ท่อ PE และท่อ PVCซื้อรุ่นไหนดี เกณฑ์เลือกสำหรับเกษตรกรและข้อผิดพลาดตอนซื้อ

คำตอบเร็ว: ท่อ PE กับท่อ PVC ไม่ใช่ของที่เลือกแทนกันได้ทุกงาน ท่อ PVC สีฟ้าเป็นท่อแข็ง ตัดต่อด้วยน้ำยาประสานท่อได้ง่าย เหมาะกับแนวท่อตรงที่ฝังดินหรือเดินในที่ร่ม ส่วนท่อ PE สีดำเป็นท่อยืดหยุ่น มาเป็นม้วน ทนแดดและการขยับตัวของดินได้ดีกว่า เหมาะกับท่อเมนวางบนดิน เดินตามแปลงโค้ง และท่อย่อยจ่ายน้ำไปที่หัวสปริงเกอร์หรือน้ำหยด ก่อนซื้อให้ตรวจ 3 อย่างบนตัวท่อเสมอ คือ ขนาดนอก ชั้นคุณภาพ (class ของ PVC หรือ PN ของ PE) และเลข มอก. ข้อมูลในบทความนี้ ณ ต.ค. 2569

เกษตรกรหลายรายเริ่มวางระบบน้ำจากการเดินเข้าร้านวัสดุแล้วบอกว่า "เอาท่อ 1 นิ้วมาสัก 100 เมตร" ผู้ขายถามกลับว่า PE หรือ PVC ชั้นเท่าไร แล้วเรื่องก็เริ่มยาว เพราะท่อสองตระกูลนี้เรียกขนาดไม่เหมือนกัน ทนแรงดันคนละแบบ ต่อกันคนละวิธี และข้อต่อของฝั่งหนึ่งใช้กับอีกฝั่งไม่ได้ ถ้าซื้อผิดชนิดแล้วเพิ่งมารู้ตอนต่อท่อ ก็ต้องเสียทั้งเวลาและค่าข้อต่อรอบสอง

บทความนี้เรียบเรียงจากเอกสารที่เปิดอ่านได้จริง คือบทความเรื่องท่อในงานก่อสร้างของสมาคมพลาสติกไทย (TPA news ฉบับธันวาคม 2556 และมกราคม 2557) คู่มือตรวจรับพัสดุท่อ PVC ตาม มอก. 17-2561 และข้อมูลใบอนุญาตมาตรฐานท่อ PE น้ำดื่ม มอก. 982 ของ สมอ. เป็นหลัก จุดที่ไม่มีแหล่งยืนยันจะบอกตรง ๆ ว่ายังยืนยันไม่ได้ และไม่มีการใส่ราคาหรือยี่ห้อ เพราะราคาท่อขึ้นลงตามราคาเม็ดพลาสติกและร้านที่ซื้อ

ท่อ PVC กับท่อ PE ต่างกันตรงไหน

ท่อ PVC ที่เห็นในร้านวัสดุแบ่งตามสีและงาน สีฟ้าเป็นท่อประปาและท่อน้ำดื่ม สีเหลืองใช้ร้อยสายไฟ ส่วนท่อ PVC สีขาวสำหรับร้อยสายไม่มี มอก. รับรองตามที่สมาคมพลาสติกไทยระบุไว้ในปี 2556 สำหรับงานน้ำเกษตร ท่อที่เกี่ยวข้องคือสีฟ้า ตามคู่มือตรวจรับ มอก. 17-2561 ท่อสีฟ้ามี 5 ชั้นคุณภาพ คือ 5, 7, 8.5, 10.5 และ 13.5 ทุกชั้นมีเส้นผ่านศูนย์กลางนอกเท่ากัน ต่างกันที่ความหนาผนัง เลขสูงขึ้นแปลว่าผนังหนาขึ้นและรับแรงดันได้มากขึ้น ความยาวมาตรฐานท่อนละ 4 เมตร ปลายท่อมี 3 แบบ คือปลายเรียบ ปลายบานสำหรับทากาว และปลายบานแบบแหวนยาง

ท่อ PE ทำจากพอลิเอทิลีน มี 2 กลุ่มตามความหนาแน่น HDPE ความหนาแน่นไม่น้อยกว่า 0.95 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร ใช้เป็นท่อประปาและท่อร้อยสายงานระบบ ส่วน LDPE ความหนาแน่นต่ำกว่า 0.95 ความแข็งแรงต่ำกว่า HDPE และสมาคมพลาสติกไทยระบุว่าใช้ในงานท่อส่งน้ำเกษตร ท่อ PE ขนาดเล็กตั้งแต่ครึ่งนิ้วถึง 6 นิ้วมาเป็นม้วนได้ยาวถึง 100 เมตร ท่อขนาดตั้งแต่ 6 นิ้วขึ้นไปจะตัดเป็นท่อนยาว 6 หรือ 12 เมตร ตารางมิติท่อ HDPE ตาม มอก. 982 ในบทความ TPA ฉบับมกราคม 2557 ระบุความยาวม้วน 100 เมตรสำหรับขนาด 16 ถึง 63 มิลลิเมตร และ 50 เมตรสำหรับ 75 ถึง 110 มิลลิเมตร

ตัวเลขบนตัวท่อที่ต้องอ่านให้เป็น

ท่อ PVC: ขนาดเรียกตามนิ้ว แต่ผนังเปลี่ยนตามชั้น

ตาม มอก. 17 ท่อ PVC ยึดเส้นผ่านศูนย์กลางนอกเป็นค่าคงที่ ส่วนเส้นผ่านศูนย์กลางในจะเล็กลงเมื่อชั้นสูงขึ้น เพราะผนังหนาขึ้น นั่นแปลว่าท่อ 1 นิ้วชั้น 13.5 กับ 1 นิ้วชั้น 8.5 ใช้ข้อต่อตัวเดียวกันได้ แต่รูน้ำไหลไม่เท่ากัน ท่อชั้นสูงให้น้ำผ่านได้น้อยกว่าเล็กน้อยที่ขนาดเดียวกัน สมาคมพลาสติกไทยยกตัวอย่างงานบ้านว่าใช้ชั้น 13.5 เป็นท่อน้ำดี และชั้น 8.5 เป็นท่อระบายน้ำเสีย เพราะน้ำดีต้องรับแรงดันในเส้นท่อมากกว่า

ข้อมูลที่ผู้เขียนยังยืนยันจากเอกสารที่เปิดอ่านไม่ได้คือค่าแรงดันที่ชั้น 8.5 หรือ 13.5 รับได้เป็นตัวเลขและหน่วย คู่มือตรวจรับที่เปิดอ่านบอกเพียงว่าเลขสูงรับแรงดันได้มากขึ้น จึงไม่ขอระบุตัวเลขแรงดัน ให้ขอใบข้อมูลทางเทคนิคจากผู้ผลิตหรือตรวจเลข มอก. ที่ สมอ. แล้วเทียบกับแรงดันปั๊มของคุณ

ท่อ PE: PN คือแรงดันที่อุณหภูมิ 20 องศา

ท่อ PE แบ่งชั้นตาม มอก. เป็น 10 ชั้น ตามแรงดันที่กำหนดไว้ที่อุณหภูมิ 20 องศาเซลเซียส ตัวอย่างจากบทความ TPA คือ PN 4 เท่ากับ 0.40 เมกะพาสคัล PN 6.3 เท่ากับ 0.63 PN 10 เท่ากับ 1.00 PN 12.5 เท่ากับ 1.25 PN 16 เท่ากับ 1.60 PN 20 เท่ากับ 2.00 และ PN 25 เท่ากับ 2.50 เมกะพาสคัล ถ้าอยากเทียบกับเกจที่ติดหน้าปั๊ม 1 เมกะพาสคัลเท่ากับ 10 บาร์ (คำนวณเอง) นั่นคือ PN 10 หมายถึง 10 บาร์ ที่ 20 องศา บทความ TPA ระบุเพิ่มว่าเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้นความสามารถรับแรงดันของท่อ PE ลดลงทั้ง PE 80 และ PE 100 ดังนั้นท่อวางบนดินกลางแดดจัดในเมืองไทยไม่ควรเลือกชั้นที่ใช้แรงดันเต็มพิกัด

อีกตัวที่ติดอยู่บนท่อคือ PE 80 หรือ PE 100 เป็นเกรดเม็ดพลาสติก ที่ขนาดท่อและ PN เท่ากัน PE 100 จะมีผนังบางกว่า น้ำหนักต่อเมตรน้อยกว่า และพื้นที่น้ำไหลมากกว่า PE 80 ตามที่บทความ TPA อธิบาย ท่อจริงจะพิมพ์ข้อความทำนอง "HDPE PN10 PE80" บนตัวท่อ ถ้าท่อที่เสนอขายไม่มีข้อความแบบนี้เลย ให้ถามที่มาก่อน

เลือกท่อให้ตรงกับตำแหน่งในระบบน้ำ

ระบบน้ำในสวนหรือแปลงผักแบ่งคร่าว ๆ เป็น 3 ช่วง และแต่ละช่วงเจอสภาพต่างกัน

1. ช่วงปั๊มถึงชุดวาล์ว: รับแรงดันเต็ม มีแรงกระชากตอนปั๊มเริ่มทำงานและตอนวาล์วปิด ช่วงนี้ควรเลือกท่อที่ค่าแรงดันสูงกว่าแรงดันปั๊มอย่างเห็นได้ชัด ไม่ว่าจะเป็น PVC ชั้นสูงหรือ PE ชั้น PN สูง
2. ท่อเมนหลังวาล์ว: แรงดันลดลงแล้ว ระยะทางยาว เลือกตามขนาดที่ลดการสูญเสียแรงดัน ถ้าแนวตรงและฝังดินได้ PVC ทำงานเร็วและต่อง่าย ถ้าต้องอ้อมต้นไม้หรือเดินตามแปลงที่ดินทรุดตัว PE ที่เป็นม้วนต่อยาวไม่มีรอยต่อให้รั่ว
3. ท่อย่อยและท่อแขนงไปหัวสปริงเกอร์หรือน้ำหยด: แรงดันต่ำที่สุด ใช้ท่อ PE ขนาดเล็กสีดำที่เจาะต่อหัวจ่ายได้ ซึ่งสอดคล้องกับที่ TPA ระบุว่า LDPE ใช้ในงานท่อส่งน้ำเกษตร

ถ้าสงสัยว่าท่อ PE ขนาด 4 หุน 6 หุน หรือ 1 นิ้ว ใช้เป็นเมนหรือย่อยดี อ่านต่อที่บทความเรื่อง ท่อ PE ขนาด 4 หุน 6 หุน 1 นิ้ว ต่างกันอย่างไร และถ้าสนใจเกณฑ์เลือกเกรดโดยละเอียดมีอีกฉบับที่ ท่อ PE ระบบน้ำเกษตร เลือกขนาดและเกรดยังไง

เรื่องแดดและการวางท่อบนดิน

ท่อ PE ที่ผลิตเป็นสีดำสำหรับน้ำใช้งานกลางแจ้งได้ดีกว่า PVC สีฟ้า บทความ TPA ระบุว่าท่อ PE ทนต่อสารเคมีและสภาพแวดล้อมภายนอก และมีอายุใช้งานยาวนานอย่างน้อย 50 ปีสำหรับ HDPE ตัวเลขนี้เป็นอายุออกแบบของท่อน้ำใต้ดินตามที่บทความอ้าง สภาพสวนจริงที่โดนแดด ถูกเหยียบ และถูกรถเข็นทับย่อมสั้นกว่านี้ จึงไม่ควรใช้เป็นเหตุผลคำนวณคืนทุน

ท่อ PVC สีฟ้าวางบนดินกลางแดดได้ แต่หลายสวนพบว่าผิวท่อกรอบและแตกเมื่อถูกกระแทกหลังใช้ไปหลายฤดู เอกสารที่เปิดอ่านไม่ได้เทียบอายุท่อ PVC ที่ตากแดดไว้ จึงบอกได้เพียงว่านี่เป็นข้อสังเกตจากภาคสนามไม่ใช่ตัวเลขจากแหล่งอ้างอิง ถ้าต้องวางบนดินระยะยาว ให้ถามผู้ผลิตว่ารุ่นนั้นออกแบบให้ตากแดดได้หรือไม่ หรือฝังหรือคลุมให้พ้นแสงจะปลอดภัยกว่า

การต่อท่อและข้อต่อที่ต้องซื้อให้ถูกคู่

PVC ต่อด้วยน้ำยาประสานท่อ ซึ่งละลายผิวเนื้อพีวีซีให้ประสานเป็นเนื้อเดียวกันระหว่างท่อกับข้อต่อ ถ้าเป็นเกลียวจะใช้เทปพันเกลียวร่วมด้วย ท่อ PVC และข้อต่อ PVC ต้องเป็นชุดเดียวกันทั้งขนาดและชั้น ส่วนท่อ PE ต่อได้ 2 วิธีตาม TPA วิธีแรกคือเชื่อมความร้อน ซึ่งต้องใช้เครื่องมือเฉพาะ และเกิดแนวเชื่อมนูนทั้งด้านในและด้านนอกท่อ วิธีที่สองคือข้อต่อแบบสวมอัดที่ออกแบบสำหรับท่อ PE ขันเกลียวให้แน่นโดยไม่ต้องใช้กาวหรือเทปพันเกลียว งานสวนเล็กถึงกลางส่วนใหญ่ใช้ข้อต่อสวมอัด

จุดที่คนซื้อผิดบ่อยคือขนาดข้อต่อ ท่อ PE เรียกเป็นมิลลิเมตรของเส้นผ่านศูนย์กลางนอก (เช่น 25 หรือ 32) แต่ร้านวัสดุไทยมักเรียกเป็นหุนหรือนิ้ว ก่อนไปร้านให้วัดเส้นรอบวงด้วยสายวัดแล้วหารด้วย 3.14 เพื่อให้ได้ขนาดนอกจริง หรือถ่ายรูปข้อความที่พิมพ์บนท่อไปด้วย ดูเพิ่มเรื่องข้อต่อที่ ข้อต่อท่อเกษตร ต่อแยกต่อวาล์วต่อสายอย่างไรไม่ให้รั่ว

ตัวอย่างคำนวณปริมาณท่อ (สมมุติแปลงตัวอย่าง)

ตารางนี้เป็นตัวอย่างสมมุติเพื่อฝึกคิดปริมาณ ไม่ใช่ราคาตลาดและไม่ใช่การรับรองผลผลิต ขนาดแปลงและจำนวนแถวเป็นตัวเลขที่ผู้เขียนสมมุติขึ้น ส่วนราคาต่อเมตรให้ถามร้านที่คุณจะซื้อและกรอกเอง

เรื่องเปรียบเทียบราคา บทความ TPA ปี 2557 ระบุว่าท่อ HDPE แพงกว่า PVC มากกว่า 30 เปอร์เซ็นต์ในงานก่อสร้างบ้านในช่วงนั้น ตัวเลขนี้เก่าและเป็นราคาท่อประปาบ้าน ไม่ควรเอามาใช้ประมาณราคาปัจจุบัน ให้ขอใบเสนอราคาท่อทั้งสองแบบพร้อมข้อต่อครบชุดแล้วเปรียบเทียบที่ปลายทางเอง เพราะ PVC ถูกที่ตัวท่อแต่บางงานต้องใช้ข้อต่อและแรงงานมากกว่า

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยตอนซื้อท่อ

• ซื้อท่อ PVC ชั้นต่ำกว่าแรงดันปั๊ม แล้วท่อแตกตอนเปิดปั๊มรอบแรกหรือตอนปิดวาล์วเร็ว ๆ ควรเลือกชั้นที่ผู้ผลิตระบุว่ารับแรงดันได้สูงกว่าแรงดันปั๊มและเผื่อแรงกระชาก
• เลือกท่อตามสีโดยไม่ดูข้อความบนท่อ ท่อสีฟ้าที่ไม่มีชั้นคุณภาพและเลข มอก. อยู่บนผนังทุก 2 เมตร ตามที่คู่มือตรวจรับกำหนดให้มีบนท่อน้ำดื่ม เป็นสัญญาณให้ถามต่อ
• เอาท่อ PE เกรดร้อยสายไฟ (แถบสีส้ม) มาทำท่อน้ำ บทความ TPA ระบุว่าท่อ HDPE น้ำดื่มตาม มอก. 982 คาดแถบสีฟ้า ส่วนท่อร้อยสายไฟฟ้าคาดแถบสีส้ม ตรวจสีแถบก่อนซื้อ
• ซื้อข้อต่อไม่ตรงชนิดท่อ เช่น ใช้ข้อต่อ PVC ทากาวกับท่อ PE ซึ่งกาวไม่ยึดผิว PE
• ซื้อพอดีไม่เผื่อ ท่อ PE ม้วนต้องคลายให้ตรงก่อนวางและมักหดตามอุณหภูมิ ควรเผื่อความยาวเล็กน้อย
• ลืมว่าตะกอนในน้ำบ่อทำให้ท่อเล็กและหัวจ่ายตัน การเลือกท่อดีแต่ไม่มีที่กรองและวาล์วล้างท่อปลายเมนทำให้ระบบเสียได้เหมือนกัน

เช็กลิสต์ก่อนจ่ายเงิน

1. จดแรงดันปั๊มจากแผ่นป้ายหรือเกจ และจุดที่สูงที่สุดของแนวท่อ
2. กำหนดว่าช่วงนั้นฝังหรือวางบนดิน ตากแดดหรืออยู่ในที่ร่ม
3. อ่านข้อความบนท่อ: ขนาดนอก ชั้นคุณภาพหรือ PN เกรด PE 80/PE 100 เลข มอก. ชื่อผู้ผลิต ปีที่ผลิต
4. ถามว่าข้อต่อชุดนี้ใช้ได้กับท่อที่เลือก และมีขายซ้ำเมื่อต้องซ่อมหรือไม่
5. ขอใบเสนอราคารวมท่อ ข้อต่อ วาล์ว และค่าขนส่ง ไม่ใช่เฉพาะราคาต่อเมตร
6. เก็บท่อเศษและใบเสร็จไว้ เพื่อเทียบเมื่อต้องเคลมหรือซื้อต่อ

การดูแลหลังติดตั้ง

ล้างท่อเมนก่อนต่อท่อย่อยทุกครั้งที่เปลี่ยนแหล่งน้ำหรือหลังซ่อมท่อ ใช้น้ำไหลผ่านปลายท่อจนน้ำใส ถ้าเป็นระบบน้ำหยดหรือหัวพ่นขนาดเล็ก คู่มือของ Virginia Tech Extension แนะนำให้ทำวาล์วล้างท่อที่ปลายเมนและท่อย่อย และให้ไหลล้างจนน้ำใสอย่างน้อย 2 นาที ถ้าพบรอยแตกที่ท่อ PVC ให้ตัดช่วงนั้นออกทั้งท่อน แล้วต่อใหม่ด้วยท่อสั้นและข้อต่อสองข้าง ไม่ควรพอกกาวทับรอยร้าว

ถ้าแรงดันปลายท่อตกจนหัวจ่ายไม่ทำงานเต็มที่ ให้ตรวจก่อนว่าท่อรั่ว ไส้กรองอุดตัน หรือขนาดท่อเล็กเกินไป ไม่ใช่รีบเปลี่ยนปั๊มใหญ่ขึ้น ซึ่งอาจทำให้ท่อรับแรงดันเกินพิกัด

สรุป

เลือกท่อ PVC เมื่อแนวท่อตรงและฝังหรืออยู่ในที่ร่ม ต้องการต่อเร็วและใช้ข้อต่อชุดเดียวกันได้ง่าย เลือกท่อ PE เมื่อต้องวางบนดิน เดินตามแปลงโค้ง หรือดินขยับ และใช้เป็นท่อย่อยไปหัวจ่าย ทุกครั้งให้อ่านขนาดนอก ชั้นคุณภาพหรือ PN เกรด และเลข มอก. บนตัวท่อ แล้วเทียบกับแรงดันปั๊มจริง ส่วนตัวเลขที่ยังไม่มีแหล่งยืนยัน เช่น แรงดันของ PVC แต่ละชั้นเป็นตัวเลข ความลึกฝังท่อ และราคาปัจจุบัน ให้ขอข้อมูลจากผู้ผลิตและสอบถามเกษตรอำเภอหรือชลประทานจังหวัดในพื้นที่

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สมาคมพลาสติกไทย TPA news ฉบับที่ 204 ธ.ค. 2556 (คอลัมน์ คบเด็กสร้างบ้าน: มารู้จักท่อในงานก่อสร้าง) — สีและชั้นคุณภาพท่อ PVC ความหนาแน่น HDPE/LDPE ชั้น PN 10 ชั้น แถบสีท่อ PE https://www.tpa.or.th/tpanews/upload/mag_content/75/ContentFile1462.pdf
• 📄สมาคมพลาสติกไทย TPA news ฉบับที่ 205 ม.ค. 2557 — PE 100 เทียบ PE 80 อุณหภูมิกับแรงดัน การต่อท่อ PE ตารางมิติท่อตาม มอก. 982 https://www.tpa.or.th/tpanews/upload/mag_content/76/ContentFile1487.pdf
• 📄คลังความรู้โยธาไทย: คู่มือตรวจรับท่อพีวีซีแข็งสำหรับน้ำดื่ม มอก. 17-2561 — ชั้นคุณภาพ 5, 7, 8.5, 10.5, 13.5 เครื่องหมายบนท่อ ความยาวท่อน https://www.yotathai.com/passadu/17-2561
• 📄สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ข้อมูลใบอนุญาต มอก. 982 — ท่อพอลิเอทิลีนสำหรับน้ำดื่ม (ยืนยันหมายเลขมาตรฐาน) https://appdb.tisi.go.th/tis_dev/p4_license_report/file/7702_392_982.pdf
• 📄Virginia Cooperative Extension: Filtration, Treatment, and Maintenance Considerations for Micro-Irrigation Systems — การล้างท่อและวาล์วล้างท่อ https://pubs.ext.vt.edu/442/442-757/442-757.html

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ