EM คืออะไร ใช้ในแปลงและในคอกสัตว์ยังไง

คำตอบเร็ว: EM ย่อมาจาก Effective Microorganisms คือหัวเชื้อจุลินทรีย์ที่ผสมสิ่งมีชีวิตหลายกลุ่มไว้ในขวดเดียว หลัก ๆ คือแบคทีเรียกรดแลกติก ยีสต์ และแบคทีเรียสังเคราะห์แสง ซึ่งอยู่ร่วมกันได้ในสภาพที่มีออกซิเจนน้อยและเป็นกรด งานของมันคือเร่งการย่อยสลายอินทรียวัตถุและยึดพื้นที่ไม่ให้จุลินทรีย์กลุ่มที่ทำให้เน่าเหม็นเติบโต ไม่ใช่การฆ่าเชื้อโรคโดยตรง ในแปลงนิยมใช้ EM ที่ขยายแล้วเจือจางราว 1 ส่วนต่อน้ำ 500-1,000 ส่วนรดดินหรือหมักเศษพืช ส่วนในคอกสัตว์ใช้เข้มข้นกว่าคือราว 1 ต่อ 100-500 ส่วนพ่นพื้นคอกและกองมูลสัปดาห์ละ 1-2 ครั้ง จุดที่คนพลาดบ่อยที่สุดคือเก็บขวดผิดวิธีจนเชื้อตายไปตั้งแต่ก่อนใช้ และคาดหวังให้ EM ทำหน้าที่แทนปุ๋ยหรือยา ซึ่งมันทำไม่ได้

คนที่เริ่มทำเกษตรอินทรีย์เกือบทุกคนเคยซื้อ EM มาแล้วอย่างน้อยหนึ่งขวด แต่ครึ่งหนึ่งของขวดเหล่านั้นจบลงที่มุมโรงเก็บของ เพราะใช้แล้วไม่เห็นความต่าง กองปุ๋ยยังร้อนช้า คอกยังเหม็น ต้นพืชก็ไม่ได้เขียวขึ้นอย่างที่คนขายเล่า ปัญหาส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ที่ตัวจุลินทรีย์ แต่อยู่ที่ความเข้าใจผิดสามเรื่อง คือเข้าใจผิดว่า EM เป็นปุ๋ย ใช้อัตราเจือจางผิดกับงานที่ทำ และเก็บรักษาผิดจนเชื้อตายก่อนถึงมือพืช บทความนี้ตอบให้ชัดว่าในขวดมีอะไร ทำงานอย่างไร ใช้ในแปลงกับในคอกสัตว์ต่างกันตรงไหน และอะไรคือขอบเขตที่มันทำไม่ได้

EM คือกลุ่มจุลินทรีย์อะไรบ้าง

แนวคิด EM เริ่มจากงานของศาสตราจารย์เทรูโอะ ฮิหงะ มหาวิทยาลัยริวกิว ประเทศญี่ปุ่น ในช่วงต้นทศวรรษ 2520 แนวคิดหลักคือแทนที่จะคัดจุลินทรีย์เก่งเพียงชนิดเดียว ให้เอาจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์หลายกลุ่มซึ่งอยู่ร่วมกันได้มาเลี้ยงรวมกันในน้ำหมักที่เป็นกรด แล้วปล่อยลงไปในดิน กองปุ๋ย หรือของเสีย เพื่อให้กลุ่มนี้เป็นฝ่ายครองพื้นที่ก่อน

สิ่งที่ต้องเข้าใจคือ EM เป็นชื่อเรียกหลักการ ไม่ใช่สูตรตายตัวใบเดียวกันทุกยี่ห้อ หัวเชื้อแต่ละเจ้าที่ขายในไทยมีสัดส่วนสายพันธุ์ต่างกัน บางเจ้าเน้นกรดแลกติก บางเจ้าเน้นแบคทีเรียสังเคราะห์แสงสำหรับงานบำบัดน้ำ ดังนั้นก่อนซื้อให้อ่านฉลากว่าระบุกลุ่มจุลินทรีย์และวันผลิตไว้หรือไม่ ขวดที่ไม่มีวันผลิตกับเลขทะเบียนใด ๆ เลย คือขวดที่คุณไม่มีทางรู้ว่ามีสิ่งมีชีวิตเหลืออยู่จริงกี่ตัว

หลักการทำงาน: แย่งพื้นที่ ไม่ใช่ฆ่าเชื้อ

ในกองมูลสัตว์หรือเศษพืชที่กำลังเน่า จุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดกลิ่นเหม็นคือกลุ่มที่ย่อยโปรตีนแล้วปล่อยแอมโมเนียกับก๊าซกำมะถันออกมา การใส่ EM ลงไปคือการเติมคู่แข่งจำนวนมหาศาลที่กินน้ำตาลและสร้างกรดจนสภาพแวดล้อมเปรี้ยวเกินกว่าที่กลุ่มทำให้เน่าจะทำงานได้ดี กลิ่นจึงเบาลง ไม่ใช่เพราะสารเคมีเข้าไปฆ่า แต่เพราะเปลี่ยนสมดุลของประชากรจุลินทรีย์

ผลตามมาที่มีความหมายกับคนทำแปลงคือกระบวนการย่อยสลายเดินเร็วขึ้น ธาตุอาหารที่ติดอยู่ในเศษพืชถูกปลดปล่อยออกมาเร็วขึ้น และการสูญเสียไนโตรเจนในรูปแอมโมเนียที่ลอยหายไปกับอากาศลดลง นี่คือเหตุผลที่กองปุ๋ยหมักที่ใส่หัวเชื้อแล้วมักได้ปุ๋ยที่ยังมีกลิ่นดินและไม่ฉุนแสบจมูก

วิธีขยายเชื้อ EM จากหัวเชื้อ

หัวเชื้อ EM ราคาต่อลิตรแพงกว่าที่จะเอาไปรดทั้งแปลง คนที่ใช้จริงจึงขยายเชื้อก่อนเสมอ หลักการคือเติมอาหาร ซึ่งก็คือกากน้ำตาล ให้จุลินทรีย์เพิ่มจำนวนในถังปิด อัตราที่ใช้กันแพร่หลายคือหัวเชื้อ 1 ส่วน กากน้ำตาล 1 ส่วน น้ำสะอาด 100 ส่วน แต่ฉลากแต่ละยี่ห้ออาจกำหนดต่างจากนี้ ให้ยึดฉลากของขวดที่ซื้อมาก่อน

1. เตรียมน้ำที่ไม่มีคลอรีน ถ้าใช้น้ำประปา ให้ตักใส่ถังเปิดฝาตากไว้ 1-2 วัน หรือเปิดสาดให้กระจายก่อน คลอรีนในน้ำประปาฆ่าจุลินทรีย์กลุ่มนี้ได้ตั้งแต่นาทีแรก
2. ละลายกากน้ำตาลในน้ำอุ่นเล็กน้อยก่อน กากน้ำตาลเย็นจะจมก้นถังเป็นก้อนเหนียว จุลินทรีย์เข้าไม่ถึง การหมักจะเดินไม่สม่ำเสมอ
3. เทหัวเชื้อลงเป็นอันดับสุดท้าย คนให้เข้ากันเบา ๆ ไม่ต้องตีจนเป็นฟอง
4. ใส่ถังพลาสติกปิดฝาให้สนิท เหลือช่องว่างเหนือน้ำราวหนึ่งในสิบของถัง อย่าใช้ถังโลหะเพราะกรดจะกัดผิวโลหะและไอออนโลหะรบกวนจุลินทรีย์
5. วางในที่ร่ม อุณหภูมิห้อง หมัก 5-7 วัน วันที่ 2-4 ต้องเปิดระบายแก๊สวันละครั้ง ไม่งั้นถังบวมจนฝาดีด ช่วงอากาศเย็นอาจต้องยืดเป็น 10-14 วัน
6. ตรวจก่อนใช้ ของที่ใช้ได้จะมีกลิ่นเปรี้ยวอมหวาน สีน้ำตาลอมเหลือง อาจมีฝ้าขาวบาง ๆ ลอยหน้า ถ้าวัดค่าความเป็นกรดด่างได้ควรต่ำกว่า 4

EM ที่ขยายแล้วมีอายุสั้นกว่าหัวเชื้อมาก ส่วนใหญ่แนะนำให้ใช้ให้หมดภายใน 1-3 เดือน และห้ามเอา EM ที่ขยายแล้วไปขยายต่ออีกทอด เพราะแต่ละรอบสัดส่วนสายพันธุ์จะเพี้ยนไป รอบที่สามมักเหลือแต่กลุ่มที่โตเร็วที่สุดกลุ่มเดียว ซึ่งไม่ใช่ EM ตามความหมายเดิมอีกแล้ว

อัตราใช้กับดินและพืชในแปลง

อัตราเจือจางไม่ได้มีตัวเลขเดียว เพราะงานแต่ละอย่างต้องการปริมาณจุลินทรีย์ต่างกัน งานหมักที่มีอินทรียวัตถุเยอะใช้เข้มข้น ส่วนงานรดดินหรือพ่นใบในแปลงที่ทำต่อเนื่องใช้เจือจางกว่าแต่ทำถี่กว่า ตัวเลขข้างล่างเป็นช่วงที่ใช้กันทั่วไปในไทย ควรเทียบกับฉลากผลิตภัณฑ์และคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตรในพื้นที่ก่อนปรับใช้จริง

ข้อสังเกตจากแปลงจริงที่คนมักไม่บอกคือ EM ให้ผลชัดในดินที่มีอินทรียวัตถุให้กินเท่านั้น ถ้าเอาไปรดดินทรายจัดหรือดินที่ผ่านการไถตากจนแห้งขาวและไม่มีเศษพืชอยู่เลย จุลินทรีย์ที่ใส่ลงไปจะไม่มีอาหารและตายภายในไม่กี่วัน วิธีที่ได้ผลกว่าคือใส่ปุ๋ยคอกหรือเศษพืชลงไปก่อนแล้วจึงรด EM ตาม หัวข้ออื่นเรื่องการปรับปรุงดินและการใช้ปุ๋ยอินทรีย์อ่านต่อได้ที่หมวด ดิน น้ำ ปุ๋ย

ใช้ EM ดับกลิ่นในคอกสัตว์

งานดับกลิ่นคือจุดที่ EM ให้ผลเร็วและสังเกตได้ง่ายที่สุด เพราะกลิ่นแอมโมเนียในคอกวัดด้วยจมูกได้ทันที คนเลี้ยงส่วนใหญ่รู้สึกได้ภายใน 3-7 วันหลังเริ่มพ่นสม่ำเสมอ แต่ต้องใช้เข้มข้นกว่างานในแปลงหลายเท่า เพราะปริมาณอินทรียวัตถุในคอกสูงกว่ามาก

• คอกหมู พ่นพื้นคอกและร่องระบายด้วยอัตราราว 1 : 100 ถึง 1 : 200 สัปดาห์ละ 2 ครั้ง ช่วงแรกที่กลิ่นสะสมหนักอาจต้องทำทุกวันติดกัน 3-5 วันก่อน แล้วค่อยลดความถี่ลง
• เล้าไก่และโรงเรือนไก่เนื้อที่ใช้วัสดุรองพื้น พ่นบนแกลบหรือขี้เลื่อยอัตราราว 1 : 200 ทุก 5-7 วัน เป้าหมายคือคุมความชื้นวัสดุรองพื้นไม่ให้เกาะเป็นแผ่นแข็ง เพราะแผ่นแข็งชื้นคือแหล่งกำเนิดแอมโมเนียตัวจริง
• คอกวัวและกองมูลข้างคอก ราดกองมูลอัตราราว 1 : 100 ทุกครั้งที่กวาดกองใหม่ กองที่จัดการดีจะเปลี่ยนจากกลิ่นฉุนแสบจมูกเป็นกลิ่นเปรี้ยวอ่อนภายในหนึ่งสัปดาห์
• บ่อพักน้ำเสียและร่องน้ำทิ้ง ใช้ราว 1 : 500 ถึง 1 : 1,000 ตามปริมาตรน้ำ สัปดาห์ละครั้ง งานนี้ต้องทำต่อเนื่อง หยุดเมื่อไหร่กลิ่นกลับมาภายในสองถึงสามสัปดาห์

คำเตือนที่สำคัญสำหรับคอกสัตว์คือ อย่าพ่น EM พร้อมหรือใกล้เวลากับการพ่นน้ำยาฆ่าเชื้อโรคในโครงการป้องกันโรคระบาด น้ำยาฆ่าเชื้อกลุ่มคลอรีน ไอโอดีน หรือควอเทอร์นารีแอมโมเนียม ออกฤทธิ์ฆ่าจุลินทรีย์ทุกชนิดรวมถึง EM ด้วย ถ้าฟาร์มอยู่ในช่วงเฝ้าระวังโรคระบาด มาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพและคำสั่งของสัตวแพทย์ต้องมาก่อนเสมอ ส่วนการผสม EM ลงในน้ำดื่มหรืออาหารสัตว์เป็นเรื่องที่ต้องปรึกษาสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอก่อน อย่าทำตามสูตรที่เล่าต่อกันมาในกลุ่มออนไลน์

ข้อควรระวัง เก็บผิดวิธีเชื้อตายตั้งแต่ยังไม่ได้ใช้

ของในขวดคือสิ่งมีชีวิต ไม่ใช่สารเคมีที่นิ่งอยู่ได้เป็นปี เงื่อนไขการเก็บจึงมีผลกับผลลัพธ์พอ ๆ กับวิธีใช้

• ห้ามตากแดดหรือวางในรถ อุณหภูมิเกินราว 40 องศาเซลเซียสต่อเนื่องหลายชั่วโมงทำให้จำนวนเชื้อที่มีชีวิตลดลงอย่างมาก กระบะรถที่จอดกลางแดดตอนบ่ายร้อนเกินนั้นได้ง่าย
• ห้ามแช่ตู้เย็นช่องแข็ง การแช่แข็งทำลายเซลล์ ที่เก็บที่เหมาะคือที่ร่ม อุณหภูมิห้อง อากาศถ่ายเท
• ปิดฝาให้สนิทเสมอ แต่ช่วงที่ยังหมักไม่นิ่งต้องระบายแก๊ส ไม่งั้นขวดบวมหรือระเบิด สองอย่างนี้ต้องดูจังหวะให้ถูก
• อย่าใช้ภาชนะโลหะและอย่าเก็บใกล้ปุ๋ยเคมีหรือสารกำจัดเชื้อรา ไอระเหยของสารบางกลุ่มเข้าไปรบกวนได้
• อย่าผสม EM กับน้ำประปาที่ยังมีคลอรีน ข้อนี้เป็นสาเหตุอันดับหนึ่งที่คนใช้แล้วไม่เห็นผล โดยเฉพาะฟาร์มในเขตเทศบาล
• เขียนวันที่ขยายไว้ข้างถังทุกครั้ง ของที่ขยายเกินสามเดือนแล้วจำนวนเชื้อลดลงมาก ถ้าจะใช้ให้เพิ่มปริมาณและลดความคาดหวังลง

สัญญาณว่าเชื้อตายหรือหมักเสียที่สังเกตได้เอง คือกลิ่นเปลี่ยนจากเปรี้ยวอมหวานเป็นเหม็นเน่าเหมือนของบูด มีฝ้าสีดำหรือเขียวคล้ำหนาลอยหน้า น้ำหมักแยกชั้นเป็นเมือกข้น หรือไม่มีฟองแก๊สเลยตลอดการหมัก ถ้าเจอแบบนี้อย่าฝืนใช้กับแปลงผัก ให้เอาไปราดกองมูลหรือหลุมขยะอินทรีย์แทน แล้วเริ่มขยายชุดใหม่

สิ่งที่ EM ทำไม่ได้

ส่วนนี้สำคัญกว่าสูตรทุกสูตร เพราะความคาดหวังผิดคือสาเหตุที่คนเลิกใช้

• ไม่ใช่ปุ๋ย น้ำหมัก EM มีธาตุอาหารหลักอย่างไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม อยู่ในระดับต่ำมากเมื่อเทียบกับปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยเคมี หน้าที่ของมันคือช่วยปลดปล่อยธาตุอาหารจากอินทรียวัตถุที่มีอยู่ ไม่ใช่เติมธาตุอาหารใหม่ ถ้าดินขาดธาตุอาหารจริง รดเท่าไหร่ก็ไม่พอ
• ไม่ใช่สารกำจัดแมลงหรือยารักษาโรคพืช เมื่อโรคใบไหม้หรือรากเน่าระบาดแล้ว การรด EM ไม่ใช่มาตรการควบคุม ต้องใช้วิธีจัดการที่ตรงกับเชื้อสาเหตุตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
• ไม่แก้ดินเค็มหรือดินเปรี้ยวจัด ปัญหาสองอย่างนี้เป็นเรื่องเคมีของดินที่ต้องแก้ด้วยวัสดุปรับปรุงดินอย่างปูนโดโลไมต์ ปูนมาร์ล หรือการจัดการน้ำ ต้องให้สถานีพัฒนาที่ดินตรวจดินก่อนวางแผน
• ไม่ทำให้ดินดานหายภายในฤดูเดียว การแก้ดินอัดแน่นต้องใช้การไถระเบิดดินดาน ปลูกพืชรากลึก และเติมอินทรียวัตถุร่วมกันหลายฤดู
• ไม่ทดแทนการจัดการคอก คอกที่ระบายอากาศไม่ดี พื้นแฉะ และกวาดมูลไม่ทัน จะกลับมาเหม็นเท่าเดิมแม้พ่นทุกวัน

ต้นทุนและทางเลือกจากหน่วยงานรัฐ

ต้นทุนของการใช้ EM ต่อไร่ต่ำ แต่คนมักคำนวณผิดเพราะลืมรวมกากน้ำตาลกับค่าแรงในการหมัก ตัวเลขด้านล่างเป็นช่วงที่พบในตลาดทั่วไป ราคาวัสดุขยับตามฤดูอ้อยและพื้นที่ ควรตรวจสอบราคาปัจจุบันจากร้านค้าเกษตรในพื้นที่และข้อมูลราคาปัจจัยการผลิตของสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรก่อนวางงบ

เกษตรกรหลายคนไม่รู้ว่ากรมพัฒนาที่ดินมีสารเร่งจุลินทรีย์หลายสูตรสำหรับงานคนละแบบ เช่น สูตรสำหรับทำปุ๋ยหมักจากเศษพืช สูตรสำหรับทำน้ำหมักชีวภาพจากผลไม้หรือเศษปลา สูตรที่ใช้เชื้อราควบคุมเชื้อสาเหตุโรครากเน่าโคนเน่า และสูตรสำหรับบำบัดน้ำเสียและดับกลิ่น การเลือกสูตรให้ตรงงานได้ผลดีกว่าใช้น้ำหมักถังเดียวกับทุกงาน ติดต่อสอบถามได้ที่สถานีพัฒนาที่ดินจังหวัดหรือหมอดินอาสาประจำตำบล

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้น้ำประปาต่อจากก๊อกโดยตรง คลอรีนฆ่าเชื้อตั้งแต่ยังไม่ทันลงแปลง เป็นสาเหตุที่คนบ่นว่าใช้แล้วไม่ต่างมากที่สุด
• พ่นตอนแดดจัด ช่วงสิบโมงถึงบ่ายสามในหน้าร้อน แสงอัลตราไวโอเลตและความร้อนบนผิวใบทำลายจุลินทรีย์ได้ในเวลาไม่นาน ควรพ่นเช้ามืดหรือหลังสี่โมงเย็น
• ขยายเชื้อซ้ำหลายรอบเพื่อประหยัด รอบสองยังพอใช้ได้ รอบสามขึ้นไปสัดส่วนสายพันธุ์เพี้ยนจนไม่เหลือคุณสมบัติเดิม
• ใส่กากน้ำตาลมากเกินเพราะคิดว่ายิ่งเยอะยิ่งดี น้ำตาลที่เหลือค้างดึงมดและแมลงวัน และทำให้น้ำหมักเหนียวจนอุดหัวพ่น
• คาดหวังผลในหนึ่งสัปดาห์กับงานปรับปรุงดิน งานดับกลิ่นเห็นผลไว แต่งานดินต้องดูกันเป็นฤดู และต้องมาคู่กับการเติมอินทรียวัตถุ
• ใช้พร้อมกับน้ำยาฆ่าเชื้อหรือสารป้องกันกำจัดเชื้อรา ทั้งสองอย่างหักล้างกัน ควรเว้นระยะอย่างน้อยหลายวันและวางแผนว่าช่วงไหนใช้อะไร

สรุป

EM คือหัวเชื้อจุลินทรีย์หลายกลุ่มที่ทำงานร่วมกันด้วยหลักการแย่งพื้นที่และสร้างกรด ไม่ใช่การฆ่าเชื้อและไม่ใช่ปุ๋ย ในแปลงใช้เจือจางราว 1 ต่อ 500-1,000 สำหรับรดดินและพ่นใบ ใช้เข้มข้นขึ้นราว 1 ต่อ 100-200 สำหรับหมักกองปุ๋ยและย่อยตอซัง ส่วนงานดับกลิ่นในคอกสัตว์ใช้ราว 1 ต่อ 100-500 พ่นสัปดาห์ละ 1-2 ครั้ง สองเรื่องที่ทำให้คนใช้แล้วผิดหวังคือคลอรีนในน้ำประปากับการเก็บขวดตากแดด ซึ่งทำให้เชื้อตายก่อนใช้ และการคาดหวังให้ EM ทำหน้าที่แทนปุ๋ย ยา หรือการจัดการคอกที่ดี ก่อนลงทุนขยายการใช้ทั้งฟาร์ม ควรตรวจสอบคำแนะนำและเงื่อนไขล่าสุดจากกรมพัฒนาที่ดินและกรมส่งเสริมการเกษตรในพื้นที่

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — ข้อมูลสารเร่งจุลินทรีย์สำหรับทำปุ๋ยหมัก น้ำหมักชีวภาพ และการบำบัดกลิ่น รวมถึงบริการตรวจวิเคราะห์ดินผ่านสถานีพัฒนาที่ดินจังหวัด
• 📄กรมวิชาการเกษตร — คำแนะนำการจัดการอินทรียวัตถุในดิน การย่อยสลายตอซัง และแนวทางป้องกันกำจัดโรคพืชที่ต้องใช้มาตรการเฉพาะ
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำการใช้ปุ๋ยอินทรีย์และน้ำหมักชีวภาพในระดับแปลงเกษตรกร ติดต่อสำนักงานเกษตรอำเภอในพื้นที่
• 📄กรมปศุสัตว์ — แนวทางการจัดการของเสียและกลิ่นในฟาร์มปศุสัตว์ และมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพที่ต้องทำควบคู่
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาปัจจัยการผลิตทางการเกษตรสำหรับใช้ตรวจสอบต้นทุนวัสดุปัจจุบัน

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ