อาการขาดธาตุสังกะสีในนาข้าว สาเหตุและวิธีแก้

คำตอบเร็ว: ข้าวขาดธาตุสังกะสีจะแสดงอาการใบสีขาวถึงเหลืองซีดที่กลางใบเป็นทางยาว ต้นแคระแกร็นและแตกกอน้อยในช่วง 2-4 สัปดาห์หลังปักดำ สาเหตุหลักมาจากดินที่มีค่า pH สูงเป็นด่างหรือดินนาที่น้ำท่วมขังต่อเนื่องนาน วิธีแก้คือใส่ธาตุสังกะสีเสริมทางดินหรือพ่นทางใบตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร พร้อมตรวจสภาพดินเพื่อหาสาเหตุที่แท้จริงก่อนแก้ซ้ำทุกฤดู

ชาวนาที่ปักดำข้าวแล้วสังเกตว่าต้นข้าวแคระแกร็นเป็นหย่อม ๆ ในแปลง ใบมีสีซีดผิดปกติทั้งที่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนตามปกติแล้ว มักสงสัยว่าเป็นโรคหรือแมลงศัตรูพืช แต่ในหลายกรณีสาเหตุกลับเป็นการขาดธาตุสังกะสี ซึ่งเป็นจุลธาตุที่ข้าวต้องการปริมาณน้อยแต่ขาดไม่ได้ อาการนี้พบบ่อยในนาที่ปรับพื้นที่ใหม่ นาดินทรายหรือนาดินด่างที่มีค่า pH สูง

อาการที่สังเกตได้บนใบข้าว

อาการขาดสังกะสีในข้าวมักปรากฏชัดในช่วง 2-4 สัปดาห์หลังปักดำ ใบข้าวจะมีสีขาวซีดถึงเหลืองอ่อนเป็นทางตามแนวเส้นใบ โดยเฉพาะบริเวณกลางใบ ต่างจากอาการขาดไนโตรเจนที่ใบจะเหลืองทั้งใบสม่ำเสมอจากปลายใบลงมา ต้นข้าวที่ขาดสังกะสีจะแคระแกร็น แตกกอน้อยกว่าปกติ และการเจริญเติบโตชะงักเป็นหย่อม ๆ ในแปลง ไม่กระจายทั่วทั้งแปลงเหมือนอาการขาดธาตุอาหารหลัก อาการรุนแรงเรียกกันในบางพื้นที่ว่า "โรคใบขาว" หรือ "Khaki disease" ซึ่งความจริงไม่ใช่โรคจากเชื้อ แต่เป็นอาการขาดธาตุอาหาร

สาเหตุจากสภาพดินที่ทำให้ข้าวขาดสังกะสี

สังกะสีในดินมีอยู่ตามธรรมชาติ แต่พืชดูดไปใช้ไม่ได้เมื่อดินมีสภาพที่ทำให้สังกะสีอยู่ในรูปที่ไม่ละลายน้ำ สาเหตุหลักที่พบในนาข้าวไทยคือ ดินที่มีค่า pH สูงกว่า 7 (ดินด่าง) ทำให้สังกะสีตกตะกอนไม่ละลายน้ำ ดินนาที่มีฟอสฟอรัสสะสมสูงจากการใส่ปุ๋ยฟอสเฟตต่อเนื่องหลายปี เพราะฟอสฟอรัสสูงจะไปยับยั้งการดูดสังกะสีของราก ดินที่น้ำท่วมขังต่อเนื่องนานทำให้สภาพดินเปลี่ยนเป็นรีดิวซ์ ลดความเป็นประโยชน์ของสังกะสี และดินทรายหรือดินที่ผ่านการปรับหน้าดินใหม่ซึ่งมีปริมาณสังกะสีต้นทุนต่ำอยู่แล้ว

วิธีแก้ไขด้วยธาตุอาหารเสริม

เมื่อยืนยันแล้วว่าเป็นอาการขาดสังกะสีจริง ไม่ใช่โรคหรือแมลง วิธีแก้ที่ใช้กันทั่วไปคือใส่ธาตุสังกะสีเสริมในรูปซิงค์ซัลเฟตทางดินก่อนหรือหลังปักดำ หรือพ่นทางใบในกรณีที่อาการแสดงแล้วและต้องการแก้ไขเร่งด่วนระหว่างฤดู อัตราการใช้และช่วงเวลาที่เหมาะสมแตกต่างกันตามความรุนแรงของอาการและสภาพดินแต่ละแปลง ควรตรวจสอบคำแนะนำอัตราการใช้ล่าสุดจากกรมวิชาการเกษตรหรือกรมการข้าว และปรึกษาเกษตรอำเภอในพื้นที่ก่อนตัดสินใจซื้อและใช้ เพราะปริมาณที่มากเกินไปก็เป็นพิษต่อข้าวได้เช่นกัน

Checklist วินิจฉัยก่อนสรุปว่าขาดสังกะสี

• สังเกตตำแหน่งสีใบ ถ้าซีดขาวเป็นทางกลางใบและเป็นหย่อม ๆ ในแปลง ให้สงสัยว่าขาดสังกะสีมากกว่าขาดไนโตรเจน
• ตรวจสอบว่าแปลงเคยใส่ปุ๋ยฟอสเฟตปริมาณสูงต่อเนื่องหลายปีหรือไม่ เพราะฟอสฟอรัสสะสมสูงเป็นสาเหตุร่วมที่พบบ่อย
• ตรวจค่า pH ดินด้วยเครื่องวัด ph ดินหรือชุดตรวจดิน ถ้า pH สูงกว่า 7 มีโอกาสสูงที่สังกะสีจะไม่ละลายน้ำให้รากดูดใช้ได้
• สังเกตว่าอาการเกิดในช่วง 2-4 สัปดาห์แรกหลังปักดำหรือไม่ ถ้าเกิดช่วงนี้ตรงกับลักษณะขาดสังกะสีทั่วไป
• ตัดต้นตัวอย่างส่งตรวจในห้องแล็บถ้าไม่มั่นใจ เพราะอาการขาดสังกะสีบางครั้งคล้ายกับอาการขาดแมกนีเซียมพืชหรือธาตุอาหารรองอื่นจนแยกด้วยตาเปล่าอย่างเดียวไม่ได้แน่ชัด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อแก้ปัญหาขาดสังกะสี

• สรุปว่าเป็นโรคเชื้อราหรือแมลงทันทีโดยไม่ตรวจสอบสภาพดินก่อน ทำให้ฉีดพ่นสารเคมีผิดชนิดโดยไม่ได้แก้ปัญหาจริง
• ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนเพิ่มเพราะเข้าใจผิดว่าต้นแคระแกร็นเพราะขาดไนโตรเจน ทำให้อาการไม่ดีขึ้นและเสียเวลาทั้งฤดู
• ใส่ธาตุสังกะสีเสริมในปริมาณเกินคำแนะนำ คิดว่ายิ่งใส่มากยิ่งหายเร็ว ซึ่งอาจเป็นพิษต่อต้นข้าวได้
• แก้ปัญหาเฉพาะฤดูนี้โดยไม่ตรวจสาเหตุจากดิน ทำให้อาการกลับมาซ้ำทุกฤดูในแปลงเดิม
• ไม่แยกจุดที่เป็นหย่อมออกจากพื้นที่ปกติ ใส่สังกะสีทั้งแปลงเท่ากันทั้งที่จุดที่ไม่มีอาการอาจไม่จำเป็นต้องใส่เพิ่ม

สรุป

อาการขาดสังกะสีในนาข้าวสังเกตได้จากใบซีดขาวเป็นทางกลางใบและต้นแคระแกร็นเป็นหย่อม ๆ ในช่วง 2-4 สัปดาห์หลังปักดำ สาเหตุหลักมาจากดินด่าง pH สูงหรือฟอสฟอรัสสะสมสูงในดิน การแก้ไขต้องยืนยันสาเหตุก่อนใส่ธาตุสังกะสีเสริม และควรตรวจสภาพดินเพื่อป้องกันไม่ให้อาการกลับมาซ้ำทุกฤดู อ่านเพิ่มเติมเรื่องดิน น้ำ ปุ๋ยได้ที่ หมวดดิน น้ำ ปุ๋ย

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — คำแนะนำการวินิจฉัยและแก้ไขอาการขาดธาตุอาหารรองในนาข้าว
• 📄กรมการข้าว — ข้อมูลอาการขาดธาตุสังกะสีในข้าวและแนวทางจัดการดินนา

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ