ปุ๋ยยูเรีย 46-0-0 ใช้ยังไง ใส่ตอนไหนไม่ให้ระเหยทิ้ง

คำตอบเร็ว: ปุ๋ยยูเรีย 46-0-0 ให้ธาตุไนโตรเจนล้วน ไม่มีฟอสฟอรัสและโพแทสเซียม จึงเหมาะกับช่วงที่พืชต้องสร้างใบและแตกกอ ไม่ใช่ช่วงสร้างดอกหรือสะสมอาหาร จุดที่ทำให้ยูเรียเสียเปล่าที่สุดคือการหว่านทิ้งไว้บนผิวดินแห้งตอนแดดจัด เพราะไนโตรเจนจะเปลี่ยนเป็นแอมโมเนียระเหยขึ้นอากาศ วิธีป้องกันคือใส่ตอนดินชื้น แล้วให้น้ำตามหรือพรวนกลบภายใน 1-2 วัน ในนาข้าวให้ใส่ตอนมีน้ำขังตื้นและปิดทางน้ำไหลผ่าน

ยูเรียเป็นปุ๋ยที่เกษตรกรไทยซื้อมากที่สุด เพราะให้ไนโตรเจนต่อกระสอบสูงที่สุดจึงถูกที่สุดเมื่อคิดต่อกิโลกรัมของไนโตรเจน แต่ก็เป็นปุ๋ยที่สูญเสียง่ายที่สุดเช่นกันถ้าใส่ผิดวิธี เงินที่จ่ายไปกลายเป็นก๊าซลอยหายไปโดยที่พืชไม่ได้ใช้ บทความนี้เรียงตามลำดับการทำงานจริงในแปลง ตั้งแต่ตัดสินใจว่าควรใช้ยูเรียหรือไม่ ไปจนถึงจังหวะใส่ อัตราตัวอย่าง วิธีผสมกับปุ๋ยสูตรอื่น และข้อผิดพลาดที่ทำให้เสียปุ๋ยไปเปล่า ๆ

ยูเรียให้ธาตุอะไร และต่างจากปุ๋ยสูตรรวมอย่างไร

ตัวเลข 46-0-0 บนกระสอบหมายถึงเปอร์เซ็นต์ของไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมตามลำดับ ยูเรียจึงมีไนโตรเจน 46 เปอร์เซ็นต์ โดยไม่มีอีกสองธาตุเลย กระสอบ 50 กิโลกรัมให้ไนโตรเจน 23 กิโลกรัม ซึ่งมากกว่าปุ๋ยสูตร 15-15-15 กระสอบเดียวกันที่ให้ไนโตรเจนเพียง 7.5 กิโลกรัม

ไนโตรเจนในยูเรียอยู่ในรูปเอไมด์ ซึ่งพืชยังใช้โดยตรงไม่ได้ทันที ต้องรอเอนไซม์ยูรีเอสในดินและในเศษพืชย่อยให้กลายเป็นแอมโมเนียมก่อน แล้วจุลินทรีย์จึงเปลี่ยนต่อเป็นไนเตรตที่รากดูดได้ดี กระบวนการนี้ใช้เวลาไม่กี่วันเมื่อดินชื้นและอุ่น แต่ระหว่างที่แปรสภาพนี่เองที่เกิดการสูญเสีย เพราะแอมโมเนียที่เกิดขึ้นบนผิวดินแห้งสามารถระเหยขึ้นสู่อากาศได้ก่อนที่พืชจะได้ใช้

ผลในทางปฏิบัติคือ ยูเรียใช้เป็นปุ๋ยตัวเดียวตลอดฤดูไม่ได้ พืชที่ได้แต่ไนโตรเจนจะงามใบแต่ขาดฟอสฟอรัสสำหรับระบบรากและการสร้างดอก และขาดโพแทสเซียมสำหรับความแข็งแรงของลำต้นและคุณภาพผลผลิต การใช้ยูเรียที่ถูกต้องจึงเป็นการ "เสริมไนโตรเจนในจังหวะที่ต้องการ" ควบคู่กับปุ๋ยสูตรรวมหรือปุ๋ยคอกที่ให้ธาตุอื่น

ใส่ตอนไหนของพืชแต่ละชนิด

ตารางนี้ชี้ให้เห็นว่าเวลาที่ "ควร" กับ "ไม่ควร" ใส่ยูเรียต่างกันตามพืช ไม่มีสูตรเดียวใช้ได้ทุกแปลง โดยเฉพาะไม้ผลที่การใส่ผิดจังหวะเพียงครั้งเดียวสามารถทำให้ไม่ได้ผลผลิตทั้งฤดู อัตราที่ใช้จริงควรยึดคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรและกรมการข้าวตามชนิดพืชและชุดดิน หรือคำแนะนำตามค่าวิเคราะห์ดินจากกรมพัฒนาที่ดิน

ทำไมหว่านยูเรียบนผิวดินแห้งแล้วเสียของ

เมื่อเม็ดยูเรียดูดความชื้นจากอากาศและละลายบนผิวดิน เอนไซม์ยูรีเอสจะเปลี่ยนเป็นแอมโมเนียอย่างรวดเร็ว ถ้าแอมโมเนียนั้นเกิดขึ้นบนผิวดินที่ไม่มีน้ำพาลงไปในดิน มันจะระเหยขึ้นอากาศไปเลย สภาพที่ทำให้สูญเสียมากที่สุดคือ

• ผิวดินแห้งหรือชื้นหมาด ๆ แต่ไม่มีน้ำซึมลงดิน เป็นสภาพที่แย่ที่สุด เพราะปุ๋ยละลายแต่ไม่ถูกพาลงไปเก็บในดิน
• อุณหภูมิสูงและแดดจัด การระเหยเร็วขึ้นชัดเจนเมื่อหว่านกลางวันในหน้าร้อน
• ดินที่มีค่าความเป็นด่างสูง หรือเพิ่งหว่านปูน สภาพด่างทำให้แอมโมเนียระเหยได้ง่ายขึ้นมาก
• หว่านทับตอซังหรือเศษพืชหนา เศษพืชมีเอนไซม์ยูรีเอสสูงและกันไม่ให้ปุ๋ยสัมผัสดิน ทำให้เปลี่ยนเป็นแอมโมเนียแล้วระเหยจากผิวเศษพืชโดยตรง
• ลมแรง พัดแอมโมเนียออกจากผิวดินต่อเนื่อง ทำให้การระเหยไม่หยุด

ในสภาพที่เอื้อต่อการระเหยหลายอย่างพร้อมกัน การสูญเสียไนโตรเจนอาจสูงถึงระดับหลายสิบเปอร์เซ็นต์ของที่หว่านไป ซึ่งมากพอจะเปลี่ยนผลตอบแทนของทั้งแปลง สัญญาณที่สังเกตได้ในแปลงคือ ถ้าเดินเข้าไปหลังหว่านยูเรียไม่กี่ชั่วโมงแล้วได้กลิ่นฉุนแบบแอมโมเนีย นั่นคือปุ๋ยกำลังระเหยทิ้งอยู่ ให้รีบให้น้ำทันที

วิธีใส่ยูเรียให้ไนโตรเจนอยู่กับพืช

1. ดูดินก่อนหว่านเสมอ ดินต้องชื้นพอที่น้ำจะพาปุ๋ยซึมลงได้ ถ้าดินแห้งสนิทให้รอฝนหรือให้น้ำก่อน อย่าหว่านลงดินแตกระแหง
2. ใส่แล้วให้น้ำตามภายใน 1-2 วัน น้ำที่ซึมลงดินจะพาไนโตรเจนลงไปอยู่ในเขตรากและพ้นจากการระเหย ปริมาณน้ำเพียงเล็กน้อยที่ทำให้ผิวดินเปียกทั่วก็เพียงพอ
3. ถ้าให้น้ำไม่ได้ ให้พรวนกลบ ในพืชไร่ให้โรยข้างแถวแล้วพรวนดินกลบ หรือใช้เครื่องหยอดปุ๋ยฝังใต้ผิวดิน วิธีนี้ลดการระเหยได้ดีที่สุดเมื่อไม่มีระบบน้ำ
4. ในนาข้าวให้ใส่ตอนมีน้ำขังตื้นราว 5 เซนติเมตร และปิดทางน้ำเข้าออกหลังใส่ อย่าปล่อยน้ำไหลผ่านแปลงเพราะไนโตรเจนจะไหลออกไปพร้อมน้ำ ถ้านาแห้งอยู่ ให้ใส่แล้วสูบน้ำเข้าทันที
5. เลือกช่วงเวลาของวัน หว่านช่วงเช้าตรู่หรือเย็นที่แดดไม่แรง หลีกเลี่ยงการหว่านกลางวันในหน้าร้อน
6. เลี่ยงการใส่ก่อนฝนหนัก ฝนเบาช่วยพาปุ๋ยลงดิน แต่ฝนหนักจะชะปุ๋ยไหลออกจากแปลงหรือลงสู่ชั้นใต้ดินเกินเขตราก ดูพยากรณ์อากาศก่อนวางแผนวันใส่ปุ๋ย
7. อย่าหว่านชิดโคนต้นหรือกองรวมเป็นจุด ความเข้มข้นสูงเฉพาะจุดทำให้รากไหม้ โดยเฉพาะในพืชผักและไม้ผลอายุน้อย ให้หว่านกระจายรอบชายพุ่มหรือข้างแถว

อัตราตัวอย่างและการคิดปริมาณ

อัตราจริงต้องอิงคำแนะนำตามชนิดพืชและชุดดิน แต่หลักการแปลงหน่วยใช้ได้เหมือนกันทุกกรณี

• ยูเรีย 1 กิโลกรัม ให้ไนโตรเจน 0.46 กิโลกรัม
• ถ้าคำแนะนำระบุไนโตรเจน 9 กิโลกรัมต่อไร่ ต้องใช้ยูเรีย = 9 ÷ 0.46 = ประมาณ 19.6 กิโลกรัมต่อไร่
• กระสอบ 50 กิโลกรัม จึงใส่ได้ประมาณ 2.5 ไร่ที่อัตรานี้
• ในนาข้าว การแต่งหน้าด้วยยูเรียที่ใช้กันทั่วไปอยู่ในช่วงราว 10-15 กิโลกรัมต่อไร่ต่อครั้ง เท่ากับ 1 กระสอบได้ประมาณ 3-5 ไร่

ก่อนใส่ยูเรียแต่งหน้าในนาข้าว วิธีตรวจที่แม่นกว่าการกะด้วยสายตาคือใช้แผ่นเทียบสีใบข้าวของกรมการข้าว วัดสีใบในแปลงหลายจุดแล้วตัดสินใจว่าจะใส่หรือไม่ และใส่เท่าไหร่ เกษตรกรที่ใช้เครื่องมือนี้มักพบว่าสามารถลดจำนวนครั้งที่ใส่ยูเรียลงได้โดยผลผลิตไม่ลด

ใส่คู่กับปุ๋ยสูตรอื่นอย่างไร

ยูเรียเข้ากันได้ดีกับปุ๋ยโพแทสเซียมคลอไรด์ 0-0-60 และปุ๋ยฟอสเฟตกลุ่ม DAP 18-46-0 ซึ่งเป็นชุดวัตถุดิบมาตรฐานที่ใช้ผสมปุ๋ยใช้เองตามค่าวิเคราะห์ดิน ตัวอย่างการผสมให้ได้ใกล้เคียงสูตร 16-8-8 จำนวน 100 กิโลกรัม

• DAP 18-46-0 จำนวน 17 กิโลกรัม
• ยูเรีย 46-0-0 จำนวน 28 กิโลกรัม
• โพแทสเซียมคลอไรด์ 0-0-60 จำนวน 13 กิโลกรัม
• วัสดุตัวเติม เช่น ดินขาวหรือทรายละเอียดที่แห้งสนิท อีกราว 42 กิโลกรัม เพื่อให้ครบ 100 กิโลกรัมและหว่านได้สม่ำเสมอ

วิธีคิดคือนับธาตุอาหารรวมจากแต่ละตัว DAP 17 กิโลกรัมให้ฟอสฟอรัสราว 7.8 กิโลกรัมและไนโตรเจนราว 3 กิโลกรัม ยูเรีย 28 กิโลกรัมให้ไนโตรเจนอีกราว 12.9 กิโลกรัม รวมไนโตรเจนได้ราว 16 กิโลกรัม ส่วน 0-0-60 จำนวน 13 กิโลกรัมให้โพแทสเซียมราว 7.8 กิโลกรัม จึงได้สัดส่วนใกล้เคียง 16-8-8 ตามต้องการ

สิ่งที่ห้ามผสม อย่าผสมยูเรียกับปุ๋ยหรือวัสดุที่มีแคลเซียมสูง เช่น ปูนขาว ปูนโดโลไมต์ หรือปุ๋ยที่มีแคลเซียมเป็นองค์ประกอบ เพราะจะเร่งการสูญเสียไนโตรเจนในรูปแอมโมเนีย และทำให้ส่วนผสมชื้นจับตัวเป็นก้อน ถ้าแปลงเพิ่งหว่านปูนปรับสภาพดิน ควรเว้นระยะอย่างน้อย 2-4 สัปดาห์ก่อนใส่ยูเรีย นอกจากนี้ปุ๋ยผสมเองควรผสมแล้วใช้ให้หมดภายในไม่กี่วัน อย่าผสมเก็บไว้นานเพราะจะจับตัวแข็ง

ฉีดพ่นทางใบได้หรือไม่

ยูเรียละลายน้ำได้ดีและใช้ฉีดพ่นทางใบได้ในความเข้มข้นต่ำ เป็นวิธีเสริมเมื่อพืชแสดงอาการขาดไนโตรเจนและต้องการให้ฟื้นเร็ว แต่มีข้อควรระวังจริงคือความเข้มข้นสูงเกินทำให้ใบไหม้ และยูเรียบางล็อตมีสารไบยูเรตซึ่งเป็นพิษต่อใบพืชหลายชนิด ถ้าจะใช้ทางใบควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่ระบุว่าเหมาะกับการพ่นทางใบ ทดลองพ่นแปลงเล็กก่อน พ่นช่วงเช้าก่อนแดดแรงหรือเย็น และยึดอัตราตามฉลากผลิตภัณฑ์ การพ่นทางใบเป็นการเสริมเท่านั้น ทดแทนการใส่ทางดินไม่ได้เพราะปริมาณที่ใบรับได้มีจำกัด

เก็บรักษาและตรวจสอบคุณภาพก่อนซื้อ

• ยูเรียดูดความชื้นเก่ง ต้องเก็บในที่ร่ม ยกกระสอบขึ้นจากพื้นด้วยไม้รองหรือพาเลท ปิดปากกระสอบทุกครั้งหลังใช้ กระสอบที่เปิดค้างไว้จะจับตัวเป็นก้อนแข็งภายในไม่กี่วันในหน้าฝน
• ซื้อจากร้านที่มีใบอนุญาตขายปุ๋ย และขอใบเสร็จที่ระบุชื่อสูตร ยี่ห้อ และเลขทะเบียนปุ๋ยทุกครั้ง ใบเสร็จคือหลักฐานเดียวที่ใช้ร้องเรียนได้ถ้าเจอปุ๋ยไม่ได้มาตรฐาน
• ดูฉลากให้ครบ ต้องมีเลขทะเบียนปุ๋ย ชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า น้ำหนักสุทธิ และสูตรธาตุอาหาร ปุ๋ยแบ่งขายไม่มีฉลากตรวจสอบย้อนกลับไม่ได้
• ทดสอบง่าย ๆ ด้วยน้ำ ยูเรียแท้ละลายน้ำได้หมดจนใสไม่มีตะกอนเหลือ และเมื่อละลายจะรู้สึกว่าน้ำเย็นลงชัดเจนเพราะการละลายดูดความร้อน ถ้าละลายแล้วมีตะกอนทรายหรือผงขาวนอนก้นมาก ให้สงสัยว่ามีการปลอมปนและเก็บตัวอย่างไว้
• พบปุ๋ยที่สงสัยว่าไม่ได้มาตรฐาน แจ้งสารวัตรเกษตรของกรมวิชาการเกษตรหรือสำนักงานเกษตรอำเภอ พร้อมตัวอย่างปุ๋ย ใบเสร็จ และภาพถ่ายฉลาก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• หว่านยูเรียกลางวันแดดจัดบนดินแห้ง เป็นสาเหตุการสูญเสียไนโตรเจนที่พบบ่อยที่สุด และเป็นเรื่องที่แก้ได้ฟรีเพียงเปลี่ยนเวลาและรอความชื้น
• ใช้ยูเรียเป็นปุ๋ยตัวเดียวตลอดฤดู พืชได้ใบงามแต่ขาดฟอสฟอรัสและโพแทสเซียม ผลผลิตและคุณภาพจะไม่ขึ้นตามที่คาด
• ใส่ยูเรียในไม้ผลช่วงสะสมอาหารก่อนออกดอก ต้นแตกใบอ่อนแทนการออกดอก เสียโอกาสทั้งฤดู
• เพิ่มอัตราเพราะเห็นใบไม่เขียว ใบเหลืองอาจมาจากน้ำขัง รากเน่า ดินเป็นกรด หรือขาดธาตุอื่น ไม่ใช่ขาดไนโตรเจนเสมอไป ควรตรวจสาเหตุก่อนเติมปุ๋ย
• หว่านยูเรียทับตอซังหนาโดยไม่กลบ ปุ๋ยไม่สัมผัสดินและระเหยจากผิวเศษพืช
• ผสมยูเรียกับปูนขาวหรือใส่หลังหว่านปูนทันที เร่งการระเหยของแอมโมเนียให้เร็วขึ้น
• ใส่ยูเรียในนาแล้วเปิดน้ำไหลผ่าน ไนโตรเจนไหลออกไปกับน้ำสู่คลองโดยที่ข้าวไม่ได้ใช้
• ใส่ผักกินใบใกล้วันเก็บเกี่ยว ทำให้ไนเตรตสะสมในผัก ควรเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามคำแนะนำ

อ่านเรื่องการคำนวณอัตราปุ๋ยและการปรับปรุงดินเพิ่มเติมได้ในหมวด ดิน น้ำ ปุ๋ย

สรุป

ยูเรีย 46-0-0 คือแหล่งไนโตรเจนที่ถูกที่สุดต่อหน่วยธาตุอาหาร แต่ให้แค่ไนโตรเจนอย่างเดียวและสูญเสียง่ายที่สุดเมื่อหว่านทิ้งไว้บนผิวดินแห้งตอนแดดจัด หลักปฏิบัติที่ทำให้คุ้มค่าคือใส่ตอนดินชื้น ให้น้ำตามหรือพรวนกลบภายใน 1-2 วัน ในนาข้าวให้ใส่ตอนน้ำขังตื้นแล้วปิดทางน้ำ และเลือกจังหวะให้ตรงกับระยะที่พืชต้องการไนโตรเจนจริง เช่น ระยะแตกกอในข้าวและช่วงบำรุงต้นหลังเก็บเกี่ยวในไม้ผล ส่วนช่วงสะสมอาหารก่อนออกดอกของไม้ผลควรเลี่ยง และควรใช้ยูเรียคู่กับปุ๋ยที่ให้ฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมเสมอ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — คำแนะนำการใช้ปุ๋ยเคมีตามชนิดพืชและชุดดิน และงานกำกับดูแลคุณภาพปุ๋ยโดยสารวัตรเกษตร
• 📄กรมการข้าว — อัตราและช่วงเวลาการใส่ปุ๋ยไนโตรเจนในนาข้าว และการใช้แผ่นเทียบสีใบข้าวก่อนใส่ปุ๋ยแต่งหน้า
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — บริการวิเคราะห์ดินและคำแนะนำปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ รวมถึงแนวทางการผสมปุ๋ยใช้เอง
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการจัดการปุ๋ยรายแปลงและการลดต้นทุนปุ๋ยในพืชไร่และไม้ผล
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลราคาปุ๋ยเคมีและต้นทุนการผลิตรายพืชสำหรับวางแผนการซื้อ

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ