โครงการบ่อจิ๋วในไร่นา ใครสมัครได้และมีขั้นตอนอย่างไร

คำตอบเร็ว: โครงการบ่อจิ๋วหรือโครงการพัฒนาแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทานของกรมพัฒนาที่ดิน เปิดให้เกษตรกรที่เป็นเจ้าของที่ดินมีเอกสารสิทธิ์ อยู่นอกเขตชลประทาน และดินเก็บน้ำได้ แจ้งความจำนงผ่านสถานีพัฒนาที่ดินในจังหวัด หรือโทร 1760 เกษตรกรออกค่าใช้จ่ายส่วนร่วม 2,500 บาทต่อบ่อ ขนาดมาตรฐาน 1,260 ลูกบาศก์เมตร (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ข่าวเดือนเมษายน 2569 ระบุเป้าหมายราว 19,000-20,000 บ่อ แต่จำนวนที่ได้จริงต้องผ่านการสำรวจและคัดเลือก

หน้าแล้งที่ผ่านมาหลายบ้านต้องซื้อน้ำรดผักหรือรอฝนอย่างเดียว บางรายได้ยินว่ามี "บ่อจิ๋ว" ที่ราชการขุดให้เกือบฟรี แต่ไม่รู้ว่าต้องมีอะไรบ้าง ที่ดินเช่าสมัครได้ไหม ต้องจ่ายเท่าไร และจะรู้ได้อย่างไรว่าได้คิวหรือไม่ บทความนี้ตอบเฉพาะเรื่องตัวโครงการ จากหน้าชี้แจงของกรมพัฒนาที่ดิน และข่าวหนังสือพิมพ์ที่ลงปี 2569 ที่ผมเปิดอ่านจริง ถ้าอยากรู้ต้นทุนกรณีขุดสระเองด้วยเงินตัวเอง ดูที่ ขุดสระเก็บน้ำในไร่นาลงทุนเท่าไร คุ้มกับการทำเกษตรหน้าแล้งแค่ไหน ซึ่งเป็นอีกมุมหนึ่ง บทความนี้จึงไม่ลงต้นทุนขุดเอง

โครงการนี้คืออะไร และใครเป็นเจ้าของโครงการ

ชื่อทางการคือ โครงการพัฒนาแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน หรือที่เรียกกันว่าบ่อจิ๋ว ดำเนินการโดยกรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ หน้าชี้แจงของกรมพัฒนาที่ดินเรียกว่า "สระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว)" ข่าวของฐานเศรษฐกิจเมื่อ 22-23 เมษายน 2569 ระบุว่าโครงการดำเนินการต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2548 ถึง 2568 สร้างไปแล้วกว่า 749,000 บ่อทั่วประเทศ และปี 2569 ตั้งเป้าเพิ่มอีกราว 19,000 บ่อ (อีกฉบับของฐานเศรษฐกิจรายงานว่า "เกือบ 20,000 บ่อ" ตัวเลขสองฉบับใกล้เคียงกันแต่ไม่ตรงกัน ผมจึงเขียนเป็นช่วง)

วัตถุประสงค์ตามที่กรมพัฒนาที่ดินและข่าวระบุ คือช่วยให้เกษตรกรในพื้นที่นอกเขตชลประทานมีน้ำเก็บไว้ใช้ช่วงฝนทิ้งช่วงและหน้าแล้ง ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ข่าวปี 2569 เชื่อมโยงกับภาวะเอลนีโญและฝนที่ไม่สม่ำเสมอ

ใครสมัครได้ เช็กตามคุณสมบัติที่หน้าชี้แจงระบุ

หน้าชี้แจงของกรมพัฒนาที่ดิน (ขอรับบริการสระน้ำในไร่นา) ระบุคุณสมบัติและเงื่อนไขพื้นที่ไว้ดังนี้ ผมสรุปเป็นรายการเช็กที่ใช้ตัดสินใจเบื้องต้นได้

ลองคำนวณเล่น ๆ ให้เห็นภาพ 20 x 30 x 2.1 เท่ากับ 1,260 ลูกบาศก์เมตรพอดี ซึ่งตรงกับขนาดมาตรฐานที่ระบุ ข่าวสยามรัฐระบุว่าบ่อมาตรฐานมีความลึกเฉลี่ยราว 3 เมตร ซึ่งต่างจากขนาดขั้นต่ำ 2.1 เมตร ผมจึงไม่ฟันธงเรื่องความลึกจริง ให้ถามสถานีว่าบ่อของคุณออกแบบลึกเท่าไร และแบบบ่อต้องกินพื้นที่เท่าไร

มีข้อมูลเก่ากว่านั้นจากเว็บเกษตรไกลที่สรุปเงื่อนไขของโครงการบ่อจิ๋วปีงบประมาณ 2561 (เป้า 45,000 บ่อ) ซึ่งระบุว่าที่ดินควรมีพื้นที่ราว 1,200 ตารางเมตรเพื่อให้รถขุดทำงานได้ และให้ความสำคัญกับพื้นที่ที่อยู่รวมกลุ่มเพื่อให้ส่งเครื่องจักรสะดวก ข้อมูลนี้เป็นของ 8 ปีก่อน เกณฑ์ปี 2569 อาจต่างไป จึงใช้เป็นแนวประเมินเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่เงื่อนไขที่ผมยืนยันได้

ต้องออกเงินเองเท่าไร

ทั้งหน้าชี้แจงของกรมพัฒนาที่ดินและข่าวฐานเศรษฐกิจปี 2569 ระบุตรงกันว่า เกษตรกรออกค่าใช้จ่ายส่วนร่วม 2,500 บาทต่อบ่อ ข่าวคมชัดลึกปี 2559 และเว็บเกษตรไกลปี 2561 ก็ให้ตัวเลขเดียวกัน แสดงว่าอัตรานี้คงเดิมมาหลายปี ส่วนเงินที่รัฐสนับสนุนต่อบ่อ ผมไม่พบตัวเลขที่ยืนยันได้จากเอกสารทางการที่เปิดอ่าน (ข้อมูลที่ลอยอยู่ตามเว็บบางแห่งผมไม่ใช้) ฐานเศรษฐกิจก็ระบุว่าไม่ได้ระบุเงินสนับสนุนเฉพาะ

นั่นหมายความว่าเงินก้อนแรกที่ต้องเตรียมคือ 2,500 บาท แต่ต้นทุนใช้น้ำจริงจะมากกว่านั้น ถ้าจะต่อปั๊มพลังงานแสงอาทิตย์ ดูแนวคิดคำนวณที่ แผงโซลาร์เซลล์สูบน้ำเพื่อการเกษตรลงทุนเท่าไร คืนทุนกี่ปี การตัดสินใจลงทุนเสริมควรรอให้ได้ที่ตั้งและขนาดบ่อแน่ชัดก่อน

ขั้นตอนขอรับบริการ

หน้าชี้แจงของกรมพัฒนาที่ดินสรุปขั้นตอนไว้ 3 ข้อ ผมเรียงพร้อมงานที่ควรเตรียมเอง

1. แจ้งความจำนงเข้าร่วมโครงการด้วยความสมัครใจ ติดต่อสถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด หรือโทร 1760 เตรียมสำเนาเอกสารสิทธิ์และบัตรประชาชน (ชนิดเอกสารที่ต้องใช้ ผมไม่พบรายการทางการปี 2569 ถามสถานีก่อนไปยื่น)
2. เจ้าหน้าที่สำรวจและคัดเลือก สถานีพัฒนาที่ดินสำรวจที่ดินและความพร้อมของเกษตรกร ในรอบปี 2561 เว็บเกษตรไกลระบุว่ามีการประเมินความเหมาะสมของพื้นที่และความพร้อมของเกษตรกรก่อนเลือก
3. ผู้รับจ้างดำเนินการและมีการติดตาม เมื่อได้รับคัดเลือก บ่อจะดำเนินการโดยผู้รับจ้าง และกรมติดตามงาน

คำถามที่หลายคนอยากรู้คือ "ยื่นแล้วจะได้เมื่อไหร่" ผมไม่พบเอกสารที่ระบุกำหนดเวลาหรือโควตารายจังหวัดของปี 2569 ที่ยืนยันได้ จึงไม่ฟันธง ข้อสังเกตจากข่าวคือเป้าหมายทั้งประเทศราว 19,000-20,000 บ่อ ขณะที่เกษตรกรที่สนใจมีมากกว่านั้นหลายเท่าตามประวัติโครงการ (749,000 บ่อใน 20 ปี) การไปแจ้งความจำนงเร็วและมีเอกสารพร้อมจึงช่วยให้เจ้าหน้าที่ประเมินได้เร็ว แต่ไม่ได้แปลว่าจะได้แน่ ๆ ให้ถามสถานีว่าตอนนี้คิวและงบของจังหวัดเป็นอย่างไร

เตรียมที่ดินและครอบครัวก่อนวันสำรวจ

• ปักหลักหรือบอกขอบเขตแปลงชัดเจน ให้เจ้าหน้าที่เห็นว่าจุดไหนมีที่พอสำหรับบ่อ 20 x 30 เมตรขึ้นไปและรถเข้าถึงได้
• ดูทางน้ำไหล ว่าฝนตกแล้วน้ำเข้าจุดไหน เพราะบ่อจิ๋วเก็บน้ำฝนและน้ำไหลบ่าเป็นหลัก (ข่าวระบุให้ผันน้ำฝนในหน้าฝน และใช้ปั๊มพลังงานแสงอาทิตย์ในหน้าแล้ง)
• เช็กว่าดินที่จะขุดเป็นดินเหนียวหรือทรายจัด ถ้าเคยขุดบ่อหรือบ่อน้ำเดิมในละแวกนั้นแล้วน้ำแห้งเร็ว ให้บอกเจ้าหน้าที่ตรง ๆ
• คุยกับสมาชิกครอบครัวเรื่องว่าจะใช้น้ำปลูกอะไร และใช้รอบไหนของปี เพราะบ่อ 1,260 ลบ.ม. ไม่ใช่น้ำไม่จำกัด

ใช้บ่อให้คุ้ม: สิ่งที่หน่วยงานแนะนำ

กรมประชาสัมพันธ์สรุปคำแนะนำของกรมพัฒนาที่ดินเรื่องการดูแลบ่อไว้ว่า ให้ปลูกหญ้าแฝกรอบขอบบ่อเพื่อกันดินพังและลดตะกอน ตรวจปริมาณและคุณภาพน้ำเป็นระยะ ผันน้ำฝนเข้าบ่อในหน้าฝน ใช้ปั๊มโซลาร์เซลล์ในหน้าแล้ง และดูแลคุณภาพน้ำด้วยการเลี้ยงปลานิลและใส่ปุ๋ยหมัก ตัวอย่างเกษตรกรจังหวัดหนองคายที่ร่วมโครงการปี 2561 ในบทความเดียวกัน รายงานว่าได้ผลผลิตข้าว 570 กิโลกรัมต่อไร่ กำไร 4,300 บาทต่อไร่ และมีรายได้เพิ่มจากกระเทียมกับพริกกว่า 20,000 บาทต่อปี รวมทั้งได้ปลาไว้กินและขาย ตัวเลขนี้เป็นของเกษตรกรรายเดียวในกรณีศึกษาของหน่วยงาน ไม่ใช่ค่าเฉลี่ย จึงไม่ควรใช้คาดการณ์รายได้ของตัวเอง

ถ้าสนใจเลี้ยงปลาในบ่อ ปัญหาที่พบบ่อยของปลานิลอยู่ที่ วิธีเลี้ยงปลานิลแล้วมีปัญหา และถ้ากังวลเรื่องความเสี่ยงจากแล้งหรือน้ำท่วมแม้มีบ่อแล้ว ดูตัวเลือกประกันภัยที่ ประกันภัยพืชผลจากภัยแล้งและน้ำท่วม

สิ่งที่ผมยืนยันไม่ได้ และควรถามใคร

• เอกสารที่ต้องยื่นปี 2569 และกำหนดเวลา ไม่พบรายการทางการ ถามสถานีพัฒนาที่ดินจังหวัดหรือโทร 1760
• ที่ดินเช่าหรือที่ดินไม่มีโฉนด หน้าชี้แจงระบุให้เป็นพื้นที่ที่เกษตรกรเป็นเจ้าของและมีเอกสารสิทธิ์ ส่วนกรณีอื่นต้องถามเจ้าหน้าที่
• เงินสนับสนุนของรัฐต่อบ่อ ไม่ยืนยันตัวเลข
• จำนวนบ่อรายจังหวัดปี 2569 ไม่มีเอกสารที่เปิดอ่าน ถามสถานี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เข้าใจว่าจ่าย 2,500 บาทแล้วได้บ่อทันที ทั้งที่ต้องผ่านการสำรวจและคัดเลือกก่อน
• ไปสมัครโดยไม่มีเอกสารสิทธิ์ หน้าชี้แจงระบุที่ดินต้องมีเอกสารสิทธิ์
• เสนอจุดที่เป็นดินร่วนซุยหรือทรายจัด น้ำจะรั่วหายเร็วและโครงการอาจไม่คัดเลือก
• ลืมคิดต้นทุนปั๊มและท่อ ทำให้มีบ่อแต่ไม่มีวิธีส่งน้ำ
• ไม่ปลูกหญ้าแฝกหรือป้องกันตลิ่ง ตลิ่งพังและตะกอนเต็มบ่อเร็ว ตามคำแนะนำของกรมพัฒนาที่ดิน
• คาดหวังรายได้ตามตัวอย่างเกษตรกรรายหนึ่ง ทั้งที่ผลขึ้นกับพื้นที่ น้ำ และพืชที่เลือก

สรุป

บ่อจิ๋วเริ่มจากการแจ้งความจำนงที่สถานีพัฒนาที่ดินและผ่านการสำรวจ ผู้สมัครควรมีเอกสารสิทธิ์ ที่ดินนอกเขตชลประทาน และเตรียมเงินสมทบ 2,500 บาท ส่วนเอกสารที่ต้องยื่นปี 2569 โควตารายจังหวัด และเงินอุดหนุนต่อบ่อ ผมยืนยันไม่ได้ ให้ถามสถานีพัฒนาที่ดินจังหวัดหรือโทร 1760 ก่อนไปยื่น

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — ขอรับบริการสระน้ำในไร่นา — https://www.ldd.go.th/WEB_Water/detail.html
• 📄ฐานเศรษฐกิจ — โครงการบ่อจิ๋ว 2569 (1) — https://www.thansettakij.com/economy/trade-agriculture/656747
• 📄ฐานเศรษฐกิจ — โครงการบ่อจิ๋ว 2569 (2) — https://www.thansettakij.com/economy/trade-agriculture/657281
• 📄กรมประชาสัมพันธ์ — คำแนะนำดูแลสระน้ำในไร่นา — https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/9/iid/197697
• 📄สยามรัฐ — บ่อจิ๋ว — https://siamrath.co.th/agriculture/132960
• 📄เกษตรก้าวไกล — บ่อจิ๋ว 45,000 บ่อ ปีงบประมาณ 2561 (ข้อมูลเก่า) — https://www.kasetkaoklai.com/home/2018/01/%E0%B8%9A%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B9%8B%E0%B8%A7-45000-%E0%B8%9A%E0%B9%88%E0%B8%AD/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ