บิวเวอเรียกับเมตาไรเซียมกำจัดเพลี้ยได้จริงไหม ใช้ต่างกันยังไง

คำตอบเร็ว: ได้ผลจริงกับเพลี้ยหลายชนิด แต่ไม่ใช่แบบล้มทันทีเหมือนสารเคมี เชื้อต้องงอกเจาะผนังลำตัวแมลง จึงใช้เวลาประมาณ 3-7 วันกว่าแมลงจะตาย ความต่างหลักคือบิวเวอเรียเน้นแมลงปากดูดบนต้นพืชอย่างเพลี้ยไฟ เพลี้ยแป้ง เพลี้ยอ่อน และแมลงหวี่ขาว ส่วนเมตาไรเซียมเด่นกับตัวหนอนและด้วงที่อยู่ในดินหรือในกองเศษพืช เช่น ด้วงแรดมะพร้าวและด้วงหนวดยาวอ้อย เงื่อนไขที่ทำให้ใช้แล้วไม่ได้ผลคือพ่นกลางแดด ความชื้นต่ำ และผสมรวมถังกับสารป้องกันกำจัดโรคพืช

คำถามที่เจอบ่อยที่สุดในกลุ่มเกษตรกรคือ พ่นบิวเวอเรียไปแล้วสองวัน เพลี้ยไฟยังเดินอยู่เต็มใบ แปลว่าใช้ไม่ได้ผลใช่ไหม คำตอบคือยังตัดสินไม่ได้ เพราะกลไกของชีวภัณฑ์กลุ่มนี้ไม่ใช่สารพิษที่แมลงกินแล้วตาย แต่เป็นเชื้อราที่ต้องงอกเข้าไปเจริญในตัวแมลงก่อน ช่วงเวลาที่ต้องรอจึงเป็นคนละสเกลกับที่คุ้นเคย

บทความนี้เจาะเฉพาะเชื้อราที่ใช้กำจัดแมลงสองตัว คือบิวเวอเรียกับเมตาไรเซียม ซึ่งเป็นคนละงานกับเชื้อราที่ใช้คุมโรคพืชในดิน ถ้าปัญหาของคุณคือรากเน่าโคนเน่าหรือต้นเหี่ยว ให้ดูบทความเรื่องชีวภัณฑ์ควบคุมโรคพืชในหมวด โรคและการดูแล แทน เพราะใช้สลับกันไม่ได้

เชื้อสองตัวนี้ทำงานอย่างไร และทำไมถึงไม่ล้มทันที

บิวเวอเรีย (Beauveria bassiana) และเมตาไรเซียม (Metarhizium anisopliae) เป็นเชื้อราก่อโรคในแมลงที่พบตามธรรมชาติในดินไทย ทั้งคู่ทำงานผ่านการสัมผัสภายนอกลำตัว ไม่ใช่การกินเข้าไป ลำดับเหตุการณ์หลังสปอร์เกาะติดตัวแมลงเป็นดังนี้

1. สปอร์เกาะบนผนังลำตัวแมลงและงอกเป็นเส้นใยภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงหนึ่งวัน โดยต้องมีความชื้นเพียงพอในช่วงนี้
2. เส้นใยปล่อยเอนไซม์ย่อยผนังลำตัวและเจาะทะลุเข้าไปในช่องท้อง
3. เชื้อเจริญในตัวแมลง แมลงเริ่มกินน้อยลงและเคลื่อนไหวช้าลงภายในราว 2-3 วัน ซึ่งเป็นช่วงที่ความเสียหายต่อพืชลดลงแล้วแม้แมลงยังไม่ตาย
4. แมลงตายในราว 3-7 วันสำหรับบิวเวอเรียกับแมลงปากดูดตัวเล็ก และนานกว่านั้นสำหรับเมตาไรเซียมกับด้วงตัวใหญ่ที่อาจใช้เวลาราว 7-14 วัน
5. เส้นใยเจริญออกนอกซากแล้วสร้างสปอร์ ซากแมลงจะแข็งและมีราสีขาวปกคลุมในกรณีบิวเวอเรีย หรือราสีเขียวมะกอกในกรณีเมตาไรเซียม ซากเหล่านี้กลายเป็นแหล่งเชื้อที่แพร่ต่อในแปลง

สิ่งที่เกษตรกรควรใช้เป็นตัวชี้วัดจึงไม่ใช่ "เพลี้ยตายภายในกี่ชั่วโมง" แต่เป็น "พบซากแมลงขึ้นราสีขาวหรือเขียวบนใบและตามซอกกาบหรือไม่ภายในสัปดาห์แรก" ซึ่งเป็นหลักฐานตรงว่าเชื้อทำงาน

บิวเวอเรียกับเมตาไรเซียมต่างกันตรงไหน

ความต่างที่ใช้ตัดสินใจได้จริงคือ "แมลงเป้าหมายอยู่ที่ไหน" มากกว่าชนิดของแมลงเพียงอย่างเดียว บิวเวอเรียถูกใช้เป็นหลักกับแมลงที่เกาะกินอยู่บนส่วนเหนือดินซึ่งพ่นให้ถูกตัวได้ ส่วนเมตาไรเซียมถูกใช้เป็นหลักกับแมลงที่ใช้ชีวิตช่วงสำคัญอยู่ในดินหรือในกองเศษพืชที่ชื้นและมืด ซึ่งเป็นสภาพที่เชื้ออยู่ได้นาน

ตัวอย่างการเลือกใช้ในสถานการณ์จริง

• สวนมะม่วงช่วงแทงช่อดอกแล้วเจอเพลี้ยไฟ เป้าหมายอยู่ในช่อดอกและยอดอ่อน ใช้บิวเวอเรียพ่นตอนเย็น เน้นให้ละอองเข้าถึงในช่อ และต้องพ่นซ้ำตามรอบเพราะเพลี้ยไฟมีวงจรชีวิตสั้นและเข้าใหม่จากแปลงข้างเคียงได้
• สวนมะพร้าวที่พบรูเจาะบนยอดและใบเป็นรูปสามเหลี่ยม เป้าหมายคือหนอนด้วงแรดที่อยู่ในกองเศษซากพืชผุรอบสวน ใช้เมตาไรเซียมใส่กองล่อ ไม่ใช่พ่นบนต้น เพราะพ่นบนต้นแทบไม่ถูกตัวหนอนเลย
• นาข้าวที่เริ่มพบเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลที่โคนกอ ใช้บิวเวอเรียโดยต้องพ่นให้ละอองลงถึงโคนกอใต้ทรงพุ่มข้าว ซึ่งเป็นตำแหน่งที่แมลงอาศัยจริง การพ่นแค่ปลายใบจะไม่เกิดผล
• ไร่อ้อยที่พบกออ้อยตายเป็นหย่อมและมีหนอนด้วงกัดเหง้า ใช้เมตาไรเซียมรองพื้นร่องปลูกหรือใส่พร้อมการใส่ปุ๋ยรองพื้นขณะดินชื้น

สิ่งที่เชื้อสองตัวนี้ทำไม่ได้

• ไม่ฆ่าไข่แมลง เปลือกไข่ไม่ใช่สภาพที่เชื้อเจาะเข้าได้ดี จึงต้องพ่นซ้ำตามรอบการฟักของแมลง ไม่ใช่พ่นครั้งเดียวจบ
• ไม่ได้ผลกับหนอนที่อยู่ในลำต้นหรือในผล เช่น หนอนเจาะลำต้นและหนอนเจาะผล เพราะสปอร์เข้าไม่ถึงตัว ต้องใช้วิธีอื่นร่วม เช่น กับดักฟีโรโมนและการห่อผล
• ไม่คุมโรคพืช ทั้งโรคจากเชื้อรา แบคทีเรีย และไวรัส เป็นคนละกลุ่มชีวภัณฑ์อย่างสิ้นเชิง
• ไม่กำจัดวัชพืชและไม่ใช่ปุ๋ย แม้บางผลิตภัณฑ์จะโฆษณาผลพลอยได้ ก็ไม่ควรใช้แทนการจัดการธาตุอาหาร
• ไม่เหมาะกับการดับไฟเมื่อระบาดหนักแล้ว เมื่อประชากรแมลงหนาแน่นจนใบไหม้เป็นวงกว้าง เวลารอ 5-7 วันอาจสายเกินไป กรณีเช่นนี้ต้องปรึกษาเจ้าหน้าที่อารักขาพืชเรื่องแผนจัดการที่เหมาะสม แล้วจึงกลับมาใช้ชีวภัณฑ์เพื่อคุมประชากรระยะยาว
• ไม่แยกว่าเป็นแมลงดีหรือแมลงร้าย เชื้อเข้าทำลายแมลงกลุ่มอื่นได้ด้วย จึงควรพ่นเฉพาะจุดที่พบการระบาดและหลีกเลี่ยงช่วงที่ผึ้งออกหาอาหาร

เงื่อนไขความชื้นและเวลาพ่นที่ทำให้เชื้อไม่ตาย

นี่คือหัวใจที่แยกคนที่ใช้แล้วได้ผลกับคนที่ใช้แล้วบอกว่าไม่ได้ผล เพราะสปอร์เป็นสิ่งมีชีวิต ทั้งแสงแดด ความร้อน และความแห้ง ล้วนฆ่ามันได้ก่อนที่มันจะทำงาน

• ความชื้นสัมพัทธ์ ช่วงสปอร์งอกต้องการความชื้นสูง โดยทั่วไปเอกสารส่งเสริมแนะนำให้พ่นในสภาพที่ความชื้นสัมพัทธ์สูงกว่าราว 70-80 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งในทางปฏิบัติคือช่วงหลังพระอาทิตย์ตกและช่วงเช้ามืดที่มีน้ำค้าง ในฤดูแล้งที่อากาศแห้งจัด ควรให้น้ำแปลงก่อนพ่นเพื่อยกความชื้นในทรงพุ่ม
• เวลาพ่น ช่วงเย็นตั้งแต่ราว 16.30 น. เป็นต้นไป หรือเช้ามืดก่อนแดดแรง ห้ามพ่นช่วงสายถึงบ่ายเด็ดขาด เพราะรังสีอัลตราไวโอเลตทำลายสปอร์ได้ภายในเวลาไม่นาน
• อุณหภูมิ เชื้อทำงานได้ดีในช่วงราว 25-30 องศาเซลเซียส เมื่ออุณหภูมิสูงเกินราว 35 องศาเซลเซียส การงอกของสปอร์จะลดลงชัดเจน นี่คือเหตุผลที่ผลลัพธ์ในเดือนเมษายนมักด้อยกว่าในฤดูฝน
• ฝนหลังพ่น ถ้าฝนตกหนักภายในราว 4-6 ชั่วโมงหลังพ่น ให้ถือว่าต้องพ่นซ้ำ เพราะสปอร์ถูกชะออกจากใบก่อนงอกเข้าตัวแมลง
• คุณภาพน้ำที่ผสม ใช้น้ำสะอาดที่ไม่มีคลอรีน ถ้าจำเป็นต้องใช้น้ำประปา ให้พักไว้อย่างน้อยหนึ่งคืน และหลีกเลี่ยงน้ำที่เป็นด่างจัด เพราะทำให้สปอร์เสื่อมสภาพเร็ว
• อายุน้ำเชื้อในถัง ผสมแล้วต้องพ่นให้หมดภายในไม่กี่ชั่วโมงในวันเดียวกัน ห้ามผสมค้างคืนแล้วพ่นเช้าวันรุ่งขึ้น
• ความละเอียดของละออง ต้องพ่นให้ถูกตัวแมลง จึงต้องเปิดใต้ใบและซอกกาบ การพ่นแบบกวาดผ่านเร็ว ๆ บนทรงพุ่มอย่างเดียวมักไม่พอ

อัตราใช้และการเตรียม

สำหรับเชื้อสดที่ขยายบนเมล็ดข้าวเอง แนวทางที่ใช้กันทั่วไปคือขยำเชื้อสดในน้ำสะอาดแล้วกรองเอากากออกก่อนพ่น โดยอัตราส่วนเชื้อสดต่อน้ำที่ระบุในเอกสารส่งเสริมจะแตกต่างกันตามชนิดเชื้อ ชนิดพืช และระดับการระบาด ส่วนการใช้เมตาไรเซียมกับด้วงแรดมะพร้าว วิธีมาตรฐานคือทำกองล่อจากเศษซากพืชผุหรือปุ๋ยหมักแล้วใส่เชื้อลงในกอง คลุกให้ทั่วและรดน้ำให้ชื้นสม่ำเสมอ แล้วคลุมกองด้วยทางมะพร้าวเพื่อรักษาความชื้น

อัตราที่ระบุในคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตรมีการปรับปรุงเป็นระยะ และแตกต่างกันระหว่างเชื้อสดที่ขยายเองกับผลิตภัณฑ์ชีวภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียน ให้ยึดอัตราบนฉลากผลิตภัณฑ์เป็นหลักเสมอเมื่อใช้ของที่ซื้อมา และขอเอกสารคำแนะนำฉบับปัจจุบันจากสำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านอารักขาพืชสำหรับกรณีที่ขยายเชื้อเอง อย่าคาดเดาอัตราเอง เพราะการใช้เข้มข้นเกินไม่ได้เพิ่มผลแต่เพิ่มต้นทุน ส่วนการใช้เจือจางเกินทำให้เชื้อไม่ถึงระดับที่ก่อโรคในแมลงได้

ข้อผิดพลาดที่ทำให้ใช้แล้วไม่ได้ผล

• ผสมรวมถังกับสารป้องกันกำจัดโรคพืช นี่คือสาเหตุอันดับหนึ่ง สารกลุ่มที่ออกฤทธิ์กับเชื้อรา เช่น กลุ่มเบนซิมิดาโซล กลุ่มไดไทโอคาร์บาเมต กลุ่มไตรอะโซล และกลุ่มสโตรบิลูริน ฆ่าบิวเวอเรียและเมตาไรเซียมเช่นเดียวกับที่ฆ่าเชื้อราโรคพืช การผสมรวมถังเท่ากับเทเงินทิ้ง
• ไม่เว้นระยะหลังพ่นสารป้องกันกำจัดโรคพืช แม้ไม่ผสมรวมถัง แต่ถ้าพ่นห่างกันเพียงวันเดียว สารตกค้างบนใบก็ยังฆ่าสปอร์ได้ แนวปฏิบัติที่ปลอดภัยคือเว้นอย่างน้อยราว 7-10 วัน และอ่านฉลากเรื่องระยะตกค้างของสารนั้น ๆ ประกอบ
• พ่นตอนสายหรือบ่าย สปอร์เสียหายจากแสงแดดและความร้อนก่อนจะงอก
• พ่นในวันที่อากาศแห้งจัดโดยไม่ยกความชื้นก่อน เชื้อจะไม่งอก และเกษตรกรจะสรุปผิดว่าเชื้อไม่ดี
• พ่นครั้งเดียวแล้วเลิก เนื่องจากเชื้อไม่ฆ่าไข่ แมลงรุ่นใหม่ที่ฟักออกมาจะกลับมาระบาด ต้องพ่นซ้ำตามรอบ 5-7 วัน อย่างน้อย 2-3 ครั้ง
• ผสมค้างคืน สปอร์เริ่มงอกในถังแล้วตายเพราะไม่มีแมลงให้เข้า
• เก็บเชื้อไว้ในรถกลางแดดหรือในโรงเก็บที่ร้อนจัด ความร้อนสะสมทำให้สปอร์ตายทั้งถุงก่อนถึงแปลง
• ใช้ผิดตัวกับผิดตำแหน่ง เช่น พ่นเมตาไรเซียมบนใบเพื่อหวังคุมเพลี้ยไฟ หรือราดบิวเวอเรียลงกองเศษพืชเพื่อหวังคุมหนอนด้วงแรด ทั้งสองกรณีคือเลือกเครื่องมือผิดงาน
• ใช้สารจับใบที่มีฤทธิ์ฆ่าเชื้อ สารจับใบบางชนิดมีส่วนผสมที่ทำลายสปอร์ ให้สอบถามชนิดที่ใช้ร่วมกับชีวภัณฑ์ได้จากเจ้าหน้าที่ก่อน

แผนการใช้ที่เป็นระบบ ไม่ใช่พ่นเมื่อเห็นแมลง

ชีวภัณฑ์กลุ่มนี้ให้ผลดีที่สุดเมื่อใช้เป็นการควบคุมประชากรตั้งแต่ระดับการระบาดยังต่ำ แผนที่ใช้ได้จริงในแปลงคือ

1. สำรวจแปลงสัปดาห์ละครั้งเป็นอย่างน้อย สุ่มนับจุดกระจายทั่วแปลง บันทึกว่าพบแมลงกี่ตัวต่อยอดหรือต่อกอ เพื่อรู้แนวโน้มก่อนที่จะระบาดหนัก
2. เริ่มพ่นทันทีที่พบระยะแรก ไม่ต้องรอให้ใบไหม้หรือยอดหงิก เพราะเวลาที่เชื้อต้องใช้คือ 3-7 วัน ต้องเผื่อเวลานี้ไว้ในแผน
3. พ่นซ้ำตามรอบ ทุก 5-7 วัน ติดต่อกัน 2-3 ครั้ง แล้วประเมินจากการสำรวจอีกครั้ง
4. ตรวจหาซากแมลงขึ้นรา ในวันที่ 4-7 หลังพ่นครั้งแรก ถ้าพบซากขึ้นราขาวหรือเขียว แปลว่าเชื้อทำงาน ให้เดินแผนต่อ ถ้าไม่พบเลย ให้ทบทวนเรื่องเวลาพ่น ความชื้น และการผสมสารอื่น
5. รักษาสภาพแวดล้อมให้เชื้ออยู่ได้ เช่น คลุมโคนด้วยเศษพืชเพื่อรักษาความชื้นดิน และลดการใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชเท่าที่จำเป็น

ในสวนที่ทำอย่างต่อเนื่องหลายฤดู เชื้อจะสะสมในแปลงจากซากแมลงที่ตายและช่วยกดประชากรศัตรูพืชในระดับพื้นฐานได้ ซึ่งเป็นผลที่ไม่เกิดจากการพ่นครั้งเดียว หากต้องวางแผนรอบการดูแลทั้งฤดู ลองใช้ เครื่องมือวางแผนฟาร์ม จดรอบการสำรวจและรอบการพ่นไว้

ขอเชื้อและซื้ออย่างไรให้ได้ของที่ยังมีชีวิต

• ขอรับเชื้อและเข้าอบรมวิธีขยายเชื้อได้ที่สำนักงานเกษตรอำเภอ ศูนย์จัดการศัตรูพืชชุมชน และศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านอารักขาพืชของกรมส่งเสริมการเกษตร รวมถึงศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรจังหวัดของกรมวิชาการเกษตร ควรโทรสอบถามก่อนเดินทางเพราะเชื้อมีรอบผลิตและอาจหมดสต๊อก
• ถ้าซื้อผลิตภัณฑ์เชิงการค้า ให้เลือกเฉพาะที่มีเลขทะเบียนวัตถุอันตรายจากกรมวิชาการเกษตรบนฉลาก พร้อมระบุชนิดเชื้อ ปริมาณสปอร์ต่อกรัม วันผลิต และวันหมดอายุ
• ตรวจสภาพสินค้าก่อนรับ ถุงเชื้อสดที่มีกลิ่นเหม็นเปรี้ยว มีสีดำหรือสีชมพูปน หรือเปียกแฉะ ให้ปฏิเสธไม่รับ
• ขนกลับโดยไม่วางในรถที่จอดตากแดด และใช้ให้เร็วที่สุดตามอายุที่หน่วยงานหรือฉลากระบุ
• เก็บในที่เย็นและมืดตามคำแนะนำ ห้ามแช่ช่องแข็ง

สรุป

บิวเวอเรียและเมตาไรเซียมกำจัดแมลงได้จริง แต่เป็นเครื่องมือคนละแบบกับสารเคมี ต้องวัดผลด้วยซากแมลงที่ขึ้นราในวันที่สี่ถึงเจ็ด ไม่ใช่ด้วยการล้มทันที และต้องเลือกให้ตรงตำแหน่ง คือบิวเวอเรียสำหรับแมลงปากดูดบนต้นพืช เมตาไรเซียมสำหรับด้วงและหนอนในดินหรือในกองเศษพืช

สามเงื่อนไขที่ตัดสินความสำเร็จคือพ่นช่วงเย็นหรือเช้ามืดเลี่ยงแสงแดด จัดความชื้นให้พอในช่วงสปอร์งอก และห้ามให้เชื้อเจอสารป้องกันกำจัดโรคพืชทั้งในถังและบนใบ อัตราการใช้และคำแนะนำอาจปรับปรุงตามงานวิจัยใหม่ ให้ยึดฉลากผลิตภัณฑ์และเอกสารคำแนะนำฉบับล่าสุดจากหน่วยงานในพื้นที่เป็นหลัก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — คำแนะนำการใช้เชื้อราบิวเวอเรียและเมตาไรเซียมควบคุมแมลงศัตรูพืช และการตรวจสอบทะเบียนวัตถุอันตรายของผลิตภัณฑ์ชีวภัณฑ์
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการผลิตขยายชีวภัณฑ์และการขอรับเชื้อผ่านศูนย์จัดการศัตรูพืชชุมชนและศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านอารักขาพืช
• 📄สำนักงานเกษตรอำเภอและคลินิกพืชของสำนักงานเกษตรจังหวัด — บริการวินิจฉัยศัตรูพืชและคำแนะนำอัตราการใช้ที่เหมาะกับพืชและพื้นที่
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ — ข้อกำหนดเรื่องปัจจัยการผลิตที่ใช้ได้ในระบบการผลิตที่ขอการรับรองมาตรฐาน

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ