โดโลไมต์กับปูนขาวต่างกันยังไง ดินแบบไหนควรใช้ตัวไหน

คำตอบเร็ว: ปูนขาว (แคลเซียมไฮดรอกไซด์) ออกฤทธิ์แก้ดินกรดแรงและเร็วกว่า แต่ให้เฉพาะแคลเซียม ส่วนโดโลไมต์ (หินปูนที่มีแมกนีเซียมปนอยู่) ละลายช้ากว่าแต่ให้ทั้งแคลเซียมและแมกนีเซียมไปพร้อมกัน จึงเหมาะกับดินกรดที่พืชแสดงอาการขาดแมกนีเซียม เช่น สวนยางพารา ปาล์มน้ำมัน ทุเรียน หรือมันสำปะหลังบนดินร่วนทราย ถ้าดินกรดจัดและต้องการยก pH ให้ทันฤดูปลูกภายใน 3-4 สัปดาห์ ปูนขาวหรือปูนมาร์ลจะตอบสนองไวกว่า แต่ต้องคุมอัตราให้ดี เพราะใส่เกินแล้วดึงค่า pH กลับลงมายากกว่าการเติมเพิ่ม

เกษตรกรที่หิ้วผลวิเคราะห์ดินกลับมาจากสถานีพัฒนาที่ดินแล้วเห็นบรรทัดว่า "pH 4.8 ควรใส่ปูนเพื่อแก้ความเป็นกรด" มักติดอยู่ที่คำถามเดียวกันหน้าร้านขายปุ๋ย คือกระสอบหนึ่งเขียนว่า โดโลไมต์ อีกกระสอบเขียนว่า ปูนขาว ราคาต่างกันไม่มาก แล้วควรหยิบตัวไหน บทความนี้แยกให้ชัดตั้งแต่องค์ประกอบทางเคมี ความแรงในการแก้กรด อัตราใส่ต่อไร่ ช่วงเวลาที่ควรใส่ ไปจนถึงข้อควรระวังตอนใส่ร่วมกับปุ๋ยเคมี ซึ่งเป็นจุดที่ทำให้เกษตรกรเสียปุ๋ยยูเรียทิ้งไปฟรี ๆ ทุกปี

โดโลไมต์กับปูนขาวคืออะไร ต่างกันตรงไหน

ปูนขาว — แรง เร็ว แต่ไม่มีแมกนีเซียม

ปูนขาวที่ขายกันทั่วไปคือแคลเซียมไฮดรอกไซด์ Ca(OH)₂ ได้จากการนำหินปูน (CaCO₃) ไปเผาจนกลายเป็นปูนสุกหรือปูนเผา (CaO) แล้วเติมน้ำ ผลคือสารที่ละลายน้ำได้ดีกว่าหินปูนบดมาก ปฏิกิริยาสะเทินกรดจึงเกิดเร็ว เห็นค่า pH ขยับภายในไม่กี่สัปดาห์ ข้อเสียคือมันให้ธาตุอาหารแค่แคลเซียมตัวเดียว และเป็นด่างแรงพอที่จะกัดผิวหนังกับเยื่อบุตาได้จริง คนที่เคยหว่านปูนขาวทวนลมโดยไม่ใส่หน้ากากจะรู้ดีว่าแสบจมูกแค่ไหน

โดโลไมต์ — ช้ากว่า แต่แถมแมกนีเซียมมาด้วย

โดโลไมต์คือหินโดโลไมต์บดละเอียด สูตรทางเคมีคือ CaMg(CO₃)₂ หมายความว่าในผลึกเดียวกันมีทั้งแคลเซียมและแมกนีเซียมในรูปคาร์บอเนต ปริมาณ MgO ในสินค้าที่ขายในไทยมักอยู่ในช่วงราวสิบกว่าถึงยี่สิบกว่าเปอร์เซ็นต์ และ CaO อีกราวยี่สิบถึงสามสิบกว่าเปอร์เซ็นต์ ซึ่งต่างกันไปตามแหล่งหินและความละเอียดของการบด จึงต้องอ่านฉลากวิเคราะห์ข้างกระสอบทุกครั้ง อย่าเหมาว่าโดโลไมต์ทุกยี่ห้อให้แมกนีเซียมเท่ากัน เพราะบางล็อตเป็นหินปูนที่มีแมกนีเซียมต่ำ (แคลไซต์ปน) แต่ยังติดฉลากว่าโดโลไมต์

ปูนมาร์ลและหินปูนฝุ่น — ตัวเลือกที่ถูกลืม

ในพื้นที่ดินเปรี้ยวจัดของที่ราบลุ่มภาคกลาง กรมพัฒนาที่ดินส่งเสริมการใช้ ปูนมาร์ล และหินปูนฝุ่นมากกว่าปูนขาว เพราะเนื้อปูนต่อกระสอบถูกกว่า มีดินปนทำให้ออกฤทธิ์นุ่มกว่า ไม่เหวี่ยงจน pH พุ่งข้ามเป้า และเหมาะกับการใส่ปริมาณมากในนาที่มีสารประกอบกำมะถันสะสม ถ้าอยู่ในเขตที่กรมพัฒนาที่ดินมีโครงการแจกปูนมาร์ล ควรเทียบราคาต่อหน่วยเนื้อปูนก่อนตัดสินใจซื้อปูนขาว

ความแรงในการแก้ดินกรดดูจากอะไร

ค่าที่ใช้เทียบความแรงของวัสดุปูนทุกชนิดคือ CCE (Calcium Carbonate Equivalent) ซึ่งเทียบกับหินปูนบริสุทธิ์ที่กำหนดให้เท่ากับหนึ่งร้อย ปูนขาวมีค่า CCE สูงกว่าหินปูนบดอย่างชัดเจน เพราะน้ำหนักโมเลกุลต่อหน่วยที่สะเทินกรดต่ำกว่า ส่วนโดโลไมต์อยู่ใกล้เคียงหรือสูงกว่าหินปูนบดเล็กน้อย ขณะที่ปูนมาร์ลมักต่ำกว่าเพราะมีดินปน หมายความว่าปูนขาว 1 กระสอบทำงานได้มากกว่าโดโลไมต์ 1 กระสอบ ถ้าวัดกันที่ความสามารถสะเทินกรดล้วน ๆ

อีกตัวแปรที่คนมองข้ามคือ ความละเอียด วัสดุปูนที่บดผ่านตะแกรงละเอียดจะทำปฏิกิริยาเร็วกว่าปูนหยาบมาก โดโลไมต์เม็ดหยาบที่ยังเห็นเป็นกรวดเล็ก ๆ อาจใช้เวลาข้ามฤดูกว่าจะออกฤทธิ์เต็มที่ ถ้าซื้อโดโลไมต์แล้วลองบี้ดูแล้วยังสากมือเป็นเม็ดทราย ให้เผื่อเวลาใส่ล่วงหน้านานขึ้น หรือเลือกชนิดบดละเอียดไปเลย

ตัวเลข CCE จริงของสินค้าแต่ละล็อตจะระบุอยู่ในใบวิเคราะห์ของผู้ผลิตและในเกณฑ์ที่กรมวิชาการเกษตรกำกับภายใต้กฎหมายปุ๋ย ควรขอดูจากร้านค้าหรือสอบถามสถานีพัฒนาที่ดินจังหวัด อย่าใช้ตัวเลขที่จำต่อ ๆ กันมา เพราะแต่ละแหล่งหินไม่เท่ากัน

ดินแบบไหนควรใช้ตัวไหน

หลักตัดสินใจไม่ได้อยู่ที่ค่า pH อย่างเดียว แต่อยู่ที่ สัดส่วนแคลเซียมต่อแมกนีเซียมในดิน และเนื้อดิน อ่านผลวิเคราะห์ดินตรงบรรทัด Ca และ Mg ที่แลกเปลี่ยนได้ ถ้า Mg ต่ำเมื่อเทียบกับ Ca หรือพืชแสดงอาการใบเหลืองระหว่างเส้นใบในใบแก่ ให้เลือกโดโลไมต์ทันที

ข้อสังเกตจากแปลงจริงที่ใช้แยกได้เร็วโดยไม่ต้องรอผลแล็บ คือ อาการขาดแมกนีเซียมจะขึ้นที่ใบแก่หรือใบล่างก่อน เป็นสีเหลืองระหว่างเส้นใบขณะที่เส้นใบยังเขียวอยู่ ต่างจากอาการขาดไนโตรเจนที่ใบล่างเหลืองทั้งใบสม่ำเสมอ และต่างจากขาดเหล็กที่ขึ้นที่ใบอ่อนยอด ถ้าเห็นลายเหลืองระหว่างเส้นใบในใบล่างของทุเรียนหรือปาล์ม พร้อมกับดิน pH ต่ำ นั่นคือสัญญาณว่าควรใช้โดโลไมต์ ไม่ใช่ปูนขาว

อัตราใส่ต่อไร่และช่วงเวลาที่ควรใส่

อัตราใส่ที่ถูกต้องคำนวณจาก ความต้องการปูน (lime requirement) ซึ่งขึ้นกับสามอย่าง คือค่า pH ปัจจุบัน ค่า pH เป้าหมายของพืชที่จะปลูก และเนื้อดิน ดินเหนียวและดินที่มีอินทรียวัตถุสูงต้านการเปลี่ยนแปลง pH มากกว่าดินทราย จึงต้องใช้ปูนมากกว่าในระดับ pH เริ่มต้นเท่ากัน ตัวเลขที่พบในคำแนะนำทั่วไปสำหรับดินกรดระดับปานกลางมักอยู่ในหลักร้อยกิโลกรัมต่อไร่ ส่วนดินกรดจัดอาจต้องใช้ถึงระดับหลายร้อยถึงหนึ่งตันต่อไร่และควรแบ่งใส่สองถึงสามฤดู ไม่ใส่รวดเดียว ตัวเลขเฉพาะแปลงต้องได้จากผลวิเคราะห์ดินที่สถานีพัฒนาที่ดินจังหวัดหรือหมอดินอาสา อย่าคัดลอกอัตราจากแปลงเพื่อนบ้าน

ลำดับงานที่ใช้ได้จริงในแปลง

1. เก็บตัวอย่างดินแบบสุ่มกระจายทั่วแปลง ลึกราว 15 เซนติเมตรสำหรับพืชไร่และผัก หรือระดับรากฝอยสำหรับไม้ผล คลุกรวมแล้วส่งวิเคราะห์
2. ดู pH และค่า Ca, Mg แลกเปลี่ยนได้ แล้วเลือกชนิดปูนตามตารางด้านบน
3. ชั่งอัตราตามคำแนะนำในผลวิเคราะห์ อย่ากะด้วยสายตาว่า "กระสอบสองกระสอบน่าจะพอ"
4. หว่านให้ทั่วขณะดินมีความชื้นพอหมาด แล้วไถหรือพรวนคลุกลงไปในชั้นไถพรวน ปูนที่ค้างอยู่บนผิวดินแทบไม่ทำงาน เพราะปฏิกิริยาเกิดเฉพาะจุดที่ปูนสัมผัสอนุภาคดิน
5. เว้นระยะก่อนปลูกและก่อนใส่ปุ๋ยเคมี อย่างน้อย 2-4 สัปดาห์ สำหรับปูนขาว และควรเผื่อนานกว่านั้นสำหรับโดโลไมต์เม็ดหยาบ
6. วัด pH ซ้ำในฤดูถัดไปก่อนตัดสินใจใส่รอบใหม่ การใส่ปูนทุกปีโดยไม่วัดคือสาเหตุอันดับต้นของปัญหาใส่เกิน

สำหรับไม้ผลยืนต้น ให้โรยรอบชายพุ่มซึ่งเป็นบริเวณที่รากฝอยหากินหนาแน่นที่สุด แล้วพรวนตื้น ๆ หรือรดน้ำตาม ไม่ต้องกองสุมที่โคนต้น เพราะโคนต้นมีรากดูดอาหารน้อยและความเข้มข้นสูงอาจทำให้เปลือกโคนเสียหาย ช่วงเวลาที่เหมาะคือต้นฤดูฝนที่ดินเริ่มชื้นแต่ยังไม่มีฝนชะหน้าดินแรง หรือหลังเก็บเกี่ยวผลผลิตแล้วก่อนเข้าระยะสร้างตาดอก

ข้อควรระวังเมื่อใส่พร้อมปุ๋ยเคมีหรือใส่มากเกิน

นี่คือส่วนที่ทำให้เกษตรกรเสียเงินมากที่สุดโดยไม่รู้ตัว

• ห้ามใส่ปูนพร้อมหรือใกล้กับปุ๋ยยูเรียและปุ๋ยกลุ่มแอมโมเนียม เพราะสภาพด่างจะเร่งการเปลี่ยนแอมโมเนียมไปเป็นแก๊สแอมโมเนียที่ระเหยหายไปในอากาศ ไนโตรเจนที่จ่ายเงินซื้อมาจะหายไปส่วนหนึ่งตั้งแต่ยังไม่ถึงราก ให้เว้นระยะอย่างน้อย 2-4 สัปดาห์ และใส่ปูนก่อน ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนทีหลังเสมอ
• ห้ามคลุกปูนกับปุ๋ยฟอสเฟตในกระสอบเดียวกัน แคลเซียมที่มากเกินจะจับฟอสฟอรัสเป็นสารประกอบที่ละลายยาก พืชดูดไปใช้ไม่ได้ ผลคือใส่ปุ๋ยสูตรตัวกลางสูงแต่พืชยังแสดงอาการขาดฟอสฟอรัส
• ใส่เกินจน pH เกิน 7 ทำให้ขาดจุลธาตุ เหล็ก แมงกานีส สังกะสี และโบรอน จะละลายน้อยลงเมื่อดินเป็นด่าง ข้าวโพดและอ้อยบนดินที่เพิ่งใส่ปูนหนักมักแสดงอาการใบลายขาวจากการขาดสังกะสี ซึ่งแก้คืนช้ากว่าการปรับ pH ขึ้นมาก
• โดโลไมต์ใส่ซ้ำทุกปีจนแมกนีเซียมสูงเกิน จะไปแย่งตำแหน่งดูดซับของโพแทสเซียมและแคลเซียมที่ราก พืชแสดงอาการขาดโพแทสเซียมทั้งที่ใส่ปุ๋ย 0-0-60 ตามปกติ วิธีกันคือวัดดินก่อนใส่ทุกรอบ และสลับชนิดวัสดุปูนเมื่อ Mg เริ่มสูง
• ปูนขาวกับความปลอดภัยของคนหว่าน สวมถุงมือยาง แว่นครอบตา หน้ากากกันฝุ่น หว่านตามทิศทางลม และอย่าเปิดกระสอบขณะฝนตกหรือมือเปียก เพราะปูนขาวทำปฏิกิริยากับน้ำแล้วคายความร้อน
• ดินที่ pH สูงอยู่แล้วไม่ต้องใส่ปูน ถ้าผลวิเคราะห์บอก pH เกิน 6.5 แล้วพืชยังแสดงอาการขาดแมกนีเซียม ให้แก้ด้วยแหล่งแมกนีเซียมที่ไม่ยก pH เช่น แมกนีเซียมซัลเฟต แทนการใส่โดโลไมต์เพิ่ม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• หว่านปูนทิ้งไว้บนผิวดินโดยไม่คลุก แล้วสรุปว่า "ปูนไม่ได้ผล" ทั้งที่ปูนไม่เคยสัมผัสชั้นรากเลย
• ใส่ปูนตอนดินแห้งสนิทกลางแล้ง ปฏิกิริยาแทบไม่เดินเพราะขาดน้ำเป็นตัวกลาง
• ซื้อ "โดโลไมต์" โดยไม่ดูฉลากวิเคราะห์ ได้หินปูนที่มีแมกนีเซียมต่ำมาแทน จ่ายเงินแพงกว่าแต่ไม่ได้แมกนีเซียมตามที่ต้องการ
• ใช้ปูนขาวอัตราเดียวกับที่เคยใช้โดโลไมต์ ทั้งที่ปูนขาวแรงกว่าอย่างชัดเจน ทำให้ pH พุ่งเกินเป้า
• ใส่ปูนวันนี้ หว่านยูเรียพรุ่งนี้ เพราะต้องการประหยัดค่าแรงจ้างหว่าน ผลคือเสียไนโตรเจนไปกับอากาศ
• เชื่อว่าปูนคือปุ๋ย จึงใส่ทุกฤดูโดยไม่เคยวัด pH ซ้ำ จนดินกลายเป็นด่างและพืชขาดจุลธาตุ
• คำนวณอัตราจากพื้นที่ทั้งแปลง ทั้งที่ pH ในแต่ละโซนของแปลงต่างกัน โดยเฉพาะแปลงที่เคยถมดินหรือมีที่ลุ่มสลับที่ดอน

ถ้าอยากไล่เรื่องการจัดการดิน ปุ๋ย และน้ำต่อเนื่องจากหัวข้อนี้ ดูรวมได้ที่หมวด ดิน น้ำ ปุ๋ย ซึ่งมีทั้งเรื่องการอ่านผลวิเคราะห์ดินและการคำนวณปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์

สรุป

ปูนขาวคือเครื่องมือแก้ดินกรดที่แรงและเร็ว เหมาะเมื่อต้องยก pH ให้ทันรอบปลูกและดินไม่ได้ขาดแมกนีเซียม ส่วนโดโลไมต์คือตัวเลือกที่คุ้มกว่าเมื่อดินกรดและขาดแมกนีเซียมไปพร้อมกัน ซึ่งพบมากในดินร่วนทรายและสวนไม้ผลยืนต้นที่ดูดแมกนีเซียมออกไปทุกปี ตัวแปรที่ตัดสินใจจริงคือผลวิเคราะห์ดิน ไม่ใช่ราคาหน้ากระสอบ และไม่ว่าจะเลือกตัวไหน กฎเหล็กเหมือนกันคือคลุกลงดิน ให้ความชื้น และเว้นระยะจากปุ๋ยไนโตรเจนกับปุ๋ยฟอสเฟตอย่างน้อยสองถึงสี่สัปดาห์

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — การวิเคราะห์ดิน ค่าความต้องการปูน การจัดการดินกรดและดินเปรี้ยวจัด รวมถึงโครงการสนับสนุนวัสดุปูนในพื้นที่
• 📄กรมวิชาการเกษตร — คำแนะนำการใช้ปูนปรับปรุงดินตามชนิดพืช และการกำกับคุณภาพวัสดุปรับปรุงดินตามกฎหมายปุ๋ย
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำการใส่ปูนร่วมกับปุ๋ยเคมีในระดับแปลง และช่องทางติดต่อสำนักงานเกษตรอำเภอเพื่อขอคำแนะนำเฉพาะพื้นที่
• 📄หมอดินอาสาและสถานีพัฒนาที่ดินจังหวัด — บริการตรวจวิเคราะห์ดินและแปลผลค่า pH, Ca, Mg สำหรับแปลงของเกษตรกร

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ