น้ำเสียโรงงานไหลเข้านาหรือบ่อปลา ร้องเรียนที่ไหน และเก็บหลักฐานอย่างไรให้หน่วยงานรับเรื่อง

คำตอบเร็ว: ร้องเรียนได้ฟรีกับกรมควบคุมมลพิษทางสายด่วน 1650 เว็บไซต์ ecap.pcd.go.th หรืออีเมล e-petition@pcd.go.th และแจ้งสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดซึ่งกำกับโรงงานโดยตรง ถ้าปลาหรือพืชเสียหายให้แจ้งประมงอำเภอหรือเกษตรอำเภอด้วย หลักฐานที่ทำให้หน่วยงานรับเรื่องได้เร็วคือภาพและวิดีโอที่มีวันเวลาและพิกัด ภาพท่อหรือจุดที่น้ำไหลออก ตัวอย่างน้ำในขวดสะอาด และบันทึกความเสียหายเป็นตัวเลข ทำทันทีที่พบ เพราะต้นทางมักถูกปิดก่อนเจ้าหน้าที่มาถึง

เรื่องน้ำเสียไหลเข้านาหรือบ่อปลาไม่ได้เป็นเรื่องไกลตัว เฉพาะเดือนตุลาคม 2569 ก็มีข่าวปลากระชังตายจำนวนมากในแม่น้ำปราจีนบุรี และกลางปีมีเกษตรกรที่ปทุมธานีร้องเรียนว่าโรงงานเจาะรูกำแพงปล่อยน้ำสนิมปนคราบน้ำมันลงนา สิ่งที่สองกรณีนี้บอกเราคือ คนที่เก็บหลักฐานเร็วและร้องถูกช่องทาง เรื่องจะเดินเร็วกว่ามาก บทความนี้เรียงว่าต้องทำอะไรในชั่วโมงแรก วันแรก และสัปดาห์แรก

สองกรณีจริงในปี 2569 ที่ควรเรียนรู้

ปทุมธานี กรกฎาคม 2569 เกษตรกรใน ม.3 ต.บ่อเงิน อ.ลาดหลุมแก้ว ร้องเรียนไปยังศูนย์ดำรงธรรมและสื่อมวลชนว่าโรงงานเหล็กแห่งหนึ่งเจาะรูที่กำแพงให้น้ำสนิมและคราบน้ำมันไหลลงนาและสวน ต้นข้าวโตช้า ปลาในร่องสวนตาย ชาวบ้านถอนหญ้าที่บังกำแพงออกแล้วถ่ายคลิปไว้เป็นหลักฐาน วันที่ 6 ก.ค. 2569 นายอำเภอพร้อมเกษตรอำเภอ สาธารณสุขอำเภอ และ อบต. ลงพื้นที่ พบว่าโรงงานนำปูนมาฉาบปิดรูแล้ว เจ้าหน้าที่จึงบันทึกภาพ ขุดดินและเก็บน้ำส่งกรมวิชาการเกษตรตรวจ ส่วนเรื่องใบอนุญาตโรงงาน นายอำเภอระบุว่าต้องสอบถามอุตสาหกรรมจังหวัดซึ่งเป็นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยตรง

ปราจีนบุรี ตุลาคม 2569 วันที่ 13 ต.ค. 2569 มีมวลน้ำสีดำคล้ำไหลลงแม่น้ำปราจีนบุรีหลายอำเภอ สื่อรายงานค่าออกซิเจนละลายในน้ำต่ำกว่า 2 มก./ล. ปลากระชังตายจำนวนมาก รองผู้ว่าราชการจังหวัดซึ่งรักษาราชการแทนผู้ว่าฯ เรียกประชุมประมงจังหวัด อุตสาหกรรมจังหวัด และตำรวจ ที่ประชุมเตรียมเสนออธิบดีกรมโรงงานอุตสาหกรรมสั่งปิดโรงงาน 2 แห่ง และสั่งให้กรมประมงนำซากปลาไปตรวจ ต่อมาวันที่ 18 ต.ค. 2569 รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ลงพื้นที่ มอบให้กรมวิชาการเกษตรเก็บตัวอย่างน้ำ และระบุว่าหากพบสารเคมีปนเปื้อนจะให้กรมประมงเป็นผู้แจ้งความแทนเกษตรกร ทั้งนี้ฝ่ายกระทรวงเกษตรฯ ยังกล่าวถึงสาเหตุจากน้ำหลากหลังน้ำท่วมด้วย ผลตรวจจึงเป็นตัวตัดสินว่าสาเหตุหลักคืออะไร

บทเรียนจากสองกรณีคือ หลักฐานภาพต้องมีก่อนต้นทางถูกปิด หน่วยงานที่ลงพื้นที่มีหลายสาย และผลตรวจจากห้องปฏิบัติการคือสิ่งที่ใช้ตัดสินว่าใครต้องรับผิดชอบ

ช่องทางร้องเรียน เลือกให้ตรงเรื่อง

ข้อมูลช่องทาง ณ ต.ค. 2569 เบอร์โทรและเว็บไซต์อาจเปลี่ยน ถ้าโทรไม่ติดให้ยื่นเป็นลายลักษณ์อักษรที่อำเภอ แล้วขอเลขรับเรื่องไว้ทุกครั้ง คู่มือของกรมควบคุมมลพิษระบุว่าตอบรับเบื้องต้นภายใน 5 วันทำการ และประสานหน่วยงานอื่นภายใน 45 วันทำการ ถ้าเลยกำหนดแล้วยังไม่มีความคืบหน้า ใช้เลขรับเรื่องนี้ติดตามได้

เก็บหลักฐานในชั่วโมงแรก

1. ถ่ายวิดีโอต่อเนื่องจากต้นทางถึงแปลง เริ่มจากจุดที่น้ำไหลออก เช่น ท่อ รูกำแพง หรือรางระบาย แล้วเดินตามแนวน้ำจนถึงนาหรือบ่อ ให้เห็นว่าน้ำเส้นนี้มาจากไหน
2. เปิดวันเวลาและพิกัดบนโทรศัพท์ ใช้แอปกล้องที่ประทับวันเวลาและพิกัดบนภาพ หรืออย่างน้อยถ่ายหน้าจอแผนที่ที่แสดงตำแหน่งปัจจุบันต่อกันไว้
3. ถ่ายสี กลิ่น และสิ่งผิดปกติ คราบน้ำมัน ฟอง สีน้ำ ปลาลอยหัว ซากปลา ต้นข้าวเหลือง พูดอธิบายกลิ่นในคลิปด้วย เพราะกลิ่นถ่ายภาพไม่ได้
4. ถ่ายภาพเปรียบเทียบ น้ำในแปลงที่โดนกับแปลงข้างเคียงที่ไม่โดน หรือน้ำเหนือจุดปล่อยกับใต้จุดปล่อย
5. เก็บน้ำใส่ขวด ใช้ขวดแก้วหรือพลาสติกที่ล้างสะอาด เก็บทั้งที่ปากท่อและในแปลง เขียนวันเวลาและจุดเก็บ ปิดฝา แช่เย็น และแจ้งให้เจ้าหน้าที่มาเก็บซ้ำเพื่อส่งห้องปฏิบัติการ
6. อย่าเข้าไปในพื้นที่โรงงาน และอย่าเผชิญหน้า เก็บหลักฐานจากพื้นที่ของตัวเองหรือที่สาธารณะเท่านั้น

ถ้าเป็นบ่อปลา ให้วัดค่าน้ำเท่าที่มีเครื่องมือ เช่น ออกซิเจนละลายน้ำหรือ pH แล้วจดตัวเลขกับเวลาไว้ ในกรณีปราจีนบุรี ค่าออกซิเจนที่ต่ำกว่า 2 มก./ล. คือข้อมูลแรกที่สื่อและหน่วยงานใช้อธิบายสถานการณ์ ดูวิธีอ่านค่าน้ำในบ่อเพิ่มได้ที่ การจัดการคุณภาพน้ำในบ่อปลา

บันทึกความเสียหายให้เป็นตัวเลข

หน่วยงานจะเยียวยาหรือดำเนินคดีได้ต้องมีตัวเลขความเสียหาย ไม่ใช่แค่คำว่า "เสียหายหนัก" ควรจดสิ่งเหล่านี้ไว้ในสมุดหรือโทรศัพท์

• พื้นที่ที่โดน กี่ไร่ กี่บ่อ กี่กระชัง และพิกัดแต่ละแปลง
• ชนิดพืชหรือสัตว์น้ำ อายุ จำนวนที่ปล่อยหรือปลูก น้ำหนักโดยประมาณที่ตาย
• ต้นทุนที่ลงไปแล้ว เช่น ค่าพันธุ์ ค่าอาหาร ค่าปุ๋ย พร้อมใบเสร็จถ้ามี
• ราคาขายที่เคยได้ และราคาที่ต้องเร่งขายหลังเกิดเหตุ
• วันที่เริ่มเห็นความผิดปกติ และวันที่ความเสียหายสิ้นสุด
• ชื่อเพื่อนบ้านที่โดนเหมือนกัน การร้องเป็นกลุ่มพร้อมรายชื่อทำให้หน่วยงานเห็นขนาดของปัญหาชัดขึ้น

ในข่าวปราจีนบุรี เกษตรกรรายหนึ่งให้ข้อมูลว่ามีปลาในกระชัง 17 กระชัง น้ำหนักรวมกว่า 10 ตัน ต้องเร่งขายกิโลกรัมละ 20–25 บาทจากราคาปกติราว 100 บาท ตัวเลขแบบนี้คือสิ่งที่ทำให้การสำรวจความเสียหายเดินต่อได้ ถ้าพื้นที่ถูกประกาศเป็นเขตภัยพิบัติด้วย ให้ถามประมงอำเภอหรือเกษตรอำเภอเรื่องแบบแจ้งความเสียหายและกำหนดเวลายื่น เพราะแต่ละรอบมีกำหนดปิดรับ

หลังยื่นเรื่อง ติดตามอย่างไร

1. ขอเลขรับเรื่องหรือสำเนาหนังสือที่มีตราประทับรับทุกครั้ง
2. ถ่ายสำเนาหลักฐานทั้งหมดเก็บไว้ อย่าส่งต้นฉบับไฟล์เดียวให้ใคร
3. จดชื่อเจ้าหน้าที่ที่ลงพื้นที่และวันที่เก็บตัวอย่าง แล้วถามว่าผลจะออกเมื่อไรและติดต่อที่ใด
4. ถ้าเหตุเกิดซ้ำ ให้เก็บหลักฐานใหม่ทุกครั้งและแจ้งเพิ่มโดยอ้างเลขเรื่องเดิม การปล่อยซ้ำเป็นข้อมูลสำคัญ ในกรณีปราจีนบุรี ที่ประชุมจังหวัดระบุว่าโรงงานกระทำผิดซ้ำซาก
5. ถ้าน้ำเสียเกี่ยวกับฟาร์มปศุสัตว์ใกล้เคียงแทนโรงงาน ช่องทางจะต่างออกไป ลองดูแนวทางจัดการน้ำเสียฟาร์มใน ระบบกรองน้ำเสียฟาร์มหมู เพื่อคุยกับเจ้าของฟาร์มก่อน

ช่วงหลังน้ำท่วม อาการปลาน็อกน้ำหรือพืชเหลืองอาจมาจากหลายสาเหตุพร้อมกัน ทั้งน้ำหลากชะตะกอนและน้ำเสีย อ่านเรื่องโรคที่มากับน้ำท่วมได้ที่ โรคที่มากับน้ำท่วม 2569 การแยกสาเหตุให้ได้ต้องอาศัยผลตรวจ จึงอย่าเพิ่งสรุปเองก่อนผลออก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• รอให้น้ำใสก่อนค่อยถ่าย หลักฐานที่ดีที่สุดคือช่วงที่น้ำเสียกำลังไหล ถ้ารอถึงพรุ่งนี้อาจไม่เหลืออะไรให้เห็น
• โพสต์โซเชียลอย่างเดียวโดยไม่ยื่นเรื่อง โพสต์ช่วยให้เรื่องเป็นที่รู้ แต่หน่วยงานนับเวลาดำเนินการจากเรื่องที่รับเข้าระบบ
• ถ่ายแต่ปลาตาย ไม่ถ่ายต้นทาง ถ้าไม่มีภาพที่เชื่อมจากจุดปล่อยถึงแปลง จะพิสูจน์ได้ยากว่าน้ำมาจากไหน
• ทิ้งซากปลาทั้งหมดก่อนเจ้าหน้าที่มา เก็บซากส่วนหนึ่งใส่ถุงแช่เย็นไว้ เพราะหน่วยงานอาจต้องนำไปตรวจเหมือนกรณีปราจีนบุรี
• ไม่จดตัวเลขความเสียหาย หลายรายจำได้แค่ว่า "ตายเยอะ" ทำให้การประเมินเยียวยาช้า
• บุกเข้าพื้นที่โรงงานหรือทำลายท่อเอง อาจกลายเป็นฝ่ายผิดเสียเอง และทำให้หลักฐานเสีย ปล่อยให้เจ้าหน้าที่ดำเนินการ

สรุป

เมื่อน้ำเสียไหลเข้านาหรือบ่อปลา ให้ถ่ายวิดีโอจากต้นทางถึงแปลงพร้อมวันเวลาและพิกัดทันที เก็บน้ำและซากสัตว์ไว้ แล้วร้องเรียนกรมควบคุมมลพิษทางสายด่วน 1650 หรือ ecap.pcd.go.th พร้อมแจ้งอุตสาหกรรมจังหวัดและประมงอำเภอหรือเกษตรอำเภอ ขอเลขรับเรื่องทุกครั้ง จดความเสียหายเป็นตัวเลข และติดตามผลตรวจจากห้องปฏิบัติการซึ่งเป็นสิ่งที่ใช้ตัดสินความรับผิดชอบ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมควบคุมมลพิษ: คู่มือสำหรับประชาชน การร้องเรียนปัญหามลพิษ (สคพ.7, มี.ค. 2568) — ช่องทางร้องเรียน เวลาให้บริการ ระยะเวลาตอบรับ 5 วันทำการและประสาน 45 วันทำการ ไม่มีค่าธรรมเนียม https://www.pcd.go.th/wp-content/uploads/2025/08/pcdnew-2025-08-19_08-54-46_414047.pdf
• 📄Talknews Online: ปทุมธานี ตรวจสอบโรงงานปล่อยน้ำสนิมลงนา — รายงาน 6 ก.ค. 2569 การร้องเรียนผ่านศูนย์ดำรงธรรม การเก็บดินและน้ำส่งกรมวิชาการเกษตร https://www.talknewsonline.com/News/37118/
• 📄TNews: แม่น้ำปราจีนบุรี น้ำเสียทำปลาตาย — รายงาน 14 ต.ค. 2569 ค่าออกซิเจนละลายน้ำ ความเสียหายกระชังปลา และมติจังหวัด https://www.tnews.co.th/social/social-news/661472
• 📄สยามรัฐ: รัฐมนตรีช่วยฯ ลงพื้นที่บ้านสร้าง ปราจีนบุรี — รายงาน 18 ต.ค. 2569 การเก็บตัวอย่างน้ำโดยกรมวิชาการเกษตร และการให้กรมประมงแจ้งความแทนเกษตรกร https://siamrath.co.th/regional/329670
• 📄กรมโรงงานอุตสาหกรรม — หน่วยงานกำกับโรงงาน ตรวจช่องทางร้องเรียนล่าสุดที่เว็บไซต์ https://www.diw.go.th

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ