่อนหมักสุก บทความนี้เรียงตามลำดับการทำจริง ตั้งแต่เลือกสูตรตามเป้าหมาย ชั่งอัตราส่วน ดูว่าหมักสำเร็จหรือเสีย ไปจนถึงอัตราเจือจางก่อนใช้กับพืชแต่ละกลุ่ม

สามสูตรหลัก ใช้ต่างกันอย่างไร

ความต่างไม่ได้อยู่แค่กลิ่นหรือวัตถุดิบที่หาได้ แต่อยู่ที่สัดส่วนธาตุอาหารและเวลาที่จุลินทรีย์ต้องใช้ย่อย เศษพืชอวบน้ำมีน้ำตาลและน้ำในตัวเองสูง จุลินทรีย์เริ่มทำงานได้เร็ว จึงใช้เวลาน้อยที่สุด ส่วนเศษปลามีโปรตีนและไขมันสูง ต้องใช้เวลานานกว่ามากและต้องมีน้ำตาลเลี้ยงจุลินทรีย์ให้พอ ไม่เช่นนั้นแบคทีเรียกลุ่มที่ทำให้เน่าจะชนะและได้ของเหม็นแทนของหมัก

อัตราส่วนวัตถุดิบ กากน้ำตาล และน้ำ

สูตรที่จำง่ายและใช้ได้กับทุกกลุ่มวัตถุดิบคือ วัตถุดิบ 3 ส่วน กากน้ำตาล 1 ส่วน น้ำ 10 ส่วน โดยน้ำหนักหรือปริมาตรก็ได้ เช่น เศษผัก 3 กิโลกรัม กากน้ำตาล 1 กิโลกรัม น้ำสะอาด 10 ลิตร ใส่ถังหมักขนาด 20 ลิตรจะเหลือช่องว่างพอสำหรับแก๊สที่เกิดขึ้น

กรมพัฒนาที่ดินมีสูตรอ้างอิงพร้อมสารเร่งจุลินทรีย์ซุปเปอร์ พด. สำหรับทำน้ำหมักชีวภาพ ทั้งจากวัตถุดิบพืชและจากเศษสัตว์ ซึ่งระบุน้ำหนักวัตถุดิบและระยะเวลาหมักไว้ชัดเจน ขอรับสารเร่งและเอกสารได้ฟรีที่สถานีพัฒนาที่ดินจังหวัดหรือผ่านหมอดินอาสาประจำตำบล ควรขอเอกสารฉบับล่าสุดเพราะรายละเอียดสูตรมีการปรับปรุงเป็นระยะ

ข้อสังเกตเรื่องน้ำตาล กากน้ำตาลมีราคาถูกและมีจุลธาตุติดมาด้วย จึงเป็นตัวเลือกหลัก ถ้าหาไม่ได้ใช้น้ำตาลทรายแดงหรือน้ำอ้อยแทนได้ แต่ต้องเพิ่มปริมาณเพราะความเข้มข้นต่างกัน หน้าที่ของน้ำตาลไม่ใช่ปุ๋ย แต่เป็นอาหารเลี้ยงจุลินทรีย์ให้ทำงานชนะเชื้อเน่า ดังนั้นสูตรที่วัตถุดิบมีโปรตีนสูงอย่างเศษปลา ห้ามลดน้ำตาลลงเด็ดขาด

ขั้นตอนทำทีละขั้น

1. เตรียมภาชนะ ใช้ถังพลาสติกทึบแสงมีฝาปิด ขนาดที่เหลือช่องว่างอย่างน้อยหนึ่งในห้าของถัง ห้ามใช้ภาชนะโลหะเพราะกรดที่เกิดขึ้นระหว่างหมักจะกัดกร่อน และห้ามปิดฝาแน่นสนิทเพราะแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ที่เกิดขึ้นจะดันจนถังบวมหรือระเบิด ให้ปิดหลวมหรือเจาะรูเล็กแล้วปิดทับด้วยผ้า
2. เตรียมน้ำ ถ้าใช้น้ำประปาให้พักในภาชนะเปิดอย่างน้อย 1-2 วันเพื่อให้คลอรีนระเหย เพราะคลอรีนฆ่าจุลินทรีย์ที่เราต้องการ น้ำบ่อหรือน้ำฝนใช้ได้เลย
3. สับวัตถุดิบให้ชิ้นเล็ก ยิ่งชิ้นเล็กยิ่งย่อยเร็ว เศษปลาให้สับหรือบดรวมก้าง หอยเชอรี่ให้ทุบทั้งเปลือกเพื่อให้แคลเซียมละลายออกมาด้วย
4. ผสมกากน้ำตาลกับน้ำให้ละลายก่อน แล้วค่อยเทลงคลุกกับวัตถุดิบ วิธีนี้ทำให้น้ำตาลกระจายทั่วถึง ไม่นอนก้นถังเป็นชั้นเหนียว
5. ใส่สารเร่งจุลินทรีย์ถ้ามี คนให้เข้ากันแล้วปิดฝาหลวม วางถังในที่ร่ม อากาศถ่ายเท ไม่โดนแดดโดยตรง เพราะความร้อนจากแดดทำให้จุลินทรีย์ตาย
6. คนวันละครั้งในสัปดาห์แรก เพื่อระบายแก๊สและให้วัตถุดิบที่ลอยขึ้นมาจมกลับลงไปในน้ำ ชิ้นที่ลอยพ้นน้ำนาน ๆ คือจุดที่ราขึ้นและทำให้กองเสีย
7. รอตามระยะของแต่ละสูตร แล้วกรองด้วยผ้าหรือตะแกรงก่อนนำไปใช้ กากที่เหลือนำไปใส่กองปุ๋ยหมักต่อได้ ไม่ต้องทิ้ง

ดูอย่างไรว่าหมักสำเร็จ

• กลิ่น เปรี้ยวอมหวานคล้ายผักดองหรือไวน์ นี่คือสัญญาณที่ชัดที่สุดว่าจุลินทรีย์กลุ่มที่ต้องการทำงานอยู่
• ฟองแก๊ส ช่วงแรกจะมีฟองผุดมาก เมื่อใกล้สำเร็จฟองจะลดลงจนเกือบหยุด แสดงว่าน้ำตาลถูกใช้ไปเกือบหมดแล้ว
• สี เปลี่ยนเป็นน้ำตาลเข้มถึงน้ำตาลอมแดง ค่อนข้างใสหลังกรอง ไม่ขุ่นข้นเป็นตะกอนเละ
• ฝ้าขาวบนผิว เป็นยีสต์ที่เกิดตามปกติ ไม่ใช่ของเสีย ให้คนกลับลงไปได้
• ความเป็นกรด น้ำหมักที่สำเร็จจะเป็นกรดชัดเจน ถ้ามีกระดาษวัดกรดด่างจะอ่านได้ประมาณ 3.5-4.5 ความเป็นกรดนี่เองที่ยับยั้งเชื้อเน่า

สัญญาณว่าเสีย กลิ่นเหม็นเน่าแบบของเน่าหรือกลิ่นแก๊สไข่เน่า มีราสีดำหรือเขียวเป็นแผ่นหนาบนผิว มีหนอนแมลงวันในถัง และน้ำเป็นเมือกยืด กรณีแบบนี้เกิดจากน้ำตาลน้อยเกิน ใส่วัตถุดิบโปรตีนสูงมากเกินสัดส่วน หรือวัตถุดิบลอยพ้นน้ำแล้วไม่ได้คน ถ้ายังไม่เสียมาก ให้เติมกากน้ำตาลเพิ่มราวครึ่งหนึ่งของที่ใส่ครั้งแรก คนให้เข้ากันแล้วหมักต่ออีก 7-10 วัน ถ้ากลิ่นยังเน่าอยู่ให้เลิกใช้กับพืช แล้วเทลงกองปุ๋ยหมักหรือหลุมกลบขยะอินทรีย์แทน อย่าเสียดายเอาไปรดพืชเพราะเสี่ยงทั้งกลิ่นในแปลงและเชื้อที่ไม่ต้องการ

อัตราเจือจางก่อนใช้

สูตรเศษปลามีความเข้มข้นสูงกว่าสูตรพืช ควรเริ่มที่อัตราเจือจางกว่าเสมอ และทดลองกับต้นสัก 3-5 ต้นก่อนใช้ทั้งแปลง ดูอาการในวันถัดไป ถ้าปลายใบไม่ไหม้และต้นไม่เหี่ยวจึงขยายผล ข้อผิดพลาดที่ทำให้พืชเสียหายมากที่สุดคือการเทน้ำหมักเข้มข้นลงโคนต้นโดยตรงเพราะคิดว่ายิ่งเข้มยิ่งดี ความเป็นกรดและความเข้มข้นของเกลือจะทำลายรากฝอย

น้ำหมักชีวภาพทำอะไรได้จริง และทำอะไรไม่ได้

ต้องพูดให้ตรงว่าน้ำหมักชีวภาพไม่ใช่ปุ๋ยที่ใช้แทนปุ๋ยหลักได้ ปริมาณธาตุอาหารหลักในน้ำหมักโดยทั่วไปต่ำมากเมื่อคิดต่อลิตร จึงไม่สามารถทดแทนไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมที่พืชต้องการในปริมาณมากได้ สิ่งที่น้ำหมักทำได้ดีคือ

• เร่งการย่อยสลายเศษพืช ทั้งตอซังในนา เศษใบไม้ในสวน และกองปุ๋ยหมัก ช่วยให้อินทรียวัตถุกลับคืนสู่ดินเร็วขึ้นและลดการเผา
• เพิ่มกิจกรรมจุลินทรีย์ในดิน ซึ่งช่วยให้ธาตุอาหารที่มีอยู่แล้วในดินถูกปลดปล่อยออกมาในรูปที่พืชใช้ได้
• ใช้ประโยชน์จากของเหลือในฟาร์ม เศษผัก เศษผลไม้ตกเกรด เศษปลา และหอยเชอรี่ที่เก็บจากนา แปลงเป็นของที่ใช้ได้แทนการทิ้ง
• เสริมจุลธาตุและกรดอินทรีย์ ในปริมาณน้อยแต่ช่วยให้ดินที่เสื่อมฟื้นตัวได้เมื่อใช้ร่วมกับปุ๋ยคอกและปุ๋ยหมัก

สิ่งที่น้ำหมักชีวภาพทำไม่ได้คือทดแทนสารป้องกันกำจัดโรคและแมลงในกรณีที่ระบาดหนักแล้ว และไม่ใช่ยารักษาโรคพืช การใช้น้ำหมักผลไม้ที่มีกลิ่นหวานในแปลงไม้ผลยังอาจดึงดูดแมลงวันผลไม้และมดเข้ามามากขึ้นด้วย ถ้าเป้าหมายคือไล่แมลงต้องใช้สูตรสมุนไพรหมัก เช่น สะเดา ตะไคร้หอม ข่า บอระเพ็ด ซึ่งเป็นคนละสูตรกับน้ำหมักเพื่อบำรุงพืช และยังต้องใช้ร่วมกับการจัดการอื่นอยู่ดี

ความปลอดภัยและข้อควรระวัง

• แก๊สในถังหมัก ห้ามปิดฝาสนิทและห้ามเปิดถังโดยเอาหน้าไปจ่อ ให้เปิดโดยหันหน้าออกและวางถังในที่อากาศถ่ายเท
• เก็บให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง น้ำหมักมีกลิ่นหวานที่ดึงดูดสัตว์ และเป็นกรดที่ระคายเคือง
• สวมถุงมือเมื่อทำสูตรเศษปลาหรือหอย โดยเฉพาะถ้าใช้หอยเชอรี่ ต้องระวังเรื่องพยาธิ ควรสวมถุงมือและล้างมือด้วยสบู่ทุกครั้ง
• เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวในผักกินสด ไม่ควรรดหรือพ่นน้ำหมักโดยเฉพาะสูตรเศษปลาใกล้วันเก็บเกี่ยว ควรเว้นอย่างน้อย 7-14 วันเพื่อลดกลิ่นและความเสี่ยงปนเปื้อน
• ถ้าทำเพื่อขาย ต้องขึ้นทะเบียน การผลิตปุ๋ยอินทรีย์หรือสารปรับปรุงดินเพื่อจำหน่ายอยู่ภายใต้กฎหมายปุ๋ยที่กรมวิชาการเกษตรกำกับดูแล ทำใช้เองในฟาร์มไม่มีปัญหา แต่ถ้าจะขายควรตรวจสอบเงื่อนไขการขึ้นทะเบียนก่อน
• อย่าเทน้ำหมักลงแหล่งน้ำ ความเข้มข้นของอินทรียวัตถุสูงทำให้ออกซิเจนในน้ำลดลงจนปลาตายได้ ถ้าเหลือใช้ให้เทลงกองปุ๋ยหมัก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ลดกากน้ำตาลเพราะเสียดายหรือหาไม่ได้ เป็นสาเหตุอันดับหนึ่งที่ทำให้ถังเน่าแทนที่จะหมัก โดยเฉพาะสูตรเศษปลา
• ปิดฝาแน่นสนิท แก๊สดันจนถังบวม ฝาปลิว หรือของหมักพุ่งใส่คนเปิด
• วางถังกลางแดด ความร้อนทำให้จุลินทรีย์ตายและหมักไม่เดินตามกำหนด
• ใช้น้ำประปาสด ๆ คลอรีนฆ่าจุลินทรีย์ตั้งแต่วันแรก ถังจึงนิ่งไม่มีฟอง
• ไม่คนเลยตลอดการหมัก วัตถุดิบลอยพ้นน้ำแล้วขึ้นราจนกองเสียจากด้านบนลงมา
• ใช้ก่อนครบระยะเพราะเห็นว่ามีฟอง ฟองมากแปลว่ายังหมักไม่เสร็จ การใช้ตอนนี้จะได้ของที่ยังเป็นกรดจัดและอาจทำให้รากเสียหาย
• ใช้เข้มข้นเกินเพราะคิดว่ายิ่งเข้มยิ่งได้ผล ปลายใบไหม้และรากฝอยเสียหาย ต้องเจือจางตามอัตราเสมอ
• คาดหวังให้แทนปุ๋ยทั้งหมด แล้วเลิกใส่ปุ๋ยคอกและปุ๋ยเคมี ผลคือผลผลิตลดลงชัดเจนภายในหนึ่งถึงสองฤดู

อ่านเรื่องการทำปุ๋ยหมัก การปรับปรุงดิน และการคำนวณอัตราปุ๋ยเพิ่มเติมได้ในหมวด ดิน น้ำ ปุ๋ย

สรุป

น้ำหมักชีวภาพให้ผลต่างกันตามวัตถุดิบ สูตรเศษพืชผักใช้บำรุงใบและเร่งย่อยตอซัง หมักราว 7-15 วัน สูตรผลไม้สุกใช้ช่วงสะสมอาหารและติดผล หมักราว 15-30 วัน ส่วนสูตรเศษปลาหรือหอยให้ไนโตรเจนสูงและต้องหมักนานกว่าคือราว 21-30 วันขึ้นไป อัตราส่วนหลักที่ใช้ได้ทุกสูตรคือวัตถุดิบ 3 ส่วน กากน้ำตาล 1 ส่วน น้ำ 10 ส่วน หมักในที่ร่ม คนสม่ำเสมอ และดูที่กลิ่นเปรี้ยวอมหวานกับฟองที่หยุดแทนการนับวันอย่างเดียว ก่อนใช้ต้องเจือจางตามอัตราและจำไว้ว่านี่คือตัวเสริม ไม่ใช่ตัวแทนของปุ๋ยหลัก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — สูตรและวิธีทำน้ำหมักชีวภาพจากวัตถุดิบพืชและสัตว์ พร้อมสารเร่งจุลินทรีย์ซุปเปอร์ พด. ที่ขอรับได้ที่สถานีพัฒนาที่ดินจังหวัด
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการใช้น้ำหมักชีวภาพและปุ๋ยอินทรีย์ในแปลงพืชผักและไม้ผล
• 📄กรมวิชาการเกษตร — ข้อกำหนดตามกฎหมายปุ๋ยสำหรับการผลิตปุ๋ยอินทรีย์และสารปรับปรุงดินเพื่อจำหน่าย
• 📄กรมการข้าว — แนวทางการจัดการตอซังและฟางข้าวโดยไม่เผา และการใช้จุลินทรีย์ช่วยย่อยสลายในนา

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ