ส่งตัวอย่างดินและน้ำตรวจโลหะหนักได้ที่ไหน เก็บตัวอย่างอย่างไรให้ผลเชื่อถือได้

คำตอบเร็ว: ดินส่งได้ที่สำนักวิทยาศาสตร์เพื่อการพัฒนาที่ดินหรือสำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 1–12 ผ่านระบบ E-Service ของกรมพัฒนาที่ดิน ไม่มีค่าธรรมเนียมสำหรับการวิเคราะห์ดินของเกษตรกร แต่ควรถามสายด่วน 1760 ก่อนว่าตรวจโลหะหนักรายการใดได้ ส่วนน้ำและการตรวจที่ละเอียดกว่านั้นใช้ห้องปฏิบัติการของมหาวิทยาลัยหรือเอกชน เช่น อัตราตัวอย่างของศูนย์ทดสอบ ม.นเรศวร สารหนู 800 บาท แคดเมียมหรือตะกั่ว 300 บาทต่อรายการ ผลจะเชื่อถือได้ต้องเก็บดิน 15–20 จุดต่อแปลง ใช้ขวดที่ห้องปฏิบัติการให้ และส่งให้เร็ว

หลายคนตัดสินใจส่งตรวจหลังเห็นข่าวโลหะหนักในแม่น้ำใกล้บ้าน แต่สิ่งที่เจอบ่อยคือส่งไปแล้วได้ผลที่ใช้ไม่ได้ เพราะเก็บตัวอย่างผิดวิธี เลือกรายการตรวจไม่ตรงปัญหา หรือขวดน้ำไม่สะอาดพอ บทความนี้เรียงขั้นตอนตั้งแต่เลือกที่ส่ง เตรียมภาชนะ เก็บดินและน้ำ ไปจนถึงอ่านผล ส่วนกลไกการปนเปื้อนของแคดเมียมในดิน อ่านแยกได้ที่ บทความแคดเมียมปนเปื้อนในดิน

ส่งตรวจได้ที่ไหน เทียบช่องทางก่อนตัดสินใจ

ถ้าแปลงอยู่ในพื้นที่ที่หน่วยงานกำลังเก็บตัวอย่างอยู่แล้ว เช่น ลุ่มน้ำที่มีประกาศเฝ้าระวัง ให้แจ้งเกษตรอำเภอก่อน อาจได้ตรวจในโครงการโดยไม่ต้องจ่ายเอง ตัวอย่างจากข่าวที่ปทุมธานีเมื่อ 6 ก.ค. 2569 หลังชาวบ้านร้องเรียนน้ำเสียไหลเข้านา เกษตรอำเภอขุดดินและเก็บน้ำส่งกรมวิชาการเกษตรตรวจ แสดงให้เห็นว่าเส้นทางผ่านหน่วยงานรัฐมีอยู่จริงเมื่อมีเรื่องร้องเรียน

ยื่นขอวิเคราะห์ดินกับกรมพัฒนาที่ดิน ทีละขั้น

1. ยื่นคำขอ ผ่านระบบ E-Service ที่ osd101.ldd.go.th/osdlab ซึ่งเปิดตลอด 24 ชั่วโมง หรือติดต่อสำนักงานพัฒนาที่ดินเขตใกล้บ้าน
2. โทรถามรายการตรวจก่อน ที่สายด่วน 1760 หรือ 02-561-4179 ระบุให้ชัดว่าต้องการตรวจโลหะหนักตัวใด เช่น สารหนู แคดเมียม ตะกั่ว เพราะคู่มือประชาชนเน้นการวิเคราะห์ธาตุอาหาร
3. ส่งตัวอย่าง ได้ทั้งนำส่งเอง ฝากผ่านเจ้าหน้าที่กรมพัฒนาที่ดิน หรือส่งไปรษณีย์ไปที่สำนักวิทยาศาสตร์เพื่อการพัฒนาที่ดิน เลขที่ 2003/61 ถนนพหลโยธิน แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ หรือกลุ่มวิเคราะห์ดินของสำนักงานพัฒนาที่ดินเขต
4. รอผล คู่มือระบุระยะเวลารวมประมาณ 30 วันทำการ เป็นงานในห้องปฏิบัติการ 15–26 วัน

เวลารอผลเกือบหนึ่งเดือนหมายความว่าต้องส่งก่อนเตรียมดินรอบใหม่ ถ้าส่งตอนจะปลูกพรุ่งนี้ ผลจะมาไม่ทันใช้ตัดสินใจ ดูจังหวะงานดินและน้ำตลอดปีได้ที่ ปฏิทินดินและน้ำของไร่นาสวนผสม

เก็บตัวอย่างดินอย่างไรให้แทนทั้งแปลง

เอกสารของกรมพัฒนาที่ดินกำหนดวิธีเก็บแยกตามชนิดพืช สรุปได้ดังนี้

• เดินเก็บแบบซิกแซกให้ครอบคลุมทั้งแปลง แล้วคลุกดินจากทุกจุดรวมกันเป็นตัวอย่างเดียว
• ถ้าสงสัยว่าน้ำเสียไหลเข้าจากด้านหนึ่ง ให้แยกเก็บดินฝั่งที่น้ำเข้า กับฝั่งที่อยู่ไกลออกไป เป็นสองตัวอย่าง จะได้เห็นว่าค่าต่างกันหรือไม่
• หลีกเลี่ยงจุดที่เคยกองปุ๋ย เผาฟาง หรือกองขยะ เพราะทำให้ค่าเพี้ยน
• สำหรับการตรวจโลหะหนัก ใช้เสียมหรือช้อนพลาสติกหรือสเตนเลสที่สะอาด ไม่ใช้อุปกรณ์ที่เป็นสนิมหรือชุบโลหะ และใส่ถุงพลาสติกใหม่
• เขียนชื่อ ที่ตั้งแปลง วันที่ และความลึกบนถุงด้วยปากกากันน้ำ

เก็บตัวอย่างน้ำ ขวด กรด และเวลา

เอกสารของกรมพัฒนาที่ดินแบ่งการเก็บน้ำเป็นสามแบบ คือแบบจ้วงครั้งเดียว (grab) แบบรวมหลายครั้งในจุดเดียว (composite) และแบบรวมหลายจุด (integrated) สำหรับเกษตรกรที่อยากรู้ว่าน้ำที่สูบเข้าแปลงเป็นอย่างไร แบบจ้วงที่ปากท่อสูบในวันที่ใช้น้ำจริงตรงกับคำถามที่สุด ส่วนถ้าสงสัยการปล่อยน้ำเสียเป็นช่วง ๆ ควรเก็บหลายครั้งต่างเวลา

เรื่องภาชนะและการรักษาตัวอย่าง วิธีมาตรฐานของสหรัฐฯ (40 CFR 136.3 ตาราง II) กำหนดสำหรับโลหะส่วนใหญ่ดังนี้

ในทางปฏิบัติ ให้ขอขวดที่ห้องปฏิบัติการเติมกรดไว้แล้ว เกษตรกรไม่ควรซื้อกรดมาเติมเอง เพราะอันตรายต่อมือและตา และเติมผิดสัดส่วนทำให้ผลเสีย ขณะเก็บให้ล้างขวดด้วยน้ำตัวอย่างก่อนถ้าห้องปฏิบัติการไม่ได้เติมกรดไว้ แต่ถ้าขวดมีกรดอยู่แล้ว ห้ามล้างหรือเทกรดทิ้ง ให้เติมน้ำตามขีดที่บอกไว้ ปิดฝาแน่น แช่เย็นระหว่างส่ง และส่งให้ถึงเร็วที่สุด ถ้าอยากตรวจความเค็มของน้ำร่วมด้วย ดูวิธีวัดเบื้องต้นได้ที่ การตรวจความเค็มน้ำชลประทาน

อ่านผลตรวจอย่างไรไม่ให้เข้าใจผิด

ผลตรวจดินมักออกมาเป็น มก./กก. ส่วนน้ำเป็น มก./ล. หรือ ไมโครกรัม/ลิตร ต้องดูหน่วยให้ดีก่อนเทียบ เกณฑ์ที่มักถูกยกมาเทียบมีหลายชุดและออกแบบมาต่างจุดประสงค์

• ร่างมาตรฐานคุณภาพดินของกรมควบคุมมลพิษ ที่จะใช้แทนประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ 6 ม.ค. 2564 กำหนดดินที่อยู่อาศัย สารหนู 6 แคดเมียม 67 ตะกั่ว 400 มก./กก. และดินพาณิชย์ เกษตรกรรมและอื่น ๆ สารหนู 25 แคดเมียม 762 ตะกั่ว 800 มก./กก. เกณฑ์นี้คิดจากการที่คนสัมผัสดินโดยตรง ทั้งกลืน สัมผัสผิว และหายใจ ไม่ได้บอกว่าพืชที่ปลูกปลอดภัยหรือไม่ และยังเป็นร่าง
• เกณฑ์ตะกอนท้องน้ำ ที่สื่อรายงานจากผลตรวจลุ่มน้ำกก คือสารหนู 10 มก./กก. สำหรับสิ่งมีชีวิตหน้าดิน เป็นเกณฑ์นิเวศ ไม่ใช่เกณฑ์ดินปลูกพืช
• เกณฑ์อาหาร ถ้าอยากรู้ว่าผลผลิตกินได้หรือไม่ ต้องตรวจตัวพืชเองแล้วเทียบกับประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องสารปนเปื้อนในอาหาร ผลดินอย่างเดียวตอบคำถามนี้ไม่ได้

เพราะเกณฑ์ดินแต่ละชุดไม่ได้ออกแบบมาเพื่อความปลอดภัยของพืช ผู้เขียนแนะนำให้นำผลไปให้เจ้าหน้าที่พัฒนาที่ดินหรือเกษตรอำเภอช่วยอ่าน และถ้าดินมีค่าสูงกว่าบริเวณใกล้เคียงชัดเจน ให้ส่งตรวจพืชส่วนที่กินด้วย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เก็บดินจุดเดียวแล้วสรุปทั้งแปลง โลหะหนักกระจายไม่สม่ำเสมอ โดยเฉพาะแปลงที่น้ำเข้าจากทางเดียว ต้องเก็บ 15–20 จุดตามคำแนะนำ
• ใช้ขวดน้ำดื่มหรือขวดน้ำปลาเก่า ภาชนะที่ไม่ได้ทำความสะอาดแบบห้องปฏิบัติการทำให้ค่าเพี้ยน
• เติมกรดเองหรือเทกรดในขวดทิ้ง ทั้งอันตรายและทำให้ตัวอย่างเสีย ให้ใช้ขวดตามที่ห้องปฏิบัติการจัดให้
• ไม่ระบุรายการตรวจ ส่งไปว่า "ตรวจโลหะหนัก" โดยไม่บอกว่าตัวใด ห้องปฏิบัติการอาจตรวจไม่ตรงกับปัญหาในพื้นที่ ถ้าข่าวในลุ่มน้ำพูดถึงสารหนูและตะกั่ว ให้ระบุสองตัวนี้
• เก็บน้ำวันที่น้ำใส แต่สูบเข้าแปลงวันที่น้ำขุ่น ผลที่ได้ไม่ตรงกับน้ำที่ใช้จริง ให้เก็บในวันที่สูบน้ำเข้าแปลงตามปกติ
• เอาผลดินไปเทียบเกณฑ์อาหาร หน่วยต่างกันและวัดคนละสิ่ง ผลดินบอกแค่ว่าดินมีเท่าไร ไม่ได้บอกว่าผักมีเท่าไร

สรุป

ดินส่งตรวจได้กับกรมพัฒนาที่ดินโดยไม่เสียค่าธรรมเนียม แต่ต้องถามก่อนว่ารับตรวจโลหะหนักรายการใด ส่วนน้ำและการตรวจละเอียดใช้ห้องปฏิบัติการมหาวิทยาลัยหรือเอกชนซึ่งมีค่าใช้จ่ายต่อรายการ ผลจะใช้ได้จริงเมื่อเก็บดินหลายจุด ใช้ขวดที่ห้องปฏิบัติการจัดให้ ระบุรายการตรวจให้ตรงปัญหา และอ่านผลกับเจ้าหน้าที่โดยไม่เทียบผิดเกณฑ์

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน: คู่มือสำหรับประชาชน การวิเคราะห์ดินสำหรับเกษตรกร — ช่องทางยื่นคำขอ E-Service สถานที่ส่งตัวอย่าง ระยะเวลา 30 วันทำการ และค่าธรรมเนียม https://orgweb.ldd.go.th/sources/img/part_km/FILES_9991_6643099ea98ee.pdf
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน: เอกสารการจัดการความรู้เรื่องการวิเคราะห์ดิน — วัตถุประสงค์การวิเคราะห์ดิน รวมถึงการศึกษาโลหะหนักในดิน https://orgweb.ldd.go.th/sources/img/part_km/FILES_9988_6642e12b190a9.pdf
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน: เอกสารการเก็บตัวอย่างดินและน้ำ — จำนวนจุด ความลึก ช่วงเวลาเก็บดิน และประเภทการเก็บตัวอย่างน้ำ https://orgweb.ldd.go.th/sources/img/part_lesson/FILES_2681_6674f6a9596c6.pdf
• 📄ศูนย์ทดสอบภาควิชาวิศวกรรมโยธา มหาวิทยาลัยนเรศวร — อัตราค่าวิเคราะห์โลหะหนักในน้ำ ดิน ปุ๋ย และขยะ (เอกสารไม่ระบุวันที่) https://civil.eng.nu.ac.th/cecentre/doc/%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%B0%E0%B8%AB%E0%B9%8C%E0%B9%82%E0%B8%A5%E0%B8%AB%E0%B8%B0%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B8%A7%E0%B8%AD%E0%B8%A2%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%87%20%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B3%20%E0%B8%94%E0%B8%B4%E0%B8%99%20%E0%B8%9B%E0%B8%B8%E0%B9%8B%E0%B8%A2%20%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%A2%E0%B8%B0.pdf
• 📄US eCFR 40 CFR 136.3 ตาราง II — ภาชนะ การรักษาตัวอย่าง และระยะเวลาเก็บตัวอย่างน้ำสำหรับตรวจโลหะ https://www.law.cornell.edu/cfr/text/40/136.3
• 📄กรมควบคุมมลพิษ: ร่างมาตรฐานคุณภาพดิน — ค่าสารหนู แคดเมียม ตะกั่ว ตามประเภทการใช้ที่ดิน (ร่าง) https://www.pcd.go.th/wp-content/uploads/2025/08/pcdnew-2025-08-22_08-01-26_396444.pdf
• 📄ไทยพีบีเอส: ผลตรวจตะกอนท้องน้ำลุ่มน้ำกก รอบที่ 11 — เกณฑ์สารหนูในตะกอนสำหรับสิ่งมีชีวิตหน้าดิน https://www.thaipbs.or.th/news/content/507410
• 📄Talknews Online: ปทุมธานี เก็บดินและน้ำส่งตรวจหลังร้องเรียนน้ำเสีย — รายงาน 6 ก.ค. 2569 เกษตรอำเภอเก็บตัวอย่างส่งกรมวิชาการเกษตร https://www.talknewsonline.com/News/37118/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ