น้ำส้มควันไม้ใช้ยังไง ผสมกี่ส่วนถึงไล่แมลงได้จริง

คำตอบเร็ว: น้ำส้มควันไม้ใช้โดยเจือจางกับน้ำก่อนเสมอ และอัตราส่วนต่างกันตามงาน งานพ่นใบเพื่อไล่แมลงใช้ราว 1 ส่วนต่อน้ำ 200-300 ส่วน งานราดดินก่อนปลูกเพื่อไล่แมลงและเชื้อในดินใช้เข้มขึ้นราว 1 ต่อ 20-50 ส่วนงานแช่เมล็ดก่อนเพาะใช้ราว 1 ต่อ 200 แช่ราว 12 ชั่วโมง ต้องพ่นช่วงเช้าก่อนแดดจัดหรือเย็นหลังแดดอ่อน เพราะความเข้มข้นที่เกินราว 1 ต่อ 100 บวกกับแดดแรงทำให้ขอบใบไหม้ภายในหนึ่งถึงสองวัน ข้อจำกัดสำคัญที่ต้องเข้าใจคือมันไล่แมลงไม่ใช่ฆ่าแมลง ฤทธิ์อยู่ได้สั้นและถูกฝนชะล้าง จึงต้องพ่นซ้ำทุก 7-10 วันและพ่นใหม่หลังฝน

น้ำส้มควันไม้เป็นของที่หาได้ง่ายและราคาถูก แต่คนส่วนใหญ่ใช้แล้วบอกว่าไม่ได้ผล ซึ่งเกือบทั้งหมดมาจากสามสาเหตุเดิม คือผสมเข้มเกินจนใบไหม้แล้วเลิกใช้ ผสมจางเกินจนไม่มีกลิ่นพอจะไล่อะไรได้ หรือคาดหวังให้มันฆ่าหนอนที่ระบาดเต็มแปลงไปแล้ว บทความนี้เรียงให้ครบตั้งแต่การเลือกน้ำส้มควันไม้ที่ใช้ได้ อัตราผสมของแต่ละงาน ช่วงเวลาพ่น ไปจนถึงข้อจำกัดที่ต้องยอมรับ เพื่อให้ใช้แล้วเห็นความต่างจริงในแปลง ดูเรื่องโรคและการดูแลพืชประกอบเพื่อวางแผนป้องกันทั้งระบบ

ก่อนผสม ต้องเลือกน้ำส้มควันไม้ที่ใช้ได้ก่อน

น้ำส้มควันไม้ได้จากการควบแน่นควันที่เกิดระหว่างเผาถ่าน ช่วงควันที่เก็บได้คือช่วงที่อุณหภูมิปากปล่องอยู่ราว 80-150 องศาเซลเซียส ซึ่งเป็นช่วงควันสีขาว ถ้าเก็บควันช่วงแรกที่อุณหภูมิต่ำกว่านี้จะได้น้ำที่เจือจางและเน่าง่าย ถ้าเก็บช่วงท้ายที่ร้อนจัดจะได้น้ำมันดินปนมามาก

น้ำที่เก็บได้สด ๆ ยังใช้กับพืชไม่ได้ทันที ต้องตั้งทิ้งไว้ในภาชนะทึบแสง ปากกว้างพอให้ระบายแก๊ส ในที่ร่มและไม่สั่นสะเทือน อย่างน้อยราว 3 เดือน จนแยกชั้นชัดเจนสามชั้น

• ชั้นบน เป็นน้ำมันเบาลอยหน้า สีอ่อน มีกลิ่นฉุนแหลม ตักทิ้ง
• ชั้นกลาง คือน้ำส้มควันไม้ที่ใช้งานได้ สีน้ำตาลใสคล้ายชา ไม่ขุ่น ไม่มีตะกอนแขวนลอย นี่คือส่วนที่ต้องดูดออกมาใช้
• ชั้นล่าง เป็นน้ำมันดินสีดำข้น มีสารกลุ่มพอลิไซคลิกอะโรมาติกไฮโดรคาร์บอนที่ไม่ควรนำไปพ่นพืชที่จะกิน ให้แยกทิ้งหรือนำไปใช้งานทารักษาเนื้อไม้เท่านั้น

วิธีเช็กง่าย ๆ หน้างานคือรินใส่แก้วใสส่องกับแสง ถ้ายังขุ่นเป็นสีโคลนหรือมีคราบดำลอย แปลว่ายังตกตะกอนไม่พอ อย่าเพิ่งเอาไปพ่น และถ้าได้มาเป็นขวดแบ่งจากเพื่อนบ้านโดยไม่รู้ที่มา ให้ถือว่าความเข้มข้นไม่เท่ากับขวดที่เคยใช้ ต้องทดลองกับต้นไม่กี่ต้นก่อนพ่นทั้งแปลงทุกครั้ง เพราะน้ำส้มควันไม้ที่ทำกันเองแต่ละเตาเข้มข้นไม่เท่ากัน ตัวเลขอัตราส่วนทุกตัวในบทความนี้จึงเป็นจุดตั้งต้น ไม่ใช่ค่าตายตัว

อัตราเจือจางตามงาน

หลักจำง่ายคือยิ่งสัมผัสใบและสัมผัสรากโดยตรงยิ่งต้องเจือจางมาก ส่วนงานที่ใช้กับดินเปล่าก่อนปลูกใช้เข้มได้ ตารางนี้รวมอัตราที่ใช้กันทั่วไปในแปลงเกษตรไทยและที่หน่วยงานส่งเสริมมักแนะนำไว้

เครื่องมือตวงที่แนะนำคือกระบอกฉีดยาพลาสติกหรือถ้วยตวงมีขีด เพราะอัตราระดับ 1 ต่อ 200 คือราว 100 มิลลิลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร ซึ่งประมาณด้วยสายตาผิดได้ง่ายเป็นเท่าตัว และเท่าตัวนี่แหละคือเส้นแบ่งระหว่างพ่นแล้วปลอดภัยกับพ่นแล้วใบไหม้

ขั้นตอนผสมและพ่นแบบละเอียด

1. ดูดเฉพาะชั้นกลางของน้ำส้มควันไม้ออกมา อย่าเขย่าถังก่อนดูด เพราะจะทำให้ตะกอนน้ำมันดินฟุ้งขึ้นมาปน
2. เติมน้ำสะอาดลงถังพ่นก่อนประมาณครึ่งถัง แล้วค่อยเทน้ำส้มควันไม้ที่ตวงแล้วลงไป จากนั้นเติมน้ำจนครบ วิธีนี้ช่วยให้ผสมเข้ากันและลดการกัดกร่อนอุปกรณ์จากการเทเข้มข้นลงก้นถัง
3. คนหรือเขย่าให้เข้ากันแล้วใช้ทันทีภายในวันนั้น อย่าผสมทิ้งค้างข้ามคืน
4. ทดสอบกับต้นไม่กี่ต้นที่มุมแปลงก่อน แล้วรอดูขอบใบ 24-48 ชั่วโมง ถ้าไม่พบรอยไหม้จึงพ่นทั้งแปลง ขั้นตอนนี้ข้ามไม่ได้เมื่อเปลี่ยนขวดหรือเปลี่ยนเตาที่ผลิต
5. พ่นให้โดนใต้ใบและซอกยอด ซึ่งเป็นที่เกาะจริงของเพลี้ยอ่อนและไรแดง การพ่นแต่ด้านบนใบคือสาเหตุที่คนบอกว่าพ่นแล้วเพลี้ยไม่หนี
6. บันทึกวันที่พ่น อัตราที่ใช้ และสิ่งที่สังเกตได้ ลงสมุดแปลง เพื่อให้รู้ว่ารอบหน้าควรปรับขึ้นหรือลง

ช่วงเวลาพ่นและความเข้มข้นที่ทำให้ใบไหม้

น้ำส้มควันไม้มีสภาพเป็นกรดอ่อน ค่าความเป็นกรดด่างมักอยู่ราว 3 ซึ่งเป็นตัวการที่ทำให้ใบไหม้เมื่อใช้ผิดเงื่อนไข ปัจจัยที่ทำให้ไหม้ไม่ได้มีแค่ความเข้มข้น แต่เป็นความเข้มข้นบวกกับแดดและอุณหภูมิใบในตอนนั้น

• ช่วงเวลาที่ควรพ่น เช้าก่อนประมาณ 9 โมง หรือเย็นหลังประมาณ 16 นาฬิกาเมื่อแดดอ่อนลงแล้ว ช่วงนี้ปากใบเปิดและละอองยังอยู่บนใบได้นานพอ
• ช่วงที่ห้ามพ่น ระหว่างสายถึงบ่ายที่แดดจัด เพราะน้ำระเหยเร็วจนความเข้มข้นบนผิวใบสูงขึ้นกว่าที่ผสมไว้หลายเท่า นี่คือสาเหตุอันดับหนึ่งของใบไหม้ทั้งที่ผสมตามสูตร
• เลี่ยงช่วงดอกบาน กลิ่นควันไล่ทั้งแมลงศัตรูและแมลงผสมเกสร การพ่นตอนไม้ผลกำลังบานทำให้ติดผลน้อยลง ให้เว้นช่วงบานแล้วค่อยกลับมาพ่นหลังติดผลอ่อน
• เลี่ยงพ่นตอนพืชขาดน้ำ ต้นที่เหี่ยวอยู่แล้วปากใบปิดและเนื้อเยื่อเครียด จะไหม้ง่ายกว่าปกติมาก ให้รดน้ำก่อนแล้วค่อยพ่นในวันถัดไป

เรื่องความเข้มข้น จุดที่เริ่มเสี่ยงคือเข้มกว่าราว 1 ต่อ 100 สำหรับการพ่นใบ โดยเฉพาะกับพืชใบบางอย่างผักสลัด ผักชี ขึ้นฉ่าย คะน้าต้นอ่อน และกล้าที่เพิ่งย้ายลงแปลงไม่เกินหนึ่งสัปดาห์ กลุ่มนี้ควรเริ่มที่ 1 ต่อ 300 ขึ้นไป ส่วนไม้ผลใบหนาอย่างมะม่วง ลำไย ฝรั่ง ทนได้ดีกว่าแต่ก็ไม่ควรเกิน 1 ต่อ 200 ในการพ่นปกติ

อาการที่บอกว่าเข้มเกินไปจะเห็นภายใน 24-48 ชั่วโมง เริ่มจากขอบใบและปลายใบเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแห้งเหมือนถูกลวก ลามเข้าในเป็นรูปตัววี ใบอ่อนที่สุดจะแสดงอาการก่อนใบแก่เสมอ ถ้าเจออาการนี้ให้ฉีดล้างด้วยน้ำเปล่าทันที หยุดพ่นอย่างน้อยสองสัปดาห์ให้ต้นแตกใบใหม่ แล้วกลับมาเริ่มใหม่ที่อัตราจางลงครึ่งหนึ่ง

ข้อควรระวังด้านความปลอดภัยและการผสมกับสารอื่น

• เป็นกรดที่กัดผิวหนังและระคายเคืองตา ต้องใส่ถุงมือ แว่นกันสารเคมี และหน้ากากขณะผสมและพ่น เช่นเดียวกับการใช้สารอื่นในแปลง
• ห้ามผสมกับสารที่มีฤทธิ์เป็นด่าง เช่น ปูนขาว ปูนโดโลไมต์ น้ำปูนใส หรือสารที่ฉลากระบุว่าเป็นด่าง เพราะจะทำปฏิกิริยากันและเสียฤทธิ์ทั้งสองตัว
• อย่าผสมรวมกับสารป้องกันกำจัดศัตรูพืชอื่นในถังเดียวกันโดยไม่ทดสอบก่อน เพราะสภาพกรดอาจทำให้สารบางชนิดสลายตัวหรือตกตะกอน หากจำเป็นให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตรหรืออ่านฉลากผลิตภัณฑ์นั้นโดยละเอียด
• เก็บในภาชนะทึบแสง ปิดฝาหลวม ๆ ในที่ร่ม ห่างมือเด็ก และห้ามใช้ภาชนะโลหะเพราะกรดกัดกร่อน
• ล้างถังพ่นด้วยน้ำสะอาดทุกครั้งหลังใช้ เพราะกรดค้างในปั๊มและหัวฉีดทำให้ยางและซีลเสื่อมเร็ว
• หากทำเกษตรอินทรีย์หรือขอการรับรองการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี ให้ตรวจสอบกับหน่วยตรวจรับรองหรือ มกอช. ก่อนว่าปัจจัยการผลิตชนิดนี้ใช้ได้ภายใต้มาตรฐานที่ขอหรือไม่ และต้องบันทึกการใช้อย่างไร

ข้อจำกัดที่ต้องเข้าใจ ไล่ได้แต่ไม่ฆ่า

นี่คือส่วนที่กำหนดว่าจะใช้แล้วพอใจหรือผิดหวัง น้ำส้มควันไม้ทำงานด้วยกลิ่นและสภาพกรดบนผิวใบ ซึ่งรบกวนการหาที่วางไข่และการเกาะกินของแมลง มันจึงเป็นสารไล่ ไม่ใช่สารที่ฆ่าแมลงที่อยู่ในแปลงแล้ว

ข้อจำกัดอีกข้อที่ควรพูดให้ชัดคือน้ำส้มควันไม้ที่ผลิตกันเองไม่ได้เป็นวัตถุอันตรายทางการเกษตรที่ขึ้นทะเบียนสำหรับใช้กำจัดศัตรูพืช จึงไม่มีฉลากที่ระบุอัตราใช้และระยะปลอดภัยแบบสารขึ้นทะเบียน การใช้จึงต้องอยู่บนฐานของการทดลองในแปลงตัวเองและการสังเกตอย่างมีระบบ ไม่ใช่การยึดตัวเลขจากที่ใดที่หนึ่งแล้วใช้ตายตัว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้น้ำส้มควันไม้ที่ยังไม่ตกตะกอนครบ 3 เดือน มีน้ำมันดินปนทำให้ใบไหม้ง่ายกว่าปกติและทิ้งคราบเหนียวบนผิวใบ
• กะอัตราด้วยสายตา เช่น เทเอาจากปากขวดลงถัง 20 ลิตร ซึ่งมักเกินเป้าไปหลายเท่า ต้องใช้กระบอกตวงจริง
• พ่นตอนแดดจัดเพราะว่างช่วงนั้น เป็นสาเหตุใบไหม้อันดับหนึ่ง ทั้งที่ผสมถูกสูตร
• คิดว่าเข้มกว่าดีกว่า เพิ่มความเข้มข้นเพราะเห็นว่าแมลงยังอยู่ ผลคือใบเสียหายและต้นชะงักโตนานกว่าความเสียหายจากแมลงเสียอีก
• พ่นแต่หลังใบด้านบน แมลงปากดูดอยู่ใต้ใบเป็นหลัก ถ้าละอองไม่ถึงก็เท่ากับไม่ได้พ่น
• ไม่พ่นซ้ำหลังฝน ฤทธิ์ถูกชะล้างไปแล้วแต่ยังนับรอบเดิมอยู่ ทำให้ช่วงว่างระหว่างรอบยาวเกินจนแมลงกลับเข้าแปลง
• ราดดินเข้มข้นลงโคนต้นที่ปลูกอยู่แล้ว อัตราสำหรับราดดินเป็นอัตราสำหรับดินเปล่าก่อนปลูก การราดลงโคนต้นที่มีรากฝอยทำให้รากเสียหายและใบเหลืองตามมา
• ใช้แทนสารกำจัดโรคพืชเมื่อโรคลุกลามแล้ว ทำให้เสียเวลาและปล่อยให้โรคขยายจนเอาไม่อยู่

สรุป

น้ำส้มควันไม้ใช้ได้ผลเมื่อเลือกเฉพาะชั้นกลางที่ตกตะกอนครบราว 3 เดือน ตวงอัตราด้วยกระบอกตวงจริง และเลือกอัตราให้ตรงงาน คือราว 1 ต่อ 200-300 สำหรับพ่นใบไล่แมลง ราว 1 ต่อ 20-50 สำหรับราดดินก่อนปลูก และราว 1 ต่อ 200 สำหรับแช่เมล็ดราว 12 ชั่วโมง ช่วงเวลาพ่นสำคัญพอ ๆ กับอัตรา ให้พ่นเช้าก่อน 9 โมงหรือเย็นหลัง 16 นาฬิกา เพราะพ่นกลางแดดจัดหรือเข้มกว่าราว 1 ต่อ 100 ทำให้ขอบใบไหม้ภายในหนึ่งถึงสองวัน และต้องยอมรับข้อจำกัดว่ามันไล่แมลงไม่ใช่ฆ่าแมลง ฤทธิ์สั้นและถูกฝนชะล้าง จึงต้องพ่นซ้ำเป็นรอบและใช้ร่วมกับมาตรการอื่น ส่วนการใช้ในแปลงที่ขอการรับรองมาตรฐาน ให้ตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดกับหน่วยตรวจรับรองหรือ มกอช. ก่อนทุกครั้ง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — คำแนะนำการจัดการศัตรูพืชแบบผสมผสานและข้อมูลวัตถุอันตรายทางการเกษตรที่ขึ้นทะเบียน
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — แนวทางการผลิตและการใช้น้ำส้มควันไม้ในแปลงเกษตร และการขอคำแนะนำจากสำนักงานเกษตรอำเภอ
• 📄กรมป่าไม้ — ข้อมูลการเผาถ่านและการเก็บน้ำส้มควันไม้จากเตาเผาถ่านอย่างถูกวิธี
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) — ข้อกำหนดการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีและเกษตรอินทรีย์ว่าด้วยปัจจัยการผลิตที่อนุญาตให้ใช้

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ