เลี้ยงอึ่งในบ่อซีเมนต์ ช่วงไหนควรเริ่ม และกี่เดือนขายได้

คำตอบเร็ว: อึ่งผสมพันธุ์ช่วงต้นฤดูฝน การเริ่มเลี้ยงจริงจึงควรตั้งต้นราวต้นฝนปีหน้า ส่วนช่วงนี้ (ต.ค. 2569) ใช้เตรียมบ่อและหาแหล่งพันธุ์ ลูกอ๊อดใช้เวลาราว 25-38 วันจึงขึ้นบก แล้วแต่ชนิด แต่จะโตจนขายได้ต้องใช้เวลานานกว่านั้นมาก งานวิจัยที่เลี้ยงอึ่งปากขวดด้วยปลวกในบ่อซีเมนต์สี่เหลี่ยม พบว่าที่ 225 วัน (ราว 7 เดือนครึ่ง) อึ่งหนักเฉลี่ยเพียง 24.65 กรัม ยังเบากว่าอึ่งโตเต็มวัยในธรรมชาติที่หนัก 30-97 กรัม จึงควรวางแผนเลี้ยงข้ามปี ยังไม่มีตัวเลขทางการว่ากี่เดือนขายได้

อึ่งเป็นของที่คนอีสานรอกินทุกต้นฝน ราคาจึงดีในช่วงสั้น ๆ คนจำนวนมากเลยอยากลองเลี้ยงในบ่อซีเมนต์เอง คำถามที่ตามมาเสมอคือควรเริ่มเมื่อไร และกี่เดือนจึงขายได้ บทความนี้เรียงขั้นตอนตามเวลาตลอดปี ตั้งแต่เตรียมบ่อไปจนถึงขาย ใช้ข้อมูลจากเอกสารวิชาการของกรมประมงและงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร ส่วนไหนยังไม่มีข้อมูลทางการจะบอกไว้ตรง ๆ ถ้าอยากรู้เรื่องราคาช่วงฝนแรกและการเตรียมบ่อเบื้องต้น อ่านอึ่งอ่างฝนแรกขายได้ราคาดี เลี้ยงอึ่งเองได้ไหม ต้องเตรียมบ่อแบบไหนประกอบ

รู้ก่อนว่าจะเลี้ยงอึ่งชนิดไหน

คำว่า "อึ่ง" ในตลาดหมายถึงสัตว์หลายชนิด ชื่อท้องถิ่นก็เรียกต่างกันไปตามภาค ชนิดที่มีข้อมูลวิชาการให้อ้างอิงคือ

• อึ่งเพ้า หรืออึ่งปากขวด (Glyphoglossus molossus) วงศ์อึ่งอ่าง (Microhylidae) หัวสั้นมาก ปลายจมูกตัด เอกสารกรมประมงระบุว่าตัวโตเต็มวัยหนัก 30-97 กรัม ยาว 40-85 มิลลิเมตร
• อึ่งอ่างบ้าน (Kaloula pulchra) ตัวกลม มีแถบสีน้ำตาลส้มข้างลำตัว เอกสารกรมประมงอ้างงานเก่าว่าลูกอ๊อดใช้ราว 25 วันจึงเปลี่ยนรูปร่างเป็นตัวเต็มวัย

ส่วนชื่ออื่นอย่าง "อึ่งน้ำเต้า" บทความนี้ยังไม่พบเอกสารทางการที่ระบุชื่อวิทยาศาสตร์ให้ตรงกันทุกพื้นที่ ก่อนซื้อพันธุ์ให้ถ่ายรูปส่งให้ประมงจังหวัดช่วยดูว่าเป็นชนิดอะไร เพราะชนิดต่างกัน ระยะเวลาเลี้ยงและขนาดขายก็ต่างกัน

เรื่องสถานะทางกฎหมาย งานวิจัยที่ตีพิมพ์ปี 2567 ระบุว่า IUCN จัดอึ่งปากขวดเป็นกลุ่มใกล้ถูกคุกคาม (near threatened) เพราะถูกจับกินมาก ส่วนเอกสารกรมประมงปี 2554 บันทึกว่าชาวบ้านเคยจับอึ่งเพ้าได้คนละ 40-60 กิโลกรัมต่อปี แต่ลดลงเหลือ 15-20 กิโลกรัมต่อปี บทความนี้ยังไม่ได้ตรวจว่าอึ่งชนิดใดอยู่ในบัญชีสัตว์ป่าคุ้มครองตาม พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 หรือไม่ ก่อนจับจากธรรมชาติหรือซื้อเป็นพ่อแม่พันธุ์ ให้ถามกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช หรือสำนักงานประมงจังหวัด (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

ปฏิทินเลี้ยงอึ่งในบ่อซีเมนต์ เรียงตามเวลา

ขั้นที่ 1: เตรียมบ่อซีเมนต์ให้เหมือนธรรมชาติ

อึ่งเป็นสัตว์ขุดรู ใช้ชีวิตส่วนใหญ่บนบกใต้ดินและลงน้ำช่วงผสมพันธุ์ บ่อเปลือยที่มีแต่น้ำจึงไม่เหมาะ ในงานของกรมประมง บ่อพักพ่อแม่พันธุ์อึ่งเพ้าเป็นบ่อพลาสติก 1 ตารางเมตร คลุมโครงด้วยตาข่ายตา 0.5 เซนติเมตร มีประตู 1 บาน ปูพื้นด้วยทราย ปลูกต้นไม้ ใส่ใบไม้แห้งหนึ่งกอง และทำแอ่งน้ำที่มุมบ่อลึก 15 เซนติเมตร ส่วนงานวิจัยที่ตีพิมพ์ปี 2567 ใช้บ่อซีเมนต์ทั้งแบบกลมและแบบสี่เหลี่ยมที่จัดสภาพให้เหมือนธรรมชาติ

• มีส่วนดินหรือทรายให้ขุดหลบ และมีส่วนน้ำตื้น
• มีใบไม้แห้งหรือพืชคลุมให้หลบแดด
• มีตาข่ายคลุมด้านบน กันอึ่งปีนหนีและกันนก งู หรือแมวลงมากิน
• ถ้าเลือกได้ ให้ใช้บ่อสี่เหลี่ยม เพราะงานวิจัยพบว่าอึ่งในบ่อสี่เหลี่ยมโตดีกว่าบ่อกลมอย่างมีนัยสำคัญ

ขั้นที่ 2: ต้นฝน ได้พ่อแม่พันธุ์ แล้วปล่อยให้วางไข่

ในธรรมชาติ อึ่งเพ้าตัวผู้จะออกมาที่แอ่งน้ำขังในคืนฝนตกแล้วร้องเรียกตัวเมีย การผสมพันธุ์มักเกิดตอนกลางคืน ราวเที่ยงคืนถึงตีสี่ ตัวผู้ที่ตัวเล็กกว่าจะกอดรัดหลังตัวเมีย ไข่ที่ได้มีเมือกเหนียวติดกันเป็นแพลอยที่ผิวน้ำ เส้นผ่านศูนย์กลางเฉลี่ยราว 3.14 มิลลิเมตร ตัวผู้และตัวเมียแยกกันได้ ตัวเมียลำตัวอ้วนป้อม ผนังท้องบางจนมองเห็นไข่

กรมประมงเคยทดลองใช้ฮอร์โมนสังเคราะห์กระตุ้นการวางไข่ในศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดลำพูน ช่วง มี.ค.-มิ.ย. 2553 ได้ไข่เฉลี่ยราว 7,000-9,600 ฟองต่อแม่ แต่วิธีนี้ต้องมีความรู้และอุปกรณ์ บทความนี้จึงไม่ให้ขนาดยา คนที่สนใจควรติดต่อศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดใกล้บ้านเพื่อขอคำแนะนำหรือขอซื้อลูกพันธุ์

ขั้นที่ 3: ฟักไข่และอนุบาลลูกอ๊อด

ในงานของกรมประมง ไข่ถูกแยกไปฟักในถาดที่มีน้ำลึก 5 เซนติเมตร และให้น้ำไหลผ่านช้า ๆ ราว 4.8 ลิตรต่อชั่วโมงโดยไม่ให้ไข่กระเทือนมาก ไข่ฟักในราว 24 ชั่วโมง ลูกอ๊อดแรกฟักยาวเฉลี่ย 3.26 มิลลิเมตร จากนั้นย้ายลงบ่อซีเมนต์ขนาด 50x100x40 เซนติเมตร ที่พื้นลาดเอียงและน้ำลึก 10-15 เซนติเมตร

1. ลูกอ๊อดอายุ 3-5 วัน เริ่มให้อาหารผงสำหรับสัตว์น้ำวัยอ่อนโปรตีน 40% ปั้นเป็นก้อนวางที่พื้นบ่อ ร่วมกับไรแดง (ดูวิธีเพาะไรแดงให้ไม่ล่มได้ในบทความเรื่องไรแดง)
2. ดูดตะกอนก้นบ่อทุกวัน
3. ขาหลังเริ่มงอกราววันที่ 17-20 ขาหน้าราววันที่ 24-26 ครบสี่ขาราววันที่ 30-32 และหางเริ่มหดราววันที่ 33-35 (ข้อมูลของอึ่งเพ้า)
4. ก่อนหางหด ให้ทำทางลาดหรือแผ่นลอยให้ลูกอึ่งขึ้นบกได้ และเพิ่มที่หลบ

คุณภาพน้ำในบ่ออนุบาลของงานนี้ วัดออกซิเจนละลายได้ 5.1-7.5 มก./ลิตร pH 7.3-7.5 แอมโมเนียรวม 0.04-0.06 มก./ลิตร และอุณหภูมิ 25.2-27.6 องศาเซลเซียส ใช้เป็นเป้าเทียบได้ อัตรารอดจนเป็นตัวเต็มวัยในการทดลองอยู่ราว 28-38% ผู้วิจัยระบุว่าช่วงหางหดที่เปลี่ยนจากหายใจด้วยเหงือกมาใช้ปอดเป็นช่วงที่ลูกอึ่งอ่อนแอมาก ต้องเพิ่มพื้นที่และที่หลบ และลูกอึ่งที่ขึ้นบกตัวเล็กมากจับยาก ช้ำง่าย

ขั้นที่ 4: เลี้ยงหลังขึ้นบกจนได้ขนาด

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี (วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการเกษตร ปีที่ 5 ฉบับที่ 2, 31 ส.ค. 2567) เลี้ยงอึ่งปากขวดด้วยปลวกในบ่อซีเมนต์แบบธรรมชาติ แล้วเทียบบ่อกลมกับบ่อสี่เหลี่ยม

อ่านจากตารางได้สองเรื่อง เรื่องแรก รูปทรงและการจัดบ่อมีผลมาก ความต่างระหว่างบ่อสองแบบมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001) เรื่องที่สอง น้ำหนักเพิ่มช้าลงมากหลัง 180 วัน และที่ 225 วันยังไม่ถึงน้ำหนักตัวเต็มวัยในธรรมชาติ 30-97 กรัมที่กรมประมงบันทึกไว้ คนที่หวังขายภายในปีเดียวจึงต้องคิดใหม่ ถ้าจะขายตัวขนาดตลาดช่วงต้นฝน น่าจะต้องเลี้ยงข้ามหน้าแล้งไปถึงปีถัดไป แต่ตัวเลขนี้มาจากการทดลองเดียว ชนิดเดียว และอาหารชนิดเดียว ผลในฟาร์มคุณอาจต่างไป

เรื่องอาหาร การหาปลวกหรือแมลงให้พอทั้งปีคือต้นทุนที่คนมักมองข้าม เทียบกับการเลี้ยงกบได้ที่บทความอาหารกบ และวิธีเลี้ยงกบ

ขั้นที่ 5: ขาย หรือเก็บไว้เป็นพ่อแม่พันธุ์

ยังไม่มีราคากลางทางการของอึ่งเลี้ยง ราคาที่มีตัวเลขในเอกสารทางการคืออึ่งเพ้าจากธรรมชาติ ซึ่งเอกสารกรมประมงปี 2554 บันทึกว่าแม่ค้ามีขายลดลงจาก 1,000-1,200 กิโลกรัมต่อปี เหลือ 300-400 กิโลกรัมต่อปี และราคาตอนนั้นขึ้นไปถึงกิโลกรัมละ 200-250 บาท ตัวเลขนี้เก่ากว่า 15 ปี ใช้ดูแนวโน้มเท่านั้น อย่าใช้ตั้งราคาวันนี้ ราคาจริงเปลี่ยนตามฤดู ปริมาณอึ่งจากธรรมชาติ และพื้นที่ ช่วงต้นฝนที่อึ่งธรรมชาติออกมากราคามักต่างจากช่วงอื่น ให้ถามพ่อค้าในตลาดใกล้บ้านก่อนตัดสินใจขาย

ข้อผิดพลาดที่ทำให้เลี้ยงอึ่งแล้วไม่คุ้ม

• คิดว่าเลี้ยงไม่กี่เดือนก็ขายได้ ทั้งที่งานวิจัยพบว่า 225 วันยังไม่ถึงขนาดตัวเต็มวัยในธรรมชาติ
• ใช้บ่อปูนเปลือยไม่มีดิน ไม่มีที่หลบ อึ่งจึงเครียดและโตช้า
• ไม่ปิดตาข่ายด้านบน อึ่งปีนหนี หรือถูกงูและนกกิน
• ไม่ทำทางขึ้นบกตอนลูกอ๊อดหางหด ลูกอึ่งจมน้ำตายจำนวนมาก
• ไม่วางแผนแหล่งอาหารแมลงไว้ทั้งปี
• ซื้ออึ่งโดยไม่รู้ชนิด และไม่ถามสถานะทางกฎหมายก่อนจับหรือซื้อจากธรรมชาติ
• ตั้งราคาตามข่าวหรือเอกสารเก่า โดยไม่ถามตลาดในพื้นที่

ถ้าอึ่งมีแผล ตัวบวม ผิวเปื่อย หรือตายติดกันหลายตัว ให้ปรึกษาประมงอำเภอหรือสัตวแพทย์ อย่าซื้อยามาใส่เอง ดูอาการโรคที่พบในกบประกอบได้ที่บทความโรคกบและการดูแล และถ้าไม่แน่ใจว่าต้องถามหน่วยงานไหนเรื่องกฎหมาย ดูช่องทางสอบถามเจ้าหน้าที่เรื่องกฎหมายและมาตรฐาน

สรุป

ถ้าจะเลี้ยงอึ่งในบ่อซีเมนต์ ให้ใช้ช่วงปลายฝนถึงหน้าแล้งเตรียมบ่อให้เหมือนธรรมชาติ หาแหล่งพันธุ์และแหล่งอาหาร และถามสถานะทางกฎหมายของชนิดที่จะเลี้ยง แล้วเริ่มผสมพันธุ์ช่วงต้นฝน ไข่ฟักในราววันเดียว ลูกอ๊อดขึ้นบกในราว 25-38 วันแล้วแต่ชนิด ส่วนการโตจนขายได้ต้องใช้เวลานานกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด งานวิจัยพบว่าที่ 225 วันยังได้ราว 25 กรัมในบ่อสี่เหลี่ยม จึงควรวางแผนเลี้ยงข้ามปีและขายช่วงต้นฝนถัดไป ยังไม่มีตัวเลขทางการเรื่องอายุขายและราคาอึ่งเลี้ยง ให้สอบถามศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดหรือประมงจังหวัดใกล้บ้าน (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง เอกสารวิชาการฉบับที่ 36/2554: การเพาะพันธุ์อึ่งเพ้า (พนมเทียน นาควิจิตร ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดลำพูน) — ช่วงรวบรวมพ่อแม่พันธุ์ ขนาดตัวเต็มวัย การจัดบ่อ การฟัก การอนุบาล ระยะพัฒนาการลูกอ๊อด คุณภาพน้ำ อัตรารอด ข้อมูลอึ่งอ่างบ้าน และราคาปี 2554 https://www4.fisheries.go.th/local/file_document/20170302154502_file.pdf
• 📄วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการเกษตร ปีที่ 5(2) 31 ส.ค. 2567: การเลี้ยงอึ่งปากขวดด้วยปลวกในบ่อซีเมนต์ — งานวิจัยมหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี เปรียบเทียบบ่อกลมกับบ่อสี่เหลี่ยม น้ำหนักเฉลี่ยที่ 45-225 วัน และสถานะ IUCN https://li01.tci-thaijo.org/index.php/atj/article/view/258691

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ