โปรแกรมวัคซีนหมูรายย่อยมีอะไรบ้าง ต้องทำตอนไหน

คำตอบเร็ว: โปรแกรมวัคซีนหมูของฟาร์มรายย่อยแบ่งตามกลุ่มสัตว์สามกลุ่ม กลุ่มแรกคือลูกหมูซึ่งเริ่มทำวัคซีนช่วงก่อนถึงหลังหย่านมเมื่อภูมิคุ้มกันจากแม่เริ่มลดลง กลุ่มที่สองคือหมูขุนซึ่งเน้นการกระตุ้นซ้ำให้ครบก่อนเข้าช่วงขุนปลายและต้องนับระยะหยุดยาก่อนส่งขาย และกลุ่มที่สามคือแม่พันธุ์กับพ่อพันธุ์ซึ่งทำตามรอบการผลิต ทั้งช่วงก่อนผสมและช่วงท้ายของการตั้งท้องเพื่อส่งภูมิคุ้มกันผ่านน้ำนมเหลืองไปให้ลูก วัคซีนที่ต้องทำและช่วงอายุที่เหมาะสมต่างกันตามสถานการณ์โรคของแต่ละพื้นที่ จึงต้องให้สำนักงานปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์เป็นผู้กำหนดโปรแกรมจริง และต้องจดบันทึกทุกเข็มที่ฉีดไว้ในสมุดฝูง เพราะบันทึกคือสิ่งเดียวที่ใช้ย้อนหาสาเหตุได้เมื่อฝูงมีปัญหา

คนเลี้ยงหมูรายย่อยหลายรายทำวัคซีนตามที่ร้านขายอาหารสัตว์แนะนำ หรือตามที่เพื่อนบ้านทำ พอเจอโรคระบาดเข้าจริงก็ตอบไม่ได้ว่าฉีดอะไรไปเมื่อไหร่ และตัวไหนได้ครบตัวไหนตกหล่น ปัญหานี้แก้ได้ด้วยสองอย่างเท่านั้น คือมีโปรแกรมที่คนกำหนดคือสัตวแพทย์หรือเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ ไม่ใช่คนขายของ และมีสมุดบันทึกที่จดจริงทุกครั้ง บทความนี้เรียงตามลำดับเวลาของรอบการผลิตจริง เพื่อให้เห็นว่าเข็มไหนต้องทำตอนไหน และห่างกันเท่าไหร่

เข้าใจหลักสามข้อก่อนวางโปรแกรม

• ภูมิคุ้มกันจากแม่เป็นตัวกำหนดว่าจะเริ่มเมื่อไหร่ ลูกหมูได้ภูมิคุ้มกันจากน้ำนมเหลืองในวันแรกของชีวิต ภูมินี้ป้องกันโรคได้ช่วงหนึ่งแต่ก็รบกวนการทำงานของวัคซีนด้วย ถ้าฉีดเร็วเกินไปภูมิจากแม่จะทำให้วัคซีนไม่กระตุ้น ถ้าช้าเกินไปจะมีช่องว่างที่ลูกหมูเสี่ยงติดโรค
• วัคซีนส่วนใหญ่ต้องมีเข็มกระตุ้น การฉีดครั้งเดียวในสัตว์ที่ไม่เคยได้รับวัคซีนชนิดนั้นมาก่อน มักให้ภูมิคุ้มกันไม่นานพอ ระยะห่างระหว่างเข็มแรกกับเข็มกระตุ้นต้องยึดตามเอกสารกำกับของผลิตภัณฑ์นั้น ๆ ซึ่งแต่ละยี่ห้อไม่เท่ากัน
• สถานการณ์โรคในพื้นที่เปลี่ยนโปรแกรมได้ทั้งหมด ฟาร์มในพื้นที่ที่มีการระบาดจะได้รับคำแนะนำต่างจากฟาร์มในพื้นที่ปลอดโรค การลอกโปรแกรมข้ามจังหวัดจึงเสี่ยงทั้งเรื่องทำเกินจำเป็นและทำขาดในจุดที่ควรทำ

อีกเรื่องที่ต้องเข้าใจให้ตรงกันคือ ไม่ใช่ทุกโรคที่มีวัคซีนใช้ได้ในประเทศไทย โรคสำคัญบางโรคของสุกรยังไม่มีวัคซีนที่อนุญาตให้ใช้ทั่วไป การป้องกันจึงต้องอาศัยความปลอดภัยทางชีวภาพเป็นหลัก ทั้งการกักสัตว์ใหม่ การคุมคนและรถเข้าออก การไม่ใช้เศษอาหารที่มีเนื้อสุกรเลี้ยงหมู และการทำความสะอาดคอก สถานะของวัคซีนแต่ละโรคเปลี่ยนแปลงได้ตามประกาศของทางราชการ ให้ตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากกรมปศุสัตว์เสมอ อย่าเชื่อข้อมูลที่ส่งต่อกันในกลุ่มสนทนา

โปรแกรมของลูกหมูและหมูขุน

สำหรับฟาร์มขุนรายย่อย สิ่งที่มักถูกมองข้ามคือความเครียดจากการจัดการรอบ ๆ วันที่ทำวัคซีน การย้ายคอก การคละฝูง การขนส่ง และอากาศร้อนจัดในช่วงบ่าย ล้วนทำให้การตอบสนองต่อวัคซีนแย่ลง ถ้าวิธีเลี้ยงหมูขุนของฟาร์มกำหนดให้ย้ายคอกในสัปดาห์เดียวกับที่ต้องทำวัคซีน ให้เลือกทำวัคซีนก่อนย้ายหรือหลังย้ายไปสองสามวัน ไม่ใช่ทำพร้อมกันในวันเดียว

โปรแกรมของแม่พันธุ์ตามรอบการผลิต

แม่พันธุ์คือจุดที่การทำวัคซีนให้ผลตอบแทนสูงที่สุด เพราะภูมิคุ้มกันที่สร้างขึ้นจะถูกส่งต่อไปยังลูกทั้งครอกผ่านน้ำนมเหลือง การจับจังหวะให้ถูกช่วงของรอบการผลิตจึงสำคัญกว่าการฉีดให้ครบชนิด

ข้อควรระวังที่สำคัญของแม่พันธุ์คือ วัคซีนบางชนิดมีข้อห้ามใช้ในสัตว์ตั้งท้อง และบางชนิดกำหนดช่วงที่ใช้ได้อย่างเฉพาะเจาะจง การตัดสินใจฉีดวัคซีนให้แม่ที่กำลังตั้งท้องจึงต้องอ่านเอกสารกำกับของผลิตภัณฑ์นั้นและยืนยันกับสัตวแพทย์ก่อนเสมอ อย่าอนุมานจากวัคซีนตัวอื่นที่เคยใช้

เทคนิคการฉีดที่ทำให้วัคซีนได้ผลจริง

• ฉีดเข้ากล้ามที่ด้านข้างคอหลังใบหู เป็นตำแหน่งมาตรฐานของสุกร เพราะหลีกเลี่ยงความเสียหายต่อเนื้อส่วนที่มีมูลค่าอย่างสะโพก และลดปัญหาฝีในเนื้อที่ตรวจพบตอนชำแหละ
• เลือกความยาวเข็มให้เหมาะกับขนาดตัว เข็มสั้นเกินไปในหมูตัวใหญ่จะทำให้วัคซีนค้างในชั้นไขมันแทนที่จะเข้ากล้าม ส่วนเข็มยาวเกินไปในลูกหมูก็ทำให้บาดเจ็บ
• เปลี่ยนเข็มตามจำนวนตัวหรือเมื่อเข็มทื่อ การใช้เข็มเดียวทั้งฝูงคือการแจกเชื้อจากตัวหนึ่งไปอีกตัว และเข็มทื่อทำให้เนื้อฉีกและเกิดฝี
• ทำความสะอาดจุดที่จะฉีด ถ้าผิวหนังเปื้อนมูลหรือโคลน ให้เช็ดก่อน ไม่ฉีดทะลุผ่านสิ่งสกปรกเข้าไปในกล้ามเนื้อ
• ล้างกระบอกฉีดด้วยน้ำร้อนแทนน้ำยาฆ่าเชื้อ น้ำยาที่ตกค้างในกระบอกทำลายวัคซีนเชื้อเป็นได้ ให้ยึดวิธีทำความสะอาดตามที่ระบุในเอกสารกำกับ
• เขย่าขวดตามที่ฉลากกำหนดก่อนดูด วัคซีนบางชนิดมีตะกอนของสารเสริมฤทธิ์ที่ต้องผสมให้เข้ากันก่อนใช้
• ทิ้งเข็มใช้แล้วในภาชนะกันแทง ไม่ทิ้งลงถังขยะทั่วไปหรือทิ้งในคอก เพราะเป็นอันตรายต่อทั้งคนและสัตว์

การเก็บวัคซีนระหว่างทาง

วัคซีนสุกรส่วนใหญ่ต้องเก็บในตู้เย็นช่องธรรมดาและห้ามแช่แข็ง โดยเฉพาะวัคซีนเชื้อตายที่มีสารเสริมฤทธิ์ ซึ่งเสียสภาพถาวรเมื่อโดนแช่แข็งแม้เพียงครั้งเดียว ให้ขนส่งด้วยกระติกที่มีน้ำแข็งแต่ไม่ให้ขวดแนบน้ำแข็งโดยตรง มีเทอร์โมมิเตอร์ในตู้เย็นที่เก็บวัคซีน จดอุณหภูมิวันละครั้ง และเก็บขวดไว้ชั้นกลางของตู้ ไม่เก็บที่ฝาประตูซึ่งอุณหภูมิแกว่งมากที่สุด

ขอคำแนะนำจากปศุสัตว์อำเภออย่างไรให้ได้ของจริง

สำนักงานปศุสัตว์อำเภอไม่ได้มีไว้แค่ตอนเกิดโรคระบาด แต่เป็นแหล่งข้อมูลที่รู้สถานการณ์โรคในพื้นที่ดีที่สุดและใช้บริการได้ฟรีหรือด้วยค่าใช้จ่ายตามระเบียบ สิ่งที่ควรทำมีดังนี้

1. ขึ้นทะเบียนเป็นเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์ เพื่อให้ฟาร์มอยู่ในระบบและได้รับข่าวสารเรื่องการรณรงค์และการเฝ้าระวังโรค
2. ขอโปรแกรมวัคซีนที่เหมาะกับพื้นที่และขนาดฝูง แจ้งจำนวนแม่พันธุ์ จำนวนหมูขุน รูปแบบการเลี้ยง และแหล่งที่ซื้อลูกหมูเข้ามา ข้อมูลเหล่านี้เปลี่ยนคำแนะนำได้จริง
3. ถามกำหนดการรณรงค์ฉีดวัคซีนในรอบปีนั้น รอบและเงื่อนไขของแต่ละปีไม่เหมือนกัน การเข้าร่วมรอบรณรงค์ช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายของฟาร์มเล็กได้
4. ขอคำแนะนำเรื่องการเคลื่อนย้ายสัตว์ การเคลื่อนย้ายสุกรข้ามเขตต้องดำเนินการตามระเบียบของทางราชการ ให้สอบถามขั้นตอนและเอกสารที่ต้องใช้ล่วงหน้า
5. แจ้งทันทีเมื่อสัตว์ป่วยหรือตายผิดปกติ กฎหมายว่าด้วยโรคระบาดสัตว์กำหนดหน้าที่ของเจ้าของสัตว์ในการแจ้งเจ้าหน้าที่ การแจ้งเร็วช่วยให้ได้รับความช่วยเหลือและจำกัดความเสียหายในพื้นที่

เรื่องค่าใช้จ่าย ราคาวัคซีนต่อขวดและค่าบริการต่างกันตามชนิด ขนาดบรรจุ และช่วงเวลา บางช่วงมีโครงการสนับสนุนสำหรับเกษตรกรรายย่อยที่ช่วยลดต้นทุนได้ ให้ตรวจสอบราคาปัจจุบันและเงื่อนไขล่าสุดจากกรมปศุสัตว์หรือสำนักงานปศุสัตว์อำเภอก่อนวางงบประมาณ อย่าคำนวณต้นทุนเลี้ยงหมูขุนจากตัวเลขที่ได้ยินต่อ ๆ กันมา

สมุดบันทึกฝูงที่ใช้ได้จริง

สมุดบันทึกไม่ต้องสวย แต่ต้องมีข้อมูลที่ย้อนกลับไปตอบคำถามได้ว่า ใครฉีดอะไร ให้ตัวไหน เมื่อไหร่ และเกิดอะไรขึ้นหลังจากนั้น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในฟาร์มหมูรายย่อย

• ฉีดเข็มแรกแล้วลืมเข็มกระตุ้น ภูมิคุ้มกันที่ได้จึงไม่นานพอ เท่ากับจ่ายค่าวัคซีนไปครึ่งทาง
• ฉีดที่สะโพกเพราะจับง่าย ทำให้เกิดฝีและความเสียหายในเนื้อส่วนที่ขายได้ราคาดีที่สุด
• ใช้เข็มเดียวทั้งคอก เป็นการกระจายเชื้อจากตัวที่ป่วยไปยังตัวที่ยังปกติโดยตรง
• ทำวัคซีนในวันเดียวกับย้ายคอกหรือคละฝูง ความเครียดรวมกันทำให้ตอบสนองต่อวัคซีนแย่ลงและเสี่ยงสูญเสีย
• เก็บวัคซีนในช่องแช่แข็งเพราะคิดว่ายิ่งเย็นยิ่งดี วัคซีนเชื้อตายที่มีสารเสริมฤทธิ์เสียสภาพถาวรเมื่อโดนแช่แข็ง
• ฉีดวัคซีนให้หมูที่กำลังป่วยหรือมีไข้ ต้องให้สัตวแพทย์ประเมินก่อนว่าควรเลื่อนหรือไม่
• ซื้อหมูใหม่เข้าฟาร์มโดยไม่กักและไม่รู้ประวัติวัคซีน เป็นช่องทางนำโรคเข้าฟาร์มที่พบบ่อยที่สุด
• ไม่จดบันทึก เมื่อเกิดปัญหาจึงไม่มีข้อมูลให้สัตวแพทย์วิเคราะห์ และขอการรับรองมาตรฐานฟาร์มไม่ได้

อ่านเรื่องการสังเกตอาการโรคในสัตว์เลี้ยงชนิดอื่นเพิ่มเติมได้ที่หมวดโรคและการดูแล

สรุป

โปรแกรมวัคซีนหมูของรายย่อยวางจากสามกลุ่มสัตว์ คือลูกหมูที่เริ่มเมื่อภูมิจากแม่เริ่มลดลง หมูขุนที่ต้องทำเข็มกระตุ้นให้ครบก่อนเข้าขุนปลายและนับระยะหยุดยาก่อนขาย และแม่พันธุ์ที่ทำตามรอบการผลิตทั้งก่อนผสมและช่วงท้ายของการตั้งท้องเพื่อส่งภูมิผ่านน้ำนมเหลือง ชนิดวัคซีนและช่วงอายุที่เหมาะสมต่างกันตามพื้นที่ จึงต้องให้สัตวแพทย์หรือสำนักงานปศุสัตว์อำเภอเป็นผู้กำหนด สิ่งที่ทำให้โปรแกรมล้มเหลวบ่อยที่สุดคือการลืมเข็มกระตุ้น การเก็บวัคซีนผิดอุณหภูมิ และการไม่จดบันทึก ให้เริ่มจากสมุดฝูงเล่มเดียวที่จดวันที่ ชนิด เลขล็อต ตำแหน่งที่ฉีด และอาการหลังทำ แล้วตรวจสอบคำแนะนำกับเงื่อนไขล่าสุดจากกรมปศุสัตว์ทุกครั้งก่อนเริ่มรอบใหม่

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — คำแนะนำการทำวัคซีนในสุกร การเฝ้าระวังและควบคุมโรคระบาดสัตว์ และการขอรับบริการผ่านสำนักงานปศุสัตว์อำเภอ
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการจัดการฟาร์มปศุสัตว์สำหรับเกษตรกรรายย่อยและช่องทางขอคำปรึกษาจากเจ้าหน้าที่ในพื้นที่
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — มาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มสุกร และข้อกำหนดด้านการบันทึกการใช้ยาและวัคซีน
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) — ข้อมูลต้นทุนการผลิตและราคาสุกรรายเดือนสำหรับใช้ตรวจสอบราคาปัจจุบันก่อนวางแผนการผลิต

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ