ชุดตรวจคุณภาพน้ำแบบง่ายวัดอะไรได้บ้าง และค่าไหนต้องส่งห้องแล็บเท่านั้น

คำตอบเร็ว: ชุดตรวจแบบง่ายและเครื่องวัดพกพาใช้วัดค่าที่เปลี่ยนเร็วและต้องวัดหน้างานได้ดี ได้แก่ pH, EC (หรือ TDS), ออกซิเจนละลายน้ำ (DO), แอมโมเนีย ไนไตรต์ ความเป็นด่างและความกระด้าง ส่วนโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท สารหนู และสารกำจัดศัตรูพืชตกค้าง ต้องส่งห้องปฏิบัติการเท่านั้น เพราะค่ามาตรฐานต่ำระดับ 0.002–0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร ชุดตรวจหน้างานวัดไม่ละเอียดพอ และเครื่องวัดทุกตัวต้องสอบเทียบก่อนใช้ ไม่อย่างนั้นตัวเลขที่ได้ก็เชื่อไม่ได้ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

คนเลี้ยงปลา ปลูกผัก หรือใช้น้ำบาดาลรดสวน มักซื้อชุดตรวจน้ำมาเพราะอยากรู้ว่าน้ำ "ดีหรือไม่ดี" แต่ชุดตรวจแต่ละแบบตอบคำถามได้ไม่เท่ากัน บางค่าวัดเองที่ขอบบ่อได้แม่นกว่าส่งแล็บเสียอีก บางค่าวัดเองไม่ได้เลยไม่ว่าจะใช้ชุดตรวจราคาเท่าไร ความผิดพลาดที่เจอบ่อยคือเอาผลชุดตรวจหยดสีไปสรุปว่าน้ำ "ปลอดสาร" ทั้งที่ชุดนั้นไม่ได้วัดสารพวกนั้นเลย บทความนี้แยกให้เห็นว่าค่าไหนวัดเองได้ ค่าไหนต้องส่งแล็บ และต้องดูแลเครื่องอย่างไรให้ตัวเลขเชื่อถือได้

ค่าไหนวัดเองได้ ค่าไหนต้องส่งห้องแล็บ

ตารางนี้รวมค่าที่เกษตรกรถามถึงบ่อย ช่วงค่าที่เหมาะสำหรับบ่อปลานำมาจากเอกสารของมหาวิทยาลัยอาร์คันซอ ไพน์บลัฟฟ์ (UAPB FSA9090) ส่วนค่ามาตรฐานแหล่งน้ำผิวดินนำมาจากประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) ซึ่งเป็นค่าสำหรับแหล่งน้ำธรรมชาติ ไม่ใช่เกณฑ์น้ำดื่ม

หมายเหตุ: ประกาศฉบับที่ 8 กำหนดให้แหล่งน้ำประเภทที่ 3 ใช้อุปโภคบริโภคได้หลังผ่านการฆ่าเชื้อและปรับปรุงคุณภาพน้ำตามปกติ และใช้เพื่อการเกษตรได้ ตัวเลขในตารางเป็นเกณฑ์ของแหล่งน้ำธรรมชาติ ไม่ได้ใช้ตัดสินว่าน้ำบ่อในสวนดื่มได้หรือไม่

ทำไมโลหะหนักกับยาฆ่าแมลงต้องส่งแล็บเท่านั้น

ลองดูตัวเลข ค่ามาตรฐานปรอทในแหล่งน้ำผิวดินคือ 0.002 มิลลิกรัมต่อลิตร สารหนู 0.01 ตะกั่ว 0.05 และแคดเมียม 0.005 สำหรับน้ำที่ความกระด้างไม่เกิน 100 มิลลิกรัมต่อลิตร ระดับนี้คือส่วนในพันล้านส่วน ชุดตรวจแบบเทียบสีทั่วไปไม่ได้ออกแบบมาให้วัดละเอียดขนาดนั้น ถ้าชุดตรวจบอกว่า "ไม่พบ" ก็อาจหมายถึงแค่ต่ำกว่าระดับที่ชุดนั้นมองเห็น ซึ่งอาจยังสูงกว่ามาตรฐานหลายเท่า

สารกำจัดศัตรูพืชยิ่งยากกว่าเพราะมีหลายร้อยชนิด ห้องแล็บต้องรู้ว่าจะหากลุ่มไหน ก่อนส่งจึงควรจดไว้ว่าแปลงรอบ ๆ ใช้สารกลุ่มใด ช่วงไหน และสงสัยอะไร ผู้เขียนไม่พบขั้นตอนสาธารณะที่ชัดเจนว่าหน่วยงานรัฐแห่งใดรับตรวจสารกำจัดศัตรูพืชในน้ำให้เกษตรกรรายย่อย แนะนำให้สอบถามศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ในภูมิภาค ห้องปฏิบัติการของมหาวิทยาลัย หรือห้องปฏิบัติการเอกชนที่ได้รับการรับรอง ว่ารับตรวจรายการที่ต้องการหรือไม่

ค่าใช้จ่ายโดยประมาณ ตัวอย่างจากใบเสนอราคาจริง

ตัวอย่างหนึ่งคือใบเสนอราคาของศูนย์ทดสอบวิศวกรรมโยธา คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ลงวันที่ 12 ต.ค. 2565 สำหรับวิเคราะห์น้ำบาดาล ราคาต่อรายการต่อตัวอย่างมีตั้งแต่ pH 60 บาท เหล็ก แมงกานีส ตะกั่ว และแคดเมียม รายการละ 330 บาท ไปจนถึงสารหนูและปรอท รายการละ 850 บาท รวม 23 รายการเป็นเงิน 6,710 บาท และกำหนดส่งผลภายใน 30 วัน ราคานี้เป็นของปี 2565 และของห้องแล็บแห่งเดียว ใช้ดูภาพรวมว่าโลหะหนักแต่ละตัวมีค่าใช้จ่ายแยกกัน ไม่ใช่ราคาปัจจุบัน ก่อนส่งให้โทรถามราคาล่าสุดทุกครั้ง

ข้อคิดจากตัวเลขนี้คือ ไม่จำเป็นต้องตรวจทุกอย่าง ให้เลือกเฉพาะรายการที่มีเหตุสงสัย เช่น น้ำไหลผ่านโรงงานหรือบ่อขยะ หรือแปลงข้างเคียงพ่นสารบ่อย จะประหยัดกว่าสั่งตรวจครบชุดแบบไม่มีเป้า

เลือกชุดตรวจแบบไหนให้เหมาะกับงาน

• เลี้ยงปลาหรือกุ้งในบ่อดิน ค่าที่ต้องดูประจำคือ DO, pH, แอมโมเนีย และความเป็นด่าง เพราะเปลี่ยนเร็วและเกี่ยวกับปลาตายโดยตรง เครื่องวัด DO แพงกว่าชุดอื่นแต่คุ้มที่สุดสำหรับบ่อหนาแน่น ถ้าบ่อใหญ่และหลายบ่อ ลองดูบทความ IoT ตรวจวัดคุณภาพน้ำบ่อกุ้งแบบเรียลไทม์ ลงทุนเท่าไร และ ระบบ IoT ตรวจวัดคุณภาพน้ำบ่อกุ้งอัตโนมัติ ช่วยลดความเสียหายได้จริงไหม
• ปลูกผักไฮโดรโปนิกส์ ค่าหลักคือ pH และ EC ของสารละลาย ซึ่งใช้ปรับปุ๋ยรายวัน รายละเอียดการคุมค่า EC อยู่ที่ ควบคุมค่า EC สารละลายไฮโดรโปนิกส์ยังไง บทความนี้เน้นการเลือกว่าค่าไหนต้องวัดเองหรือส่งแล็บมากกว่า
• ใช้น้ำบาดาลหรือน้ำบ่อรดผัก วัด pH และ EC เองได้เพื่อดูความเค็มและความเป็นกรดด่าง แต่ถ้าน้ำเปลี่ยนเป็นสีสนิมหลังตั้งทิ้งไว้ หรือสงสัยสารเคมีจากแปลงข้างเคียง ต้องส่งแล็บ ปัญหาสนิมเหล็กอ่านต่อที่ น้ำบาดาลมีสนิมเหล็กทำให้ท่อและหัวน้ำหยดตัน แก้อย่างไร

สอบเทียบเครื่องวัด pH ให้ตัวเลขเชื่อถือได้

เครื่องวัด pH แบบปากกาที่ไม่ได้สอบเทียบเป็นเดือน ๆ อ่านค่าคลาดได้มาก วิธีมาตรฐาน US EPA Method 150.2 สำหรับวัด pH ในน้ำ วางหลักไว้ดังนี้

1. สอบเทียบอย่างน้อย 2 จุดด้วยน้ำยาบัฟเฟอร์ที่ครอบคลุมช่วง pH ที่คาดว่าจะวัด และห่างกันประมาณ 3 หน่วย pH เช่น สำหรับน้ำบ่อทั่วไปใช้บัฟเฟอร์ pH 7 กับ pH 4 หรือ pH 10
2. ทำซ้ำจนค่าที่อ่านได้อยู่ภายใน ±0.05 ของค่าบัฟเฟอร์
3. สอบเทียบอย่างน้อยวันละครั้งในวันที่ใช้งาน
4. ถ้าเครื่องมีระบบชดเชยอุณหภูมิอัตโนมัติ ให้ใช้น้ำยาบัฟเฟอร์ที่อุณหภูมิต่างจากน้ำตัวอย่างไม่เกิน 5°C
5. ตรวจหัววัดทุก 30 วันว่ามีคราบน้ำมันหรือคราบหินปูนเกาะหรือไม่
6. บัฟเฟอร์สำเร็จรูปที่ปิดฝาสนิทเก็บได้อย่างน้อย 6 เดือน ถ้าเปิดทิ้งไว้หรือขุ่นให้เปลี่ยน
7. จดค่า pH คู่กับอุณหภูมิทุกครั้ง

สำหรับเครื่องวัด EC และเครื่องวัด DO ให้ทำตามคู่มือของผู้ผลิตเครื่องนั้น เพราะวิธีสอบเทียบต่างกันตามรุ่น จุดร่วมคือต้องมีน้ำยามาตรฐานหรือขั้นตอนสอบเทียบประจำ และต้องล้างหัววัดด้วยน้ำสะอาดหลังใช้

เก็บตัวอย่างส่งแล็บอย่างไรไม่ให้เสียเที่ยว

• โทรถามห้องแล็บก่อนเก็บว่าต้องใช้ขวดแบบไหน ปริมาณเท่าไร ต้องเติมสารรักษาสภาพหรือแช่เย็นหรือไม่ และต้องส่งถึงภายในกี่ชั่วโมง
• เก็บจากจุดที่ใช้จริง เช่น ปลายท่อที่ใช้รดผัก หรือกลางบ่อห่างขอบ ไม่ตักผิวน้ำที่มีฝ้า
• เขียนฉลากวันที่ เวลา จุดเก็บ และเหตุที่สงสัย
• ค่าที่เปลี่ยนเร็ว เช่น pH และ DO ให้วัดเองที่บ่อพร้อมกันแล้วจดไว้ เพราะ UAPB ระบุว่า pH และแอมโมเนียเปลี่ยนระหว่างขนส่ง และไฮโดรเจนซัลไฟด์กับคาร์บอนไดออกไซด์ในน้ำบาดาลตรวจจากตัวอย่างที่ส่งไปรษณีย์ไม่ได้
• ผลตรวจรับรองเฉพาะตัวอย่างที่ส่ง ถ้าน้ำเปลี่ยนตามฤดูกาล ผลครั้งเดียวไม่ได้บอกทั้งปี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เชื่อผลชุดหยดสีว่าน้ำ "ไม่มีสารพิษ" ทั้งที่ชุดนั้นวัดแค่ pH แอมโมเนีย หรือความกระด้าง ชุดตรวจไม่ได้บอกเรื่องโลหะหนักหรือยาฆ่าแมลง
• ใช้เครื่องวัด pH ที่ไม่ได้สอบเทียบ หรือสอบเทียบจุดเดียว ค่าที่อ่านได้อาจคลาดจนตัดสินใจใส่ปูนผิด
• วัด pH ครั้งเดียวแล้วสรุป ทั้งที่ UAPB ระบุว่า pH ในบ่อขึ้นตอนกลางวันและลงตอนกลางคืน ถ้าจะดูแนวโน้มควรวัดเวลาเดิมทุกครั้งและจดเวลาไว้ด้วย
• ส่งตัวอย่างไปตรวจแอมโมเนียทางไปรษณีย์ ค่าที่ได้เชื่อถือไม่ได้ตามที่ UAPB ระบุ ควรวัดหน้างาน
• เก็บน้ำใส่ขวดน้ำดื่มเก่า โดยไม่ถามห้องแล็บ ขวดผิดชนิดอาจทำให้ผลโลหะหนักหรือเชื้อโรคผิดเพี้ยน
• สั่งตรวจครบทุกรายการโดยไม่มีเหตุสงสัย เสียเงินมากโดยไม่จำเป็น ควรเลือกรายการตามความเสี่ยงของพื้นที่

สรุป

ชุดตรวจแบบง่ายเหมาะกับค่าที่เปลี่ยนเร็วและต้องดูบ่อย ได้แก่ pH, EC, DO, แอมโมเนีย ไนไตรต์ ความเป็นด่าง และความกระด้าง โดยเฉพาะ DO ที่ต้องวัดหน้างานเท่านั้น ส่วนโลหะหนัก สารกำจัดศัตรูพืช และเชื้อโรค ต้องส่งห้องปฏิบัติการ เพราะค่ามาตรฐานต่ำเกินกว่าชุดตรวจหน้างานจะวัดได้ เครื่องวัดทุกตัวต้องสอบเทียบตามขั้นตอน และก่อนส่งแล็บให้โทรถามวิธีเก็บตัวอย่างทุกครั้ง เลือกตรวจเฉพาะรายการที่มีเหตุสงสัยจะคุ้มเงินกว่า (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) มาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน — ค่า pH DO โคลิฟอร์ม โลหะหนัก และสารกำจัดศัตรูพืช (https://e-report.diw.go.th/uploads/standardInfo/202311104.pdf)
• 📄UAPB FSA9090: Understanding Your Fish Pond Water Analysis Report (Stone & Thomforde) — ช่วงค่าที่เหมาะสำหรับบ่อปลา ค่าที่เปลี่ยนระหว่างขนส่ง และค่าที่ต้องวัดหน้างาน (https://extension.rwfm.tamu.edu/wp-content/uploads/sites/8/2013/09/Understanding-Your-Fish-Pond-Water-Analysis-Report.pdf)
• 📄US EPA Method 150.2 (1982) pH, Continuous Monitoring — สอบเทียบ 2 จุด ±0.05 อย่างน้อยวันละครั้ง ตรวจหัววัดทุก 30 วัน (https://19january2021snapshot.epa.gov/sites/static/files/2015-08/documents/method_150-2_1982.pdf)
• 📄ศูนย์ทดสอบวิศวกรรมโยธา มหาวิทยาลัยนเรศวร: ใบเสนอราคาวิเคราะห์น้ำบาดาลดื่มได้ (12 ต.ค. 2565) — ค่าบริการรายรายการ รวม 6,710 บาท ส่งผลภายใน 30 วัน (https://civil.eng.nu.ac.th/cecentre/doc/price/7_วิเคราะห์น้ำบาดาลดื่มได้_ฉบับเต็ม.pdf)
• 📄คณะเกษตรศาสตร์ฯ มหาวิทยาลัยนเรศวร: แบบฟอร์มขอรับบริการวิเคราะห์น้ำ — ตัวอย่างรายการตรวจของห้องแล็บมหาวิทยาลัย (https://oassar.agi.nu.ac.th/doc/form/water.pdf)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ