นาข้าวใช้น้ำกี่ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ประหยัดได้แค่ไหน

คำตอบเร็ว: นาข้าวนาปรังที่ต้องพึ่งน้ำชลประทานหรือน้ำสูบทั้งฤดู ใช้น้ำรวมอยู่ในระดับราว 1,200-1,500 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ส่วนนาปีที่มีฝนช่วย ความต้องการน้ำรวมใกล้เคียงกันแต่ส่วนที่ต้องเติมเองมักเหลือเพียงราว 300-600 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ขึ้นกับการกระจายของฝนในปีนั้น ช่วงที่ห้ามขาดน้ำเด็ดขาดคือระยะตั้งท้องถึงออกรวงและผสมเกสร ส่วนช่วงที่ปล่อยแห้งได้คือระยะหลังแตกกอเต็มที่และช่วง 10-14 วันก่อนเกี่ยว การทำนาเปียกสลับแห้งด้วยท่อวัดระดับน้ำช่วยลดปริมาณน้ำลงได้ราว 15-30 เปอร์เซ็นต์โดยผลผลิตไม่ลดลง ถ้าเลี่ยงการปล่อยแห้งในช่วงออกดอก

ทุกฤดูแล้ง คำถามที่โทรเข้าชลประทานและเกษตรอำเภอมากที่สุดคือ "น้ำในสระที่มีอยู่ ทำนาปรังได้กี่ไร่" ซึ่งตอบไม่ได้ถ้าไม่รู้ตัวเลขความต้องการน้ำของข้าวต่อไร่เสียก่อน บทความนี้ให้ทั้งตัวเลข ที่มาของตัวเลข และวิธีเอาไปเทียบกับปริมาตรน้ำในสระหรือบ่อของตัวเองแบบคำนวณได้จริงด้วยเครื่องคิดเลขเครื่องเดียว

ตัวเลขน้ำต่อไร่ต่อฤดูของนาปีและนาปรัง

ตัวเลขข้างบนเป็นช่วงที่ใช้ในการวางแผนระดับแปลง ค่าจริงต่างกันตามชนิดดิน อายุพันธุ์ข้าว วิธีปลูก และสภาพอากาศของปีนั้น ดินทรายหรือนาที่มีรอยรั่วตามคันจะใช้น้ำมากกว่าค่ากลางอย่างมีนัยสำคัญ ส่วนนาดินเหนียวที่ทำเทือกดีและคันนาแน่นจะใช้น้อยกว่า ปริมาณที่จัดสรรจริงในแต่ละโครงการชลประทานให้ตรวจสอบกับโครงการชลประทานจังหวัดก่อนวางแผนเพาะปลูกทุกฤดู เพราะขึ้นกับปริมาณน้ำต้นทุนในเขื่อนของปีนั้น

ตัวแปลงหน่วยที่ต้องจำไว้ใช้

หนึ่งไร่เท่ากับ 1,600 ตารางเมตร ดังนั้น น้ำลึก 1 มิลลิเมตรบนพื้นที่ 1 ไร่ เท่ากับ 1.6 ลูกบาศก์เมตร ตัวเลขนี้ใช้แปลงกลับไปมาได้ทั้งหมด ตัวอย่างเช่น ถ้าข้าวใช้น้ำวันละ 5 มิลลิเมตรในหน้าแล้ง ก็เท่ากับ 8 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ต่อวัน ถ้าต้องหล่อเลี้ยงไป 100 วันก็เป็น 800 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ยังไม่รวมน้ำเตรียมแปลงและน้ำที่รั่วซึมลงดินกับที่ซึมออกคันนา ซึ่งรวมกันแล้วดันตัวเลขขึ้นไปถึงระดับ 1,200 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ขึ้นไปในนาปรัง

น้ำที่ใช้เตรียมแปลงและทำเทือกเป็นก้อนที่คนมักลืมนับ ในนาดินเหนียวอาจใช้ราวหนึ่งร้อยกว่าถึงสองร้อยกว่าลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ส่วนนาดินทรายที่ซึมเร็วจะใช้มากกว่านั้นชัดเจน ถ้าวางแผนน้ำโดยนับเฉพาะช่วงหล่อเลี้ยงต้นข้าว จะพบว่าน้ำหมดเร็วกว่าที่คำนวณไว้เกือบทุกครั้ง

ช่วงที่ข้าวต้องการน้ำมากที่สุดและช่วงที่ปล่อยแห้งได้

ข้าวไม่ได้ต้องการน้ำขังตลอดเวลา ความเชื่อว่าต้องมีน้ำท่วมแปลงตั้งแต่ปักดำจนเกี่ยวคือสาเหตุใหญ่ที่ทำให้นาปรังใช้น้ำเกินจำเป็น สิ่งที่ข้าวต้องการจริงคือดินอิ่มน้ำอย่างต่อเนื่อง และมีน้ำขังเฉพาะช่วงวิกฤต

ประสบการณ์จากแปลงจริงที่ใช้ได้เลยคือ ช่วงที่ขาดน้ำแล้วเสียหายหนักที่สุดคือประมาณสิบวันก่อนข้าวโผล่รวงจนถึงสิบถึงสิบสี่วันหลังออกรวง ถ้าน้ำต้นทุนมีจำกัดและต้องเลือกว่าจะสูบรอบสุดท้ายเมื่อไหร่ ให้เก็บน้ำไว้ใช้ช่วงนี้ อย่าใช้หมดไปกับช่วงแตกกอ เพราะข้าวที่ขาดน้ำช่วงแตกกอยังชดเชยได้บ้าง แต่ข้าวที่ขาดน้ำตอนตั้งท้องจะได้รวงที่เมล็ดลีบเป็นจำนวนมากและแก้ไม่ได้

ทำนาเปียกสลับแห้งประหยัดน้ำได้เท่าไหร่

วิธีที่กรมการข้าวและกรมชลประทานส่งเสริมเพื่อลดการใช้น้ำในนาชลประทานคือการทำนาแบบเปียกสลับแห้ง ซึ่งลดปริมาณน้ำลงได้ราว 15-30 เปอร์เซ็นต์เมื่อเทียบกับการขังน้ำตลอดฤดู โดยผลผลิตไม่ลดลงถ้าทำถูกจังหวะ หัวใจของวิธีนี้คือปล่อยให้ระดับน้ำลดต่ำกว่าผิวดินได้ชั่วคราว แล้วเติมน้ำใหม่ก่อนที่รากจะเครียด

1. ทำท่อวัดระดับน้ำ ใช้ท่อพีวีซีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางราว 4-6 นิ้ว ยาวราว 30 เซนติเมตร เจาะรูรอบท่อในส่วนที่จะฝังลงดิน
2. ฝังท่อ ฝังลงในนาให้ส่วนที่เจาะรูอยู่ใต้ผิวดินราว 20 เซนติเมตร และให้ปากท่อโผล่พ้นผิวดินราว 5-10 เซนติเมตร ควักดินในท่อออกให้เห็นระดับน้ำใต้ดินได้ วางไว้ในจุดที่เป็นตัวแทนของแปลง ไม่ใช่จุดที่ลุ่มที่สุด
3. ปล่อยให้น้ำลด หลังข้าวตั้งตัวแล้ว ปล่อยให้ระดับน้ำในท่อลดลงเรื่อย ๆ โดยไม่ต้องเติม
4. เติมน้ำเมื่อถึงเกณฑ์ เมื่อระดับน้ำในท่อลดลงต่ำกว่าผิวดินราว 15 เซนติเมตร ให้สูบน้ำเข้าจนท่วมผิวดินราว 5 เซนติเมตร แล้วปล่อยให้ลดอีกครั้ง วนแบบนี้ไปตลอดช่วงแตกกอ
5. หยุดเปียกสลับแห้งในช่วงวิกฤต ตั้งแต่ระยะตั้งท้องจนถึงหลังผสมเกสร ให้กลับมาขังน้ำต่อเนื่อง ห้ามปล่อยแห้งในช่วงนี้
6. กลับมาระบายน้ำอีกครั้ง ราว 10-14 วันก่อนเกี่ยว เพื่อให้ดินแข็งพอสำหรับรถเกี่ยว

ผลพลอยได้ที่เกษตรกรหลายรายรายงานตรงกันคือ นาที่ทำเปียกสลับแห้งจะมีรากข้าวลึกและแข็งแรงกว่า ต้นล้มน้อยลงในช่วงปลายฤดู และค่าน้ำมันสูบน้ำลดลงตามจำนวนรอบสูบที่ลดลง ข้อจำกัดคือวิธีนี้เหมาะกับนาที่ควบคุมน้ำเข้าออกได้ ถ้าเป็นนาน้ำฝนที่คุมน้ำไม่ได้ หรือนาที่พื้นไม่เรียบจนบางจุดแห้งก่อนจุดอื่นมาก จะทำได้ยากและเสี่ยงให้วัชพืชขึ้น

เทียบกับปริมาณน้ำในสระหรือบ่อที่มีอยู่

ขั้นตอนคำนวณแบบทำเองได้ที่โคนสระ

1. หาปริมาตรสระ สระสี่เหลี่ยมคิดคร่าว ๆ จาก กว้าง คูณ ยาว คูณ ความลึกเฉลี่ย เช่น สระกว้าง 20 เมตร ยาว 40 เมตร ลึกเฉลี่ย 3 เมตร ได้ปริมาตรราว 2,400 ลูกบาศก์เมตร ถ้าสระมีลาดข้างเอียงมาก ให้ลดค่าลงราวหนึ่งในห้าถึงหนึ่งในสี่จากค่าที่คำนวณแบบกล่องสี่เหลี่ยม
2. หักน้ำที่ใช้ไม่ได้จริง ก้นสระที่สูบไม่ถึง การระเหยในหน้าแล้งซึ่งอาจหายไปหลายสิบเซนติเมตรของความลึกตลอดฤดู และการรั่วซึมลงดิน รวมกันแล้วมักเหลือน้ำใช้ได้จริงราวเจ็ดสิบถึงแปดสิบเปอร์เซ็นต์ของปริมาตรเต็ม
3. หารด้วยความต้องการน้ำต่อไร่ จากตัวอย่างข้างต้น น้ำใช้ได้จริงราว 1,700-1,900 ลูกบาศก์เมตร หารด้วยความต้องการนาปรังราว 1,200-1,500 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ จะทำนาปรังได้เพียงประมาณหนึ่งไร่เศษเท่านั้น
4. ตัดสินใจ ถ้าพื้นที่นามากกว่าที่น้ำรองรับได้ ทางเลือกคือทำนาปรังเฉพาะบางส่วนของแปลง เปลี่ยนไปปลูกพืชใช้น้ำน้อยในส่วนที่เหลือ หรือไม่ทำนาปรังในปีที่น้ำต้นทุนต่ำ

ตัวเลขนี้มักทำให้เกษตรกรตกใจ เพราะสระขนาดที่ดูใหญ่มากในสายตาคนทั่วไป กลับทำนาปรังได้เพียงไม่กี่ไร่ นี่คือเหตุผลที่กรมชลประทานต้องประกาศแผนเพาะปลูกฤดูแล้งทุกปี และทำไมการฝืนทำนาปรังในปีที่น้ำต้นทุนน้อยจึงเสี่ยงขาดทุนสูง ทั้งค่าน้ำมันสูบและค่าเมล็ดพันธุ์ที่จ่ายไปแล้วแต่ข้าวไม่ได้เก็บเกี่ยว

สิ่งที่ลดการใช้น้ำได้โดยไม่ลดผลผลิต

• ปรับระดับพื้นนาให้เรียบ นาที่ไม่เรียบต้องเติมน้ำจนท่วมจุดสูงสุด ทำให้จุดต่ำลึกเกินจำเป็น
• อุดรูรั่วตามคันนาและรูปู ซึ่งเป็นทางน้ำหายที่มองไม่เห็นแต่เสียมากในนาดินทราย
• เลือกพันธุ์ข้าวอายุสั้นลงในปีที่น้ำต้นทุนต่ำ เพราะจำนวนวันที่ต้องหล่อเลี้ยงน้อยลงโดยตรง
• ใช้ท่อวัดระดับน้ำแทนการดูด้วยตา การกะระดับน้ำด้วยสายตามักทำให้เติมน้ำเร็วเกินจำเป็นทุกครั้ง
• สูบน้ำตอนเช้าตรู่หรือเย็น ลดการระเหยระหว่างส่งน้ำตามคูไปยังแปลง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ขังน้ำท่วมแปลงตลอดฤดูเพราะกลัววัชพืช ทั้งที่การคุมระดับน้ำตื้นในช่วงต้นก็คุมวัชพืชได้ และประหยัดน้ำกว่ามาก
• ปล่อยนาแห้งในช่วงตั้งท้องเพราะเห็นว่าข้าวยังเขียวดี แล้วมาพบว่าเมล็ดลีบตอนเกี่ยว
• คำนวณน้ำในสระจากปริมาตรเต็มโดยไม่หักก้นสระ การระเหย และการรั่วซึม จึงวางแผนพื้นที่ปลูกเกินกำลังน้ำ
• ลืมนับน้ำที่ใช้เตรียมแปลงและทำเทือก ซึ่งเป็นก้อนใหญ่ก้อนแรกของฤดู
• ฝังท่อวัดระดับน้ำในจุดที่ลุ่มที่สุดของแปลง ทำให้อ่านค่าได้สูงกว่าความจริงและเติมน้ำช้าเกินไป
• ใช้วิธีเปียกสลับแห้งในนาน้ำฝนที่คุมน้ำเข้าออกไม่ได้ พอฝนทิ้งช่วงจริงจึงแห้งเกินจุดที่ตั้งใจ
• วางแผนนาปรังก่อนตรวจสอบประกาศแผนจัดสรรน้ำของโครงการชลประทานในพื้นที่

อ่านเรื่องการจัดการน้ำ ดิน และปุ๋ยในนาข้าวและพืชอื่นเพิ่มเติมได้ที่หมวด ดิน น้ำ ปุ๋ย

สรุป

นาปรังที่พึ่งน้ำชลประทานหรือน้ำสูบทั้งฤดูใช้น้ำราว 1,200-1,500 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ส่วนนาปีมีฝนช่วยจนเหลือส่วนที่ต้องเติมเองราว 300-600 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ตัวเลขนี้แปลงกลับเป็นความลึกได้ด้วยกฎง่าย ๆ ว่าน้ำ 1 มิลลิเมตรบนหนึ่งไร่เท่ากับ 1.6 ลูกบาศก์เมตร จุดที่ห้ามพลาดคือระยะตั้งท้องถึงผสมเกสรที่ห้ามขาดน้ำ ส่วนระยะหลังแตกกอและช่วงก่อนเกี่ยวปล่อยแห้งได้ และการทำนาเปียกสลับแห้งด้วยท่อวัดระดับน้ำคือเครื่องมือที่ลดน้ำลงได้ราว 15-30 เปอร์เซ็นต์โดยไม่กระทบผลผลิต ก่อนวางแผนนาปรังทุกครั้ง ให้เทียบน้ำใช้ได้จริงในสระกับความต้องการต่อไร่ และตรวจสอบแผนจัดสรรน้ำของโครงการชลประทานในพื้นที่

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมชลประทาน — แผนการจัดสรรน้ำและแผนเพาะปลูกพืชฤดูแล้งรายปี รวมถึงข้อมูลความต้องการน้ำของข้าวในเขตชลประทาน
• 📄กรมการข้าว — คำแนะนำการจัดการน้ำตามระยะการเจริญของข้าว และแนวทางการทำนาแบบเปียกสลับแห้ง
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำระดับแปลงเรื่องการวางแผนเพาะปลูกตามปริมาณน้ำต้นทุน ผ่านสำนักงานเกษตรอำเภอ
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — ข้อมูลชนิดดินและอัตราการซึมของน้ำในดิน ซึ่งมีผลต่อปริมาณน้ำที่นาแต่ละแปลงต้องใช้
• 📄กรมอุตุนิยมวิทยา — ข้อมูลปริมาณฝนและการคาดหมายฝนรายฤดู สำหรับประเมินส่วนที่ฝนจะช่วยในนาปี

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ