อึ่งอ่างฝนแรกขายได้ราคาดี เลี้ยงอึ่งเองได้ไหม ต้องเตรียมบ่อแบบไหน

คำตอบเร็ว: เลี้ยงเองได้ อึ่งที่ขายราคาดีช่วงฝนแรกส่วนใหญ่คืออึ่งปากขวดหรืออึ่งเพ้า ซึ่งไม่ใช่สัตว์ป่าคุ้มครองและกรมประมงส่งเสริมให้เลี้ยง งานวิจัยในไทยเพาะพันธุ์ในที่เลี้ยงได้ ลูกอึ่งเป็นตัวใน 25–30 วัน แต่โตช้า บ่อซีเมนต์สี่เหลี่ยมที่จำลองธรรมชาติให้ตัวหนักเฉลี่ยราว 24 กรัมที่ 180–225 วัน จึงควรเริ่มเลี้ยงขนาดเล็ก หาตลาดก่อน และไม่ควรคาดหวังว่าจะขายได้ราคาเท่าอึ่งไข่จากธรรมชาติทุกปี

ทุกปีพอฝนแรกตกหนักจนดินชุ่ม คนอีสานจะออกส่องไฟหาอึ่งตอนกลางคืน และแผงริมถนนจะเริ่มมีอึ่งไข่ย่างวางขาย ราคาช่วงต้นฤดูสูงจนหลายคนถามว่าเลี้ยงเองจะคุ้มไหม บทความนี้ตอบจากงานวิจัยการเลี้ยงที่มีตีพิมพ์ในไทย ไม่ได้อิงจากตัวเลขโฆษณาขายพันธุ์

อึ่งอ่างกับอึ่งปากขวด ตัวไหนคืออึ่งที่ขายแพง

คำว่า "อึ่งอ่าง" ในตลาดใช้เรียกปนกันหลายชนิด ก่อนจะลงทุนเลี้ยงต้องแยกให้ออก

อึ่งปากขวดถูกจัดสถานะใกล้ถูกคุกคาม (Near Threatened) ในบัญชีของ IUCN เพราะถูกจับจากธรรมชาติมาก แต่ไม่ได้อยู่ในบัญชีสัตว์ป่าคุ้มครองของไทย และกรมประมงมีงานส่งเสริมการเพาะเลี้ยง การเลี้ยงเองจึงช่วยลดการจับจากธรรมชาติได้ด้วย ถ้าจะเลี้ยงเพื่อขายเป็นธุรกิจ ให้สอบถามสำนักงานประมงจังหวัดว่าต้องขึ้นทะเบียนฟาร์มหรือไม่ เพราะข้อกำหนดอาจเปลี่ยน (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

ทำไมอึ่งฝนแรกจึงขายได้ราคาดี

อึ่งปากขวดฝังตัวอยู่ใต้ดินเกือบทั้งปี จะขึ้นมาผสมพันธุ์ช่วงต้นฤดูฝนแค่ไม่กี่คืนหลังฝนตกหนัก ตัวเมียช่วงนั้นมีไข่เต็มท้องซึ่งคนชอบกิน ของจึงออกตลาดสั้นและขึ้นกับฝน ตัวอย่างราคาจากข่าวที่ระบุวันที่ชัดเจน

• ไทยรัฐ 30 มี.ค. 2566 จ.ชัยภูมิ: ชาวบ้านส่องไฟจับอึ่งหลังฝนตกหนัก ขายกิโลกรัมละ 350 บาท จากปีก่อนหน้าราว 250 บาท
• เดลินิวส์ 20 มี.ค. 2567 ริมทางหลวง 304 วังน้ำเขียว นครราชสีมา: อึ่งคละกิโลกรัมละ 380–400 บาท อึ่งไข่ล้วนกิโลกรัมละ 600 บาท อึ่งย่างไม้ละ 30–150 บาท ปีนั้นฝนแรกมาช้า ปกติของจะเริ่มออกตั้งแต่ปลาย ก.พ.

ราคาเหล่านี้เป็นอึ่งที่จับจากธรรมชาติ ในช่วงที่ของขาดและเป็นราคาขายปลีกริมทาง ไม่ใช่ราคาที่พ่อค้ารับซื้อจากฟาร์ม และยังไม่มีหน่วยงานรัฐประกาศราคากลางอึ่งเลี้ยง ให้ถือเป็นข้อมูลย้อนหลังเพื่อดูพฤติกรรมราคาเท่านั้น ช่วงที่ฝนชุกและอึ่งออกพร้อมกันมาก ราคามักตกลงเร็ว

ขั้นตอนเตรียมบ่อเลี้ยงอึ่งตามหลักงานวิจัย

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี (Taweechue และคณะ, 2024) เปรียบเทียบบ่อซีเมนต์สี่เหลี่ยมกับบ่อซีเมนต์กลมที่ทำสภาพจำลองธรรมชาติ ใช้ปลวกเป็นอาหารหลัก น้ำหนักเฉลี่ยของอึ่งต่างกันมาก

ความต่างนี้มีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001) แปลว่ารูปแบบบ่อและการจัดสภาพภายในมีผลกับการโตมาก งานวิจัยไม่ได้ให้สูตรขนาดบ่อสำเร็จรูปสำหรับเกษตรกร และผู้เขียนยังไม่พบคู่มือทางการที่ระบุขนาดบ่อและความหนาแน่นแบบตายตัว ขั้นตอนต่อไปนี้จึงเป็นหลักการจากงานวิจัย ส่วนขนาดจริงให้ปรึกษาศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดใกล้บ้าน

1. เลือกบ่อซีเมนต์ทรงสี่เหลี่ยม ตามผลวิจัยข้างต้น ทำในที่ร่มรำไร มีหลังคาหรือตาข่ายกันแดดจัดและกันนก งู
2. ใส่ดินหรือดินทรายเป็นพื้น อึ่งปากขวดต้องขุดฝังตัว ถ้าพื้นแข็งหรือเป็นปูนเปล่า อึ่งจะเครียดและไม่ยอมกิน
3. แบ่งพื้นที่ให้มีส่วนแห้งกับส่วนน้ำตื้น จำลองแอ่งน้ำหลังฝน ลูกอึ่งระยะลูกอ๊อดอยู่ในน้ำ พอเป็นตัวแล้วต้องขึ้นบกได้
4. ทำขอบบ่อกันหนีและกันศัตรู อึ่งตัวเล็กปีนและมุดได้ ขอบบ่อต้องเรียบ มีฝาตาข่ายกันหนูและงู
5. เตรียมแหล่งอาหารมีชีวิต งานวิจัยใช้ปลวก ซึ่งต้องมีแหล่งหาได้สม่ำเสมอ ถ้าในพื้นที่หาปลวกยาก ให้วางแผนเรื่องอาหารก่อนซื้อพันธุ์

เพาะพันธุ์และอนุบาลลูกอึ่ง

งานวิจัยในวารสารวิชชา มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราช (ปีที่ 42 ฉบับที่ 1, 2566) ยืนยันว่าเพาะพันธุ์อึ่งปากขวดในที่เลี้ยงได้ ตัวเลขสำคัญจากงานนี้คือ

• ไข่ฟักเป็นลูกอ๊อดภายใน 24 ชั่วโมง
• ลูกอ๊อดเปลี่ยนเป็นลูกอึ่งเต็มวัยภายใน 25–30 วัน
• ลูกอึ่งตัวแรกเกิดยาวราว 1 เซนติเมตร หนักเฉลี่ย 0.19 กรัม
• น้ำหนักเฉลี่ย 4.14, 11.10, 22.00 และ 23.62 กรัม ที่อายุ 45, 90, 135 และ 180 วัน

นอกจากนี้กรมประมงมีเอกสารวิชาการเรื่องการเพาะพันธุ์อึ่งเพ้า (พนมเทียน นาควิจิตร, 2554, เอกสารวิชาการฉบับที่ 36/2554 สำนักวิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืด) ซึ่งงานวิจัยข้างต้นอ้างถึง ผู้เขียนยังไม่ได้เปิดเอกสารฉบับเต็ม ถ้าต้องการรายละเอียดวิธีกระตุ้นการวางไข่ ให้ขอเอกสารจากศูนย์วิจัยประมงน้ำจืดหรือห้องสมุดกรมประมง

สัญญาณที่คนเลี้ยงควรเฝ้าดูในช่วงอนุบาลคือ ลูกอึ่งที่เพิ่งขึ้นบกตัวเล็กมาก ถ้าอาหารชิ้นใหญ่เกินปาก มันจะไม่กินและผอมลงในไม่กี่วัน ลูกอึ่งที่ท้องแบน นิ่ง ไม่หลบเวลามีเงาผ่าน เป็นสัญญาณว่าอาหารไม่พอหรือสภาพบ่อไม่เหมาะ ถ้าเจอตัวตายบ่อย ให้แยกออกและปรึกษาเจ้าหน้าที่ประมง อ่านเรื่องโรคที่พบในสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกที่เลี้ยงคล้ายกันได้ที่ โรคกบที่พบบ่อยและการดูแล

คิดให้ครบก่อนลงทุน: ตัวอย่างการคำนวณ

ตัวเลขต่อไปนี้เป็นตัวอย่างสมมติเพื่อแสดงวิธีคิด ไม่ใช่ผลผลิตจริงของฟาร์มใด

• ถ้าอึ่งโตถึงราว 24 กรัมต่อตัว (ตามน้ำหนักเฉลี่ยในบ่อสี่เหลี่ยมของงานวิจัยที่ 180–225 วัน) อึ่ง 1 กิโลกรัมจะมีประมาณ 1,000 ÷ 24 ≈ 42 ตัว
• ถ้าต้องการขาย 20 กิโลกรัม ต้องมีอึ่งที่รอดถึงขนาดขายประมาณ 840 ตัว
• ถ้าสมมติอัตรารอดจากลูกอึ่งถึงขนาดขายเท่ากับ 50% (ตัวเลขสมมติ เพราะงานวิจัยที่อ้างไม่ได้ให้ค่ามาตรฐานสำหรับฟาร์ม) ต้องเริ่มจากลูกอึ่งราว 1,680 ตัว

จากนั้นใช้สูตร กำไรสุทธิ = (ปริมาณขาย × ราคาขาย) − (ต้นทุนบ่อและอุปกรณ์ + ค่าพันธุ์ + ค่าอาหาร + ค่าแรง) ใส่ราคาที่พ่อค้าในพื้นที่ตกลงรับซื้อจริง อย่าใช้ราคาขายปลีกริมทางช่วงต้นฤดูมาคิด เพราะราคานั้นสูงกว่าราคาขายส่งอึ่งเลี้ยง วิธีคิดต้นทุนแบบเดียวกันกับสัตว์เลี้ยงใกล้เคียงอ่านได้ที่ เลี้ยงกบในบ่อ ต้นทุนเท่าไร และ ต้นทุนเลี้ยงกบคอนโด

อีกเรื่องที่ต้องคิดคือเวลา อึ่งที่เพาะได้ช่วงต้นฝนปีนี้กว่าจะได้ขนาดก็ราวปลายปี ซึ่งตลาดไม่ได้มีความต้องการสูงเหมือนช่วงฝนแรก ต้องหาตลาดร้านอาหารหรือกลุ่มลูกค้าประจำให้ได้ก่อน หรือวางแผนพักอึ่งไว้ขายรอบฝนแรกปีถัดไป ซึ่งหมายถึงต้นทุนอาหารนานขึ้น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อพันธุ์โดยไม่รู้ว่าเป็นอึ่งชนิดไหน อึ่งอ่างบ้านกับอึ่งปากขวดราคาตลาดไม่เท่ากัน ให้ดูรูปร่างและถามชื่อวิทยาศาสตร์
• ทำบ่อพื้นปูนเรียบไม่มีดิน อึ่งปากขวดเป็นสัตว์ขุดฝังตัว ต้องมีดินให้มุด
• คิดว่าเลี้ยง 2–3 เดือนก็ขายได้ งานวิจัยพบว่าที่ 90 วันอึ่งหนักเฉลี่ยราว 11 กรัม ต้องใช้เวลาราว 6 เดือนขึ้นไปจึงได้ราว 24 กรัม
• เอาราคาอึ่งไข่ป่าต้นฤดูมาคำนวณรายได้ ราคานั้นเกิดจากของขาดในไม่กี่สัปดาห์ ไม่ใช่ราคาทั้งปี
• ไม่มีแผนอาหารมีชีวิต เมื่ออึ่งเพิ่มเป็นหลักพันตัว ปริมาณปลวกหรือแมลงที่ต้องใช้ต่อวันเพิ่มตาม ถ้าขาดอาหารจะโตช้าลงมาก

สรุป

อึ่งที่ขายราคาดีช่วงฝนแรกคืออึ่งปากขวด ซึ่งเพาะเลี้ยงได้จริงตามงานวิจัยในไทย แต่โตช้า ต้องใช้บ่อซีเมนต์สี่เหลี่ยมที่มีดินให้ฝังตัว มีน้ำตื้น และมีอาหารมีชีวิตอย่างปลวกพอ ราคาที่เห็นในข่าวเป็นราคาอึ่งป่าต้นฤดู ไม่ใช่ราคารับซื้ออึ่งเลี้ยง ถ้าอยากลองให้เริ่มบ่อเดียว จดน้ำหนักและอัตรารอดเองทุกเดือน และหาผู้ซื้อก่อนขยาย สนใจสัตว์เศรษฐกิจตามฤดูอื่นอ่านต่อได้ที่ เก็บไข่มดแดงขาย

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄Taweechue และคณะ (2024) วารสารเกษตรศาสตร์และเทคโนโลยี มทร.อีสาน — การพัฒนาต้นแบบวิธีเลี้ยงอึ่งปากขวดในบ่อคอนกรีตแบบกลมและแบบสี่เหลี่ยม (https://li01.tci-thaijo.org/index.php/atj/article/view/258691)
• 📄วารสารวิชชา มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราช 42(1) 2566 — การเพาะพันธุ์และการเจริญเติบโตของอึ่งปากขวดในที่เลี้ยง (https://li01.tci-thaijo.org/index.php/wichcha/article/view/255203)
• 📄วิกิพีเดียภาษาไทย: อึ่งปากขวด — ชื่อวิทยาศาสตร์ ขนาด พฤติกรรม สถานะ IUCN (https://th.wikipedia.org/wiki/อึ่งปากขวด)
• 📄เดลินิวส์ 20 มี.ค. 2567 — ราคาอึ่งริมทางหลวง 304 วังน้ำเขียว (https://www.dailynews.co.th/news/3271272/)
• 📄ไทยรัฐ 30 มี.ค. 2566 — ราคาอึ่งฝนแรก จ.ชัยภูมิ (https://www.thairath.co.th/news/local/northeast/2668245)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ