ลูกแพะเกิดช่วงหน้าหนาว ดูแลอย่างไรให้รอดในสัปดาห์แรก

คำตอบเร็ว: สัปดาห์แรกของลูกแพะที่เกิดหน้าหนาวมีสามเรื่องที่ต้องทำให้ได้ ข้อแรก ให้ลูกได้กินนมน้ำเหลืองภายในชั่วโมงแรก และไม่ช้ากว่า 6 ชั่วโมง โดยรวมให้ได้ราว 10% ของน้ำหนักตัวภายใน 24 ชั่วโมง ข้อสอง ตัวลูกต้องอุ่นพอก่อนป้อนนม ลูกที่ตัวเย็นจะดูดซึมนมได้ไม่ดี ข้อสาม ทาสะดือให้เร็ว แล้วให้แม่ลูกอยู่ในคอกแห้งที่กันลม ถ้าลูกตัวเย็นมาก ดูดนมไม่ได้ หรือเกิดมาแล้วหลายชั่วโมงยังไม่ได้กินนม ให้ติดต่อสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอ อย่าอุ่นอย่างเดียวแล้วรอดูอาการ

ฤดูหนาว 2569 ตามคาดการณ์ของกรมอุตุนิยมวิทยาจะเริ่มราวสัปดาห์ที่ 3 ของตุลาคม และสิ้นสุดราวกลางกุมภาพันธ์ 2570 ช่วงหนาวที่สุดคือปลายธันวาคมถึงต้นกุมภาพันธ์ อุณหภูมิต่ำสุดในภาคเหนือตอนบนและอีสานอาจลงถึง 10-12°C (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ฟาร์มแพะที่ผสมพันธุ์ไว้ช่วงกรกฎาคมถึงสิงหาคม จะมีลูกเกิดตรงกับช่วงนี้พอดี คนเลี้ยงหลายรายเล่าเหมือนกัน คือแม่คลอดตอนเช้ามืด ลูกตัวที่สองหรือสามตัวเปียกนอนอยู่ในมุมคอก กว่าเจ้าของจะมาเห็นตอนหกโมงเช้า ลูกก็ตัวเย็นและดูดนมไม่เป็นแล้ว

บทความนี้เรียงตามลำดับเวลา ตั้งแต่ชั่วโมงแรกไปจนถึงวันที่เจ็ด ตัวเลขมาจากเอกสารส่งเสริมของ NC State University, Ohio State University และกระทรวงเกษตรรัฐออนแทรีโอ (OMAFRA) ข้อมูลเรื่องอุณหภูมิร่างกายและภาวะตัวเย็นของ OMAFRA เขียนไว้สำหรับลูกแกะ บทความนี้ใช้เป็นข้อมูลเทียบเคียง เพราะยังไม่พบเอกสารไทยที่ระบุตัวเลขสำหรับลูกแพะโดยตรง

ชั่วโมงแรก: เช็ดตัว เช็คลมหายใจ ทาสะดือ

หน้าหนาว ปกติแม่แพะจะเลียลูกให้แห้งเอง แต่ถ้าคลอดแฝดหรือแม่เป็นสาวท้องแรก แม่มักเลียตัวแรกแล้วทิ้งตัวที่สอง ให้เช็ดเมือกที่จมูกและปาก แล้วใช้ผ้าแห้งถูตัวลูกแรง ๆ ทั้งเพื่อให้แห้งและเพื่อกระตุ้นการหายใจ เอกสารของ OMAFRA แนะนำให้จุ่มหรือทาสะดือด้วยไอโอดีนเร็วที่สุดหลังคลอด และให้เปลี่ยนน้ำยาจุ่มทุก ๆ 10 ตัว เพราะน้ำยาที่ใช้ซ้ำจะปนเปื้อน

เอกสาร NC State ระบุว่าลูกแพะที่เกิดในอากาศหนาวมีพลังงานสะสมจำกัด ช่วงเวลาตั้งแต่เกิดจนได้กินนมน้ำเหลืองครั้งแรกจึงเป็นช่วงที่ลูกใช้พลังงานสำรองไปเรื่อย ๆ ยิ่งตัวเปียกและมีลมพัด พลังงานก็ยิ่งหมดเร็ว

นมน้ำเหลือง: เมื่อไร เท่าไร

NC State Extension (Luginbuhl) ระบุว่าลูกแพะควรได้นมน้ำเหลืองภายในชั่วโมงแรกหลังเกิด และไม่ควรช้ากว่า 6 ชั่วโมง เพราะความเข้มข้นของภูมิคุ้มกันในนมแม่ลดลงเร็วหลัง 6-12 ชั่วโมง การดูดซึมสูงสุดอยู่ในราว 6 ชั่วโมงแรก และแทบหมดไปเมื่อครบ 24 ชั่วโมง ปริมาณที่แนะนำคือราว 10% ของน้ำหนักตัวในช่วง 12-24 ชั่วโมงแรก แบ่งให้ราว 4 มื้อ

ข้อสุดท้ายในตารางสำคัญมากสำหรับหน้าหนาว เอกสารของ Ohio State (Tedrow, ธันวาคม 2566) ระบุว่าลูกแพะต้องมีอุณหภูมิร่างกายอย่างน้อยราว 101-103°F ถ้าต่ำกว่านั้น ลูกจะดูดซึมนมน้ำเหลืองไม่ได้ ลูกที่ตัวเย็นจึงต้องอุ่นก่อน แล้วค่อยป้อนนม การกรอกนมใส่ลูกที่ตัวเย็นเฉียบไม่ได้ช่วย และอาจทำให้สำลัก

ถ้าลูกแข็งแรงพอจะดูดเต้าเอง ให้ช่วยจับเข้าเต้า และรีดน้ำนมหยดแรกทิ้งเล็กน้อยเพื่อเปิดรูหัวนม ถ้าลูกอ่อนแรง NC State แนะนำให้ป้อนด้วยขวด ถ้าอ่อนแรงมากจนดูดไม่ได้ให้ใช้สายป้อนทางกระเพาะ แต่การใส่สายต้องทำเป็น ถ้าใส่ผิดเข้าหลอดลมลูกอาจตายได้ ถ้าไม่เคยทำให้ให้สัตวแพทย์หรือเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์สอนก่อน อย่าลองครั้งแรกกับลูกที่อาการหนัก

รู้ได้อย่างไรว่าลูกแพะตัวเย็นเกินไป

วิธีที่ตรงที่สุดคือวัดไข้ทางก้นด้วยเทอร์โมมิเตอร์ดิจิทัล ข้อมูลเทียบเคียงจาก OMAFRA (เขียนสำหรับลูกแกะ) แบ่งไว้ดังนี้

• ปกติ: ราว 39-40°C
• ตัวเย็นเล็กน้อย: ราว 37-39°C อุ่นด้วยไฟกกหรือคอกอุ่นได้ แล้วให้นม
• ตัวเย็นปานกลางถึงรุนแรง: ต่ำกว่า 37°C OMAFRA แนะนำให้ใช้กล่องอุ่นราว 40°C หรือแช่น้ำอุ่น และไม่แนะนำไฟกกสำหรับกรณีรุนแรง เพราะไฟส่องให้อุ่นแค่ด้านเดียว

OMAFRA เตือนเรื่องหนึ่งที่คนเลี้ยงไม่ค่อยรู้ ลูกแกะที่อายุเกินราว 5 ชั่วโมงและยังไม่ได้กินนม อาจหมดพลังงานสำรองแล้ว ถ้าอุ่นตัวโดยไม่ให้พลังงานก่อน อาจชักและตายได้ กรณีแบบนี้ต้องให้สัตวแพทย์ช่วย บทความนี้ไม่ให้ชนิดหรือขนาดของสารน้ำใด ๆ เพราะต้องทำโดยผู้มีความรู้ ถ้าต้องตัดสินใจตอนตีห้าในฟาร์ม ให้โทรหาสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอทันที อย่ารอให้สาย

ถ้าไม่มีเทอร์โมมิเตอร์ ให้สังเกตจากอาการ OMAFRA ระบุอาการของลูกที่มีปัญหาไว้ว่า หลังค่อม ซึม อ่อนแรง และท้องแฟบเหมือนไม่ได้กินอะไร ลองเอานิ้วใส่ปากลูก ถ้าปากเย็นและไม่ดูดนิ้ว แปลว่าต้องช่วยเร่งด่วน

จัดคอกสัปดาห์แรกให้กันหนาว

1. คอกคลอดต้องแห้ง พื้นยกสูงหรือปูฟาง/วัสดุรองหนา ๆ ลูกแพะนอนพื้นเปียกจะเสียความร้อนเร็วกว่าการโดนลมเสียอีก
2. กันลมด้านรับลมเหนือที่ระดับต่ำ ลมที่พัดผ่านใต้คอกยกพื้นเป็นปัญหาบ่อยในฟาร์มแพะไทยช่วงหน้าหนาว ให้ปิดด้วยกระสอบหรือแผ่นไม้ แต่ยังเว้นช่องระบายอากาศด้านบน
3. แยกแม่ลูกเป็นคอกเล็กสัก 2-3 วัน ให้แม่จำลูกได้ และลูกไม่ถูกแพะตัวอื่นเหยียบ
4. ถ้าใช้ไฟกก ให้ทำมุมที่ลูกเข้าได้แต่แม่เข้าไม่ถึง และแขวนให้ห่างพอที่แม่จะไม่ชนหรือกัดสายไฟ
5. ปล่อยออกแปลงหญ้าตอนแดดออกแล้วเท่านั้น หญ้าที่ยังมีน้ำค้างตอนเช้ามืดหน้าหนาวทำให้ลูกตัวเปียก

วันที่ 2 ถึง 7: สิ่งที่ต้องดูทุกวัน

• ท้อง: ลูกที่กินอิ่มท้องจะตึงพอดี ไม่แฟบ ยกตัวขึ้นแล้วคลำดู ตัวที่ท้องแฟบทุกครั้งที่เช็คแปลว่าไม่ได้กิน
• การดูดนม: ดูว่าแม่ให้ลูกทุกตัวดูด แม่บางตัวรับลูกตัวเดียวในคู่แฝด
• เต้านมแม่: ถ้าเต้าข้างหนึ่งคัดตึงและไม่ยุบ แปลว่าลูกดูดไม่ถึงหรือไม่ดูด
• สะดือ: ต้องแห้ง ไม่บวม ไม่มีกลิ่น ถ้าบวมร้อนหรือมีหนองให้ติดต่อสัตวแพทย์
• ขี้: ขี้เทาเหนียวดำ ๆ ควรออกในวันแรก ๆ ถ้าลูกเบ่งไม่ออกหรือถ่ายเหลวมาก ให้ปรึกษาสัตวแพทย์
• ท่านอน: ลูกที่นอนขดตัวแน่นและสั่นตอนกลางคืน แปลว่าคอกยังหนาวหรือมีลมเข้า

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• รอให้ลูกลุกขึ้นดูดเองตามธรรมชาติ ทั้งที่ผ่านไปหลายชั่วโมงแล้ว ในหน้าหนาวไม่ควรรอเกิน 1 ชั่วโมงแล้วค่อยเข้าไปช่วย
• กรอกนมให้ลูกที่ตัวเย็น ก่อนจะอุ่นตัวให้กลับมาปกติ
• ใช้ไฟกกส่องลูกที่ตัวเย็นรุนแรงอย่างเดียว ไฟอุ่นแค่ด้านเดียวและช้า
• ทาสะดือช้าหรือใช้น้ำยาจุ่มถ้วยเดิมซ้ำกับลูกหลายสิบตัว
• ปล่อยแม่ลูกรวมฝูงใหญ่ตั้งแต่วันแรก ลูกถูกเหยียบหรือแม่จำลูกไม่ได้
• ใส่สายป้อนนมเองโดยไม่เคยฝึก
• เห็นลูกซึมแล้วซื้อยามาฉีดเองแทนการเรียกสัตวแพทย์

วางแผนก่อนฤดูคลอด

ถ้ายังไม่ได้ผสม หรือกำลังวางแผนรอบหน้า ให้นับย้อนจากช่วงที่อยากให้ลูกเกิด แล้วเลี่ยงไม่ให้คลอดตรงช่วงหนาวที่สุด ถ้าเลี่ยงไม่ได้ ให้เตรียมของไว้ก่อน ได้แก่ ผ้าแห้งหลายผืน ไอโอดีนสำหรับทาสะดือ ขวดนมสำหรับลูกแพะ เทอร์โมมิเตอร์ และเบอร์โทรสัตวแพทย์ที่รับเคสกลางคืน ถ้าจะเก็บนมน้ำเหลืองสำรองไว้สำหรับลูกที่แม่ไม่มีนม ให้ถามสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอเรื่องวิธีเก็บและวิธีอุ่นที่เหมาะกับฟาร์ม เพราะบทความนี้ยังไม่ได้ตรวจสอบขั้นตอนดังกล่าวจากแหล่งทางการ

ถ้าคุณกำลังคิดต้นทุนการเลี้ยงแพะลูกผสมบอร์ เรื่องอัตรารอดของลูกในฤดูหนาวมีผลโดยตรงกับจำนวนลูกที่ขายได้ ดูโครงสร้างต้นทุนได้ที่ ต้นทุนเลี้ยงแพะลูกผสมบอร์ ส่วนการออกแบบคอกอยู่ใน โรงเรือนแพะเนื้อ

สรุป

ลูกแพะที่เกิดหน้าหนาวรอดสัปดาห์แรกได้ด้วยเรื่องพื้นฐานที่ต้องทำให้ทันเวลา คือเช็ดตัวให้แห้ง ทาสะดือ และให้นมน้ำเหลืองภายในชั่วโมงแรกราว 10% ของน้ำหนักตัวในวันแรก ลูกที่ตัวเย็นต้องอุ่นก่อนป้อนนม และกรณีรุนแรงต้องให้สัตวแพทย์ช่วย ช่วงปลายธันวาคมถึงต้นกุมภาพันธ์ให้เข้มเรื่องคอกแห้งและกันลมที่ระดับต่ำ อ่านการเลี้ยงแพะเนื้อทั้งระบบได้ที่ วิธีเลี้ยงแพะเนื้อ และการดูแลสัตว์ในอากาศเย็นที่ ดูแลปศุสัตว์หน้าหนาว

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมอุตุนิยมวิทยา ผ่านแนวหน้า — การเริ่มต้นฤดูหนาว 2569 และอุณหภูมิที่คาดการณ์ ประกาศ 14 ต.ค. 2569 (https://www.naewna.com/n/?p=113925)
• 📄NC State Extension (J.M. Luginbuhl) — Nutrition of Newborn Kids: เวลาและปริมาณนมน้ำเหลือง ลูกที่เกิดในอากาศหนาว การป้อนด้วยขวดและสาย (https://content.ces.ncsu.edu/nutrition-of-newborn-kids)
• 📄Ohio State University Extension, Wayne County (Tedrow, 13 ธ.ค. 2566) — Colostrum important for newborn goats: ปริมาณ ความถี่ และอุณหภูมิตัวลูก (https://wayne.osu.edu/news/colostrum-important-newborn-goats)
• 📄OMAFRA รัฐออนแทรีโอ — Care of the newborn lamb: ระดับภาวะตัวเย็น วิธีอุ่น การทาสะดือ (ใช้เทียบเคียงกับลูกแพะ) (https://www.ontario.ca/page/care-newborn-lamb)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ