พ่นปุ๋ยทางใบในนาข้าว ช่วงไหนได้ประโยชน์และช่วงไหนไม่จำเป็น

คำตอบสั้น ๆ: ในนาข้าว ปุ๋ยหลักที่ต้องจัดการให้ดีคือไนโตรเจนที่ใส่ลงดินตามค่าสีใบ กรมการข้าวให้วิธีไว้ชัดเจน ส่วนการพ่นปุ๋ยทางใบเป็นของเสริม จากเอกสารและงานวิจัยที่ผมเปิดอ่าน ยังไม่พบประกาศของกรมการข้าวที่ให้พ่นทางใบเป็นประจำ ช่วงที่พอมีหลักฐานจากงานทดลองคือ ระยะแตกกอ ระยะออกดอก และกรณีวิเคราะห์ได้ว่าขาดธาตุเฉพาะ ส่วนช่วงที่ไม่จำเป็นคือตอนที่ใบเขียวดีและค่าสีใบไม่ต่ำกว่าเกณฑ์ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

เริ่มจากเรื่องที่ชาวนามักข้าม: ใบเหลืองไม่ได้แปลว่าขาดปุ๋ยเสมอไป

ผมเจอบ่อยเวลาลงพื้นที่ช่วงข้าวอายุประมาณหนึ่งเดือนครึ่ง ชาวนาเดินมาบอกว่าข้าวเหลือง ขอซื้อปุ๋ยน้ำไปพ่น ทั้งที่พอลงไปดูในแปลงจริง สาเหตุคือน้ำขังนานจนรากเน่า หรือมีเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลเริ่มลง ถ้าพ่นปุ๋ยไปก่อนโดยไม่ดูต้นเหตุ เงินก็หมดไปกับขวดปุ๋ย ส่วนปัญหาจริงยังอยู่เหมือนเดิม

เอกสารของกองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว ที่ว่าด้วยการจัดการปุ๋ยไนโตรเจนด้วยแผ่นเทียบสีใบข้าว ระบุปัจจัยที่ทำให้สีใบข้าวเปลี่ยนไว้หลายข้อ ได้แก่ พันธุ์ วิธีปลูก ความหนาแน่นของต้น ฤดูกาลและสภาพอากาศ การขาดน้ำ และศัตรูพืช นั่นคือสีใบเป็นแค่สัญญาณ ไม่ได้บอกตรง ๆ ว่าต้องเติมปุ๋ยเสมอไป

หลักการใส่ปุ๋ยไนโตรเจนในนาข้าวตามกรมการข้าว (ฐานก่อนคิดเรื่องพ่นทางใบ)

ก่อนจะถามว่าพ่นทางใบช่วงไหน ต้องรู้ก่อนว่าปุ๋ยหลักของนาข้าวถูกจัดการอย่างไร เพราะการพ่นทางใบเป็นส่วนต่อยอดจากตรงนี้ ผมสรุปจากเอกสารแผ่นเทียบสีใบ (กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว) ซึ่งเขียนสำหรับข้าวอายุสั้น 110-120 วัน ที่ไม่ไวต่อช่วงแสง ดังนี้

• ปุ๋ยแรกใช้สูตร 16-20-0 อัตรา 30 กิโลกรัมต่อไร่ ใส่หลังหว่านข้าวประมาณ 15-20 วัน
• เริ่มวัดสีใบด้วยแผ่นเทียบสีเมื่อข้าวอายุราว 30 วัน
• วัดจากใบบนสุดที่คลี่เต็มที่ สุ่มประมาณ 10 ใบกระจายทั่วแปลง ห่างจากคันนาเข้าไปราว 1 เมตร
• วัดตอนเช้า ใช้ตัวบังแดดให้ใบ และไม่เด็ดใบออกจากต้น
• ถ้าค่าเฉลี่ยมากกว่า 3 ยังไม่ต้องใส่ปุ๋ย ถ้าเท่ากับหรือต่ำกว่า 3 ให้ใส่ยูเรีย 46-0-0 อัตรา 7-10 กิโลกรัมต่อไร่ (กรณีข้าวไม่ไวแสง)
• วัดซ้ำทุก 7-10 วันจนถึงระยะกำเนิดช่อดอก
• รวมแล้วใส่ราว 2-3 ครั้ง ปริมาณไนโตรเจนรวม 8-11 กิโลกรัมไนโตรเจนต่อไร่

เอกสารฉบับเดียวกันยังบอกว่า ถ้าต้องการเน้นผลผลิตให้ใส่เมื่อค่าสีใบต่ำกว่า 4 (ข้าวไม่ไวแสง) ถ้าต้องการลดต้นทุนให้ใส่เมื่อต่ำกว่า 2 หรือ 3 (ข้าวไม่ไวแสง) หรือต่ำกว่า 2 (ข้าวไวแสง) ตรงนี้คือจุดตัดสินใจของชาวนาจริง ๆ คือจะเอาผลผลิตสูงสุดหรือเอากำไรต่อไร่

ข้อสำคัญคือ เอกสารนี้เป็นการใส่ปุ๋ยลงดิน ไม่ได้พูดถึงการพ่นทางใบ ผมจึงไม่ขอยัดเยียดว่า "กรมการข้าวสั่งให้พ่น" เพราะไม่มีในเอกสารที่เปิดอ่าน

แล้วช่วงไหนของข้าวที่การพ่นทางใบพอมีหลักฐานรองรับ

ผมค้นงานวิจัยของมหาวิทยาลัยที่เปิดอ่านได้จริง เจอสามชิ้นที่เกี่ยวกับข้าวนาในไทย แต่ละชิ้นตอบคำถามคนละเรื่อง ผมแยกให้ดูในตารางด้านล่าง

ข้อมูลในตารางมาจากวารสารวิชาการสามฉบับที่ผมระบุไว้ในแหล่งข้อมูลอ้างอิงท้ายบทความ ลิงก์ละเอียดอยู่ท้ายสุด ตัวเลขน้ำ 500 ลิตรต่อเฮกตาร์ ถ้าแปลงเป็นต่อไร่ (1 เฮกตาร์ = 6.25 ไร่) จะได้ราว 80 ลิตรต่อไร่ นี่คือการคำนวณของผมเอง ไม่ใช่ตัวเลขในรายงาน

อ่านผลทดลองแล้วได้ข้อสรุปแบบชาวนาว่าอย่างไร

1) ระยะแตกกอ: ช่วงที่งานเหล็กและฟอสฟอรัสเลือกพ่น

ทั้งงานเหล็กและงานฟอสฟอรัสเริ่มพ่นตั้งแต่ระยะแตกกอ งานเหล็กชี้ว่าพ่นตอนแตกกอให้ผลดีกว่าตอนออกดอก ในมุมการทำนา ช่วงแตกกอคือช่วงที่ต้นข้าวกำลังสร้างจำนวนหน่อ ถ้าขาดธาตุจริงแล้วเติมทัน ก็ยังมีเวลาให้ต้นฟื้น แต่ผมย้ำว่าเป็นผลจากแปลงทดลอง 4 x 4 เมตร และผลผลิตต่ำ จึงเอามาเป็นข้อสังเกต ไม่ใช่สูตรตายตัว

2) ระยะออกดอก: ช่วงที่งานสังกะสีเลือกพ่น

การพ่นสังกะสีตอนออกดอกมีเป้าหมายที่เมล็ด ถ้าคุณขายข้าวตามน้ำหนักและความชื้นทั่วไป ผลนี้ไม่ได้ทำให้ขายได้มากขึ้นโดยตรง จึงยังไม่มีเหตุผลทางเงินให้ทำเป็นประจำ เว้นแต่โครงการข้าวเสริมธาตุอาหารที่มีตลาดรองรับ

3) ช่วงที่ไม่จำเป็น

ผมนับสถานการณ์ต่อไปนี้ว่าไม่จำเป็นต้องพ่น เพราะไม่มีทั้งหลักฐานและเหตุผลรองรับ

• ค่าสีใบเฉลี่ยสูงกว่า 3 ตามเอกสารกรมการข้าว (ถือว่าไนโตรเจนยังพอ)
• ปัญหาที่เห็นคือน้ำขังเกินหรือเพลี้ยลง ต้องแก้ที่น้ำหรือแมลงก่อน
• ข้าวอยู่ในระยะที่กำลังจะเก็บเกี่ยว การพ่นไม่ทันให้ผลและเสียค่าแรง
• ยังไม่เคยวิเคราะห์ดินหรือใบเลยว่าขาดธาตุอะไร

ขั้นตอนตัดสินใจก่อนซื้อปุ๋ยทางใบ

1. ออกไปดูแปลงตอนเช้า เดินให้ทั่ว ไม่ดูแค่ริมคันนา เพราะริมคันนามักได้แสงและปุ๋ยต่างจากกลางแปลง
2. วัดสีใบตามวิธีของกรมการข้าว ราว 10 จุด จดค่า แล้วหาค่าเฉลี่ย
3. ตรวจน้ำ ถ้าน้ำขังนานจนรากดำ ให้ระบายและปล่อยให้ดินแห้งหมาด ๆ ตามช่วงที่เหมาะสมของพันธุ์
4. ตรวจแมลงและโรค เช่น ใต้ต้นมีเพลี้ยหรือไม่ ใบมีจุดแผลหรือไม่
5. ถ้าค่าสีใบต่ำกว่าเกณฑ์ ให้ใส่ยูเรียลงดินตามอัตราที่กรมการข้าวให้ไว้ก่อน
6. ถ้าสงสัยว่าขาดธาตุเฉพาะ ให้ส่งตัวอย่างดินหรือปรึกษาเกษตรอำเภอ ให้ยืนยันก่อนซื้อ
7. ถ้าจะลองพ่นทางใบ ให้ทดลองในแปลงย่อยและเว้นแปลงเทียบไว้
8. อ่านฉลากผลิตภัณฑ์ให้ครบ ทั้งอัตราผสม ช่วงที่ใช้ได้ และข้อควรระวัง

ตัวอย่างคำนวณความคุ้มค่า (ตัวเลขสมมติเพื่อให้เห็นวิธีคิด)

ผมไม่ยกราคาปุ๋ยหรือราคาข้าวเปลือกเป็นตัวเลขจริง เพราะไม่ได้เปิดแหล่งราคาที่ลงวันที่ไว้ ต่อไปนี้คือตัวอย่างสมมติ ใช้เพื่อฝึกวิธีคิด ไม่ใช่ข้อมูลตลาด

ถ้าคำนวณแล้วต้องได้ผลผลิตเพิ่มหลายสิบกิโลกรัมต่อไร่เพื่อคุ้มทุน ขณะที่แปลงทดลองของมหาวิทยาลัยยังไม่พบว่าเพิ่มผลผลิตเหนือวิธีเกษตรกรอย่างมีนัยสำคัญ ก็ควรชั่งใจให้หนัก

เมื่อไรควรเทียบกับการใช้โดรนพ่น

ชาวนาหลายพื้นที่จ้างโดรนพ่นปุ๋ยหรือยา ซึ่งลดแรงงานได้ แต่ต้นทุนต่อไร่ขึ้นกับผู้ให้บริการ ผมมีบทความเรื่อง ต้นทุนใส่ปุ๋ยด้วยโดรนในนาข้าว ไว้ให้ลองเทียบวิธีคิด และถ้าอยากรู้ว่าเมื่อไรการพ่นทางใบเทียบกับใส่ลงดินแล้วคุ้มกว่า อ่านต่อที่ พ่นปุ๋ยทางใบกับใส่ลงดิน ต่างกันอย่างไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• พ่นทันทีที่เห็นใบเหลืองโดยไม่ตรวจน้ำและแมลงก่อน ทำให้แก้ผิดจุดและเสียเงินสองต่อ
• ผสมเข้มกว่าฉลากเพราะคิดว่าได้ผลเร็ว ใบอาจไหม้ โดยเฉพาะเมื่อพ่นตอนแดดจัด
• พ่นปุ๋ยแล้วนับเป็นการใส่ปุ๋ยหลัก จึงลดยูเรียลงดินทั้งที่ค่าสีใบยังต่ำ
• เอาผลงานแปลงทดลองมาใช้กับทุกพื้นที่ ทั้งที่ดินชุดและพันธุ์ต่างกัน
• ไม่เว้นแปลงเทียบ จึงไม่มีทางรู้ว่าผลดีมาจากปุ๋ยหรือจากฝนที่ตกพอดี
• พ่นก่อนฝนตกใหญ่ ปุ๋ยถูกชะล้างก่อนใบดูดซึม เสียทั้งปุ๋ยและแรง

ผมแนะนำให้อ่านต่อเรื่อง ความผิดพลาดเรื่องจังหวะพ่นปุ๋ยทางใบ ซึ่งลงรายละเอียดเรื่องเวลาและสภาพอากาศ และถ้าสงสัยว่าอาการใบซีดมาจากสังกะสีในนาของคุณ ดูแนวสังเกตใน การวินิจฉัยข้าวขาดสังกะสี

สิ่งที่ผมยังยืนยันไม่ได้ และวิธีรับมือ

• อัตราและสูตรปุ๋ยทางใบที่กรมการข้าวรับรอง: ไม่พบประกาศที่เปิดอ่านได้ ให้ยึดฉลากของผลิตภัณฑ์ที่จดทะเบียนถูกต้อง และสอบถามศูนย์วิจัยข้าวในพื้นที่
• ช่วงที่ดีที่สุดของพันธุ์ไวแสง: เอกสารสีใบเน้นข้าวไม่ไวแสง ส่วนพันธุ์ไวแสงให้สอบถามศูนย์วิจัยข้าวในเขตของคุณ
• ราคาปุ๋ยและราคาข้าวเปลือก: ไม่ระบุตัวเลข ให้ใช้ราคาที่ลงวันที่ล่าสุดจากร้านและโรงสีที่คุณทำธุรกิจด้วย

ถ้าต้องการภาพรวมการจัดการปุ๋ยแบบแม่นยำตามผลวิเคราะห์ดินในนาข้าว ดู การใส่ปุ๋ยนาข้าวแบบแม่นยำ เพิ่มเติม

สรุป

ปุ๋ยหลักของนาข้าวคือไนโตรเจนที่ใส่ลงดินตามค่าสีใบ ซึ่งกรมการข้าวระบุเกณฑ์ไว้ชัด คือค่าเฉลี่ยมากกว่า 3 ยังไม่ต้องใส่ และเท่ากับหรือต่ำกว่า 3 ให้ใส่ยูเรีย 7-10 กิโลกรัมต่อไร่สำหรับข้าวไม่ไวแสง การพ่นปุ๋ยทางใบยังเป็นของเสริมที่มีหลักฐานเป็นงานทดลองแปลงเล็ก ช่วงที่พอมีหลักฐานคือระยะแตกกอและระยะออกดอก แต่ผลยังไม่ชัดว่าเพิ่มผลผลิตเหนือวิธีเกษตรกร ก่อนซื้อปุ๋ยน้ำ ให้ตรวจน้ำ แมลง และค่าสีใบ แล้วทดลองในแปลงย่อยพร้อมแปลงเทียบ ข้อมูลทั้งหมดนี้ ณ ต.ค. 2569 หากกรมการข้าวออกคำแนะนำใหม่ ให้ยึดฉบับล่าสุด

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว — การจัดการปุ๋ยไนโตรเจนด้วยแผ่นเทียบสีใบข้าว (ฉบับเต็มทางสำเนาเว็บ) https://kas.siamkubota.co.th/wp-content/uploads/2022/10/การจัดการปุ๋ยไนโตรเจนด้วยแผ่นเทียบสีใบข้าว.pdf
• 📄ศูนย์ข้อมูลองค์ความรู้ข้าว (RKB) กรมการข้าว — หน้าแนะนำการจัดการปุ๋ยด้วยแผ่นเทียบสีใบ https://rkb.ricethailand.go.th/web/content_page.php?code=A-0F5U44KIJY
• 📄วารสาร Journal of Agricultural Research and Communications มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2565) — ทดลองพ่นฟอสฟอรัสทางใบร่วมกับปุ๋ยดินในข้าว กข61 https://li01.tci-thaijo.org/index.php/joacmu/article/view/252787
• 📄วารสารแก่นเกษตร ปีที่ 49 ฉบับที่ 1 (2564) — ทดลองพ่นเหล็กทางใบในข้าวขาวดอกมะลิ 105 ทุ่งกุลาร้องไห้ https://li01.tci-thaijo.org/index.php/agkasetkaj/article/view/249314
• 📄วารสาร Journal of Agricultural Research and Communications มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2569) — ทดลองพ่นสังกะสีทางใบเพื่อเพิ่มสังกะสีในเมล็ดข้าว สพ.1 https://li01.tci-thaijo.org/index.php/joacmu/article/view/273019

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ