ไก่หน้าบวม น้ำมูกไหลช่วงหน้าหนาว เป็นหวัดหน้าบวมหรือ CRD

คำตอบเร็ว: ทั้งสองโรคทำให้ไก่มีน้ำมูก น้ำตาไหล และหน้าบวมได้ แต่ต่างกันตรงที่ หวัดหน้าบวม (เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Avibacterium paragallinarum) ระบาดเร็วภายในไม่กี่วัน หน้าบวมชัดจนตาปิด มีน้ำมูกเหนียวกลิ่นเหม็น และไก่ไข่ไข่ลดลงมาก ส่วน CRD (เกิดจากเชื้อมัยโคพลาสมา Mycoplasma gallisepticum) ค่อย ๆ เป็น ไก่มีเสียงครืดคราดในลำคอ ไอ จาม ตาเป็นฟอง หน้าบวมเล็กน้อย และเชื้ออยู่ในฝูงไปตลอด ดูจากอาการอย่างเดียวแยกไม่ได้ชัด และนิวคาสเซิลก็ทำให้หน้าบวมได้ ถ้าไก่ป่วยหลายตัวหรือตายผิดปกติ ให้แจ้งปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์ทันที อย่าซื้อยามาให้เองตามคำบอกต่อ

พอเข้าหน้าหนาว คนเลี้ยงไก่บ้านกับไก่ไข่มักเจอปัญหาเดียวกัน คือเช้าวันหนึ่งไก่หลายตัวหน้าบวม น้ำมูกไหล หลับตาซึม แล้วก็ถามกันว่าเป็นหวัดหน้าบวมหรือ CRD ใช้ยาตัวไหน บทความนี้ช่วยให้แยกสองโรคนี้ออกจากกันได้คร่าว ๆ จากอาการที่เห็นในเล้า บอกสิ่งที่ควรทำทันทีโดยไม่ต้องใช้ยา และบอกว่าเมื่อไรต้องเรียกเจ้าหน้าที่ ส่วนการดูแลสัตว์ทุกชนิดให้ผ่านหน้าหนาว เช่นการกันลมและการให้อาหาร อ่านได้ที่ ดูแลปศุสัตว์ช่วงอากาศหนาว

ทำไมหน้าหนาวไก่ถึงเป็นหวัดกันเยอะ

บทความวิชาการของสถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ กรมปศุสัตว์ ระบุว่าโรคหวัดหน้าบวมมักถูกกระตุ้นด้วยความเครียด เช่นสภาพอากาศเปลี่ยนแปลง ฝนตก อากาศร้อน หรือความชื้นสูง ส่วนคู่มือสัตวแพทย์ MSD ระบุว่าอาการของ CRD จะรุนแรงขึ้นเมื่ออากาศเย็น อากาศในโรงเรือนไม่ดี และไก่อยู่กันแน่น

ปีนี้กรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าฤดูหนาวของประเทศไทยตอนบนจะเริ่มราวสัปดาห์ที่ 3 ของเดือนตุลาคม 2569 ช่วงที่หนาวที่สุดคือปลายธันวาคม 2569 ถึงต้นกุมภาพันธ์ 2570 และภาคเหนือตอนบนกับภาคอีสานตอนบนอาจมีอุณหภูมิต่ำสุด 10–12 องศาเซลเซียส (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ช่วงต้นหนาวที่อากาศกลางวันกับกลางคืนต่างกันมาก เป็นช่วงที่คนเลี้ยงชอบปิดเล้าแน่นเพื่อกันลม แต่ถ้าปิดจนแอมโมเนียจากมูลไก่สะสม ทางเดินหายใจของไก่จะระคายเคือง และเชื้อเข้าไปได้ง่ายขึ้น

เทียบอาการ: หวัดหน้าบวมกับ CRD

ข้อมูลในตารางมาจากบทความของสถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ กรมปศุสัตว์ และคู่มือสัตวแพทย์ MSD สิ่งที่ต้องรู้อีกข้อคือสองโรคนี้มักมาด้วยกัน กรมปศุสัตว์ระบุว่าถ้าหวัดหน้าบวมมีเชื้อมัยโคพลาสมาหรือโรคหลอดลมอักเสบติดต่อ (IB) ร่วมด้วย อาการจะรุนแรงและตายมากขึ้น ส่วนคู่มือ MSD ระบุว่าหวัดหน้าบวมจะป่วยนานกว่าปกติถ้ามีเชื้อมัยโคพลาสมาร่วม เล้าที่ไก่ป่วยลากยาวหลายสัปดาห์จึงอาจมีทั้งสองเชื้อ

ระวังโรคที่อาการคล้ายแต่อันตรายกว่า

ก่อนจะสรุปว่าเป็นหวัดธรรมดา ต้องนึกถึงโรคนิวคาสเซิลไว้ด้วย หน้าความรู้ของสถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติระบุว่านิวคาสเซิลก็ทำให้รอบตาและคอบวม มีอาการทางเดินหายใจได้ แต่มักมีอาการทางประสาทร่วมด้วย ถ่ายเป็นสีเขียว และป่วยกันทั้งฝูงตั้งแต่ราว 60% ขึ้นไปจนถึงทั้งฝูง ส่วนโรคไข้หวัดนกเป็นอีกโรคที่ต้องแยกให้ออก อ่านอาการเพิ่มที่ ไข้หวัดนกในไก่บ้านหลังบ้าน และ อาการไข้หวัดนกในไก่ไข่

ถ้าพบว่ามีไก่ตายหลายตัวในเวลาสั้น ๆ หรือมีอาการทางประสาท อย่ารอดูอาการต่อ กรมปศุสัตว์ขอให้แจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ในพื้นที่ทันทีเมื่อพบสัตว์ป่วยหรือตายผิดปกติ ห้ามชำแหละ ขาย แจกจ่าย หรือนำไปกิน แจ้งได้ที่ปศุสัตว์อำเภอ สายด่วนกรมปศุสัตว์ 063 225 6888 ซึ่งเปิดตลอด 24 ชั่วโมง หรือผ่านแอปพลิเคชัน DLD 4.0 (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ตรวจสอบช่องทางล่าสุดกับกรมปศุสัตว์อีกครั้ง)

สิ่งที่ทำได้ทันทีเมื่อเห็นไก่หน้าบวม

1. แยกตัวป่วยออกจากฝูง

หวัดหน้าบวมแพร่ทางละอองและน้ำดื่ม ให้แยกไก่ที่หน้าบวมหรือมีน้ำมูกไปไว้คอกต่างหาก มีภาชนะน้ำและอาหารแยก และให้คนที่ดูแลตัวป่วยเข้าหลังสุดหลังดูแลไก่ดีแล้ว อย่าเดินกลับไปมาระหว่างคอก

2. ล้างภาชนะน้ำทุกวัน

รางน้ำที่มีน้ำมูกไก่ป่วยปนอยู่เป็นทางแพร่เชื้อหลักของหวัดหน้าบวม ให้ล้างและเปลี่ยนน้ำใหม่ทุกวัน ถ้ามีหลายรางในเล้า ให้ล้างทุกราง ไม่ใช่เฉพาะรางในคอกป่วย

3. กันลม แต่ต้องให้อากาศถ่ายเท

คู่มือ MSD ระบุว่าอากาศในเล้าที่ไม่ดีทำให้ CRD รุนแรงขึ้น วิธีที่ใช้ได้คือกันลมด้านที่ลมหนาวพัดเข้า ซึ่งในหน้าหนาวมักเป็นด้านเหนือและตะวันออกเฉียงเหนือ ใช้ม่านผ้าใบหรือกระสอบที่ม้วนขึ้นลงได้ และเปิดช่องด้านบนให้อากาศระบายออก ถ้าเข้าไปในเล้าตอนเช้าแล้วได้กลิ่นแอมโมเนียฉุนจนแสบตา แปลว่าอากาศไม่พอ ให้เปลี่ยนวัสดุรองพื้นที่เปียกออก

4. ลดความหนาแน่น

ไก่ที่อยู่แน่นเกินจะเครียดและติดเชื้อง่ายกว่า ถ้าเล้าคับ ให้แบ่งไก่ออกเป็นหลายคอก หรือขายรุ่นที่ได้ขนาดแล้วออกก่อน

5. อย่าซื้อไก่ใหม่เข้าฝูงช่วงนี้

กรมปศุสัตว์ระบุว่าไก่ที่หายจากหวัดหน้าบวมยังปล่อยเชื้อได้นานกว่า 4 เดือน ส่วนคู่มือ MSD ระบุว่าการคุมโรคหวัดหน้าบวมทำได้ดีที่สุดด้วยการเลี้ยงเข้าพร้อมกันออกพร้อมกันทั้งรุ่น เพราะไก่พาหะคือแหล่งเชื้อหลัก ไก่ที่ซื้อจากตลาดนัดหรือแลกจากเพื่อนบ้าน หน้าตาอาจดูปกติ แต่เป็นพาหะได้ ถ้าจำเป็นต้องซื้อ ให้แยกเลี้ยงไว้ดูอาการก่อน ส่วนลูกไก่ คู่มือ MSD แนะนำให้ซื้อจากฟาร์มพ่อแม่พันธุ์ที่ปลอดเชื้อมัยโคพลาสมา

เรื่องยาและวัคซีน: ทำไมต้องผ่านสัตวแพทย์

บทความนี้จะไม่บอกชื่อยาหรือขนาดยา เพราะมีเหตุผลที่ต้องให้สัตวแพทย์ตัดสินใจ

• อาการของสองโรคนี้คล้ายกัน และคล้ายนิวคาสเซิลกับไข้หวัดนกด้วย ถ้าวินิจฉัยผิด ยาที่ให้ก็ไม่ได้ผล และอาจทำให้แจ้งโรคร้ายแรงช้าเกินไป
• คู่มือ MSD ระบุว่ายาต้านจุลชีพลดอาการของ CRD ได้ แต่ไม่กำจัดเชื้อให้หมดจากฝูง การยืนยันโรคต้องใช้การตรวจ PCR หรือการตรวจทางซีรัมวิทยา
• ไก่ไข่และไก่เนื้อที่ได้รับยาต้องหยุดยาให้พ้นระยะก่อนเก็บไข่หรือส่งขาย ซึ่งแตกต่างกันไปตามตัวยา สัตวแพทย์จะบอกได้

เรื่องวัคซีนหวัดหน้าบวม คู่มือ MSD ระบุว่าต้องใช้วัคซีนที่ตรงกับซีโรวาร์ของเชื้อในพื้นที่ เพราะซีโรวาร์ A, B และ C ป้องกันข้ามกันไม่ได้ บทความของกรมปศุสัตว์รายงานว่าเชื้อที่แยกได้ในไทยช่วงปี 2545–2555 เป็นซีโรวาร์ A ราว 50% B ราว 25% และ C ราว 25% ณ ต.ค. 2569 ผู้เขียนยังไม่พบประกาศจากกรมปศุสัตว์ที่ระบุโปรแกรมวัคซีนหวัดหน้าบวมสำหรับไก่บ้านรายย่อย จึงควรสอบถามปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์ก่อนตัดสินใจทำวัคซีน

ส่วนวัคซีนนิวคาสเซิลที่ควรทำอยู่แล้ว หน้าความรู้ของสถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติให้โปรแกรมสำหรับไก่พื้นเมืองและไก่ไข่ไว้ว่า ทำวัคซีนเชื้อเป็นสายพันธุ์ลาโซตาเมื่ออายุ 7–10 วัน 3 สัปดาห์ 8 สัปดาห์ และ 16 สัปดาห์ จากนั้นทำซ้ำทุก 6–8 สัปดาห์ และแนะนำให้ใช้วัคซีนเชื้อตายในฝูงที่มีปัญหาเชื้อมัยโคพลาสมา เรื่องนี้สำคัญกับเล้าที่เป็น CRD อยู่ ควรปรึกษาเจ้าหน้าที่ก่อนเลือกชนิดวัคซีน

เมื่อไรต้องเรียกปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์

• ไก่ตายหลายตัวภายใน 1–2 วัน หรือตายโดยไม่มีอาการนำ
• มีอาการทางประสาท หรือถ่ายเป็นสีเขียว ซึ่งเข้าได้กับนิวคาสเซิล
• ไก่ในฝูงป่วยพร้อมกันเกือบทั้งหมดในเวลาไม่กี่วัน
• ไข่ลดลงเร็วมากจนผิดสังเกต หรือไก่ป่วยลากยาวเกิน 2–3 สัปดาห์
• ต้องการยืนยันว่าเป็นโรคอะไร ก่อนจะลงทุนทำวัคซีนหรือใช้ยา

ตอนแจ้ง ให้เตรียมข้อมูลเหล่านี้ไว้ ได้แก่จำนวนไก่ทั้งหมด จำนวนที่ป่วยและตาย อาการเริ่มเมื่อไร มีไก่ใหม่เข้ามาเมื่อไร และเคยทำวัคซีนอะไรมาแล้วบ้าง ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้เจ้าหน้าที่ตัดสินใจได้เร็วขึ้น

ข้อผิดพลาดที่คนเลี้ยงไก่ทำบ่อย

• ซื้อยามาละลายน้ำให้ทั้งเล้าตามคำบอกต่อ พอไก่ดีขึ้นก็หยุดยา แล้วไม่นานก็กลับมาเป็นอีก เพราะ CRD ไม่หายขาดด้วยยา และเชื้อหวัดหน้าบวมยังอยู่ในตัวไก่พาหะ
• ปิดเล้าทึบทั้งคืน เพราะกลัวไก่หนาว จนแอมโมเนียสะสมและไก่ป่วยหนักกว่าเดิม
• เอาไก่ป่วยที่หายแล้วกลับเข้าฝูงใหม่ หรือเอาไปแลกหรือขาย ทำให้เชื้อแพร่ไปฟาร์มอื่น
• ชำแหละไก่ที่ตายผิดปกติกินเอง ซึ่งกรมปศุสัตว์ห้ามไว้ เพราะอาจเป็นโรคร้ายแรงที่ติดต่อถึงคนได้
• ใช้รางน้ำร่วมกันทั้งเล้า และไม่ล้างเลยในช่วงที่มีไก่ป่วย

สรุป

ไก่หน้าบวมน้ำมูกไหลในหน้าหนาวอาจเป็นหวัดหน้าบวม CRD หรือทั้งสองโรคพร้อมกัน หวัดหน้าบวมมาเร็ว หน้าบวมชัด ไข่ลดมาก ส่วน CRD มาช้า มีเสียงครืดคราด และเชื้ออยู่ในฝูงไปตลอด สิ่งที่ทำได้ทันทีคือแยกตัวป่วย ล้างรางน้ำทุกวัน กันลมแต่ให้อากาศถ่ายเท ลดความหนาแน่น และงดนำไก่ใหม่เข้าฝูง เรื่องยาและวัคซีนให้ผ่านสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอ และถ้ามีไก่ตายผิดปกติหรือมีอาการทางประสาท ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ทันที เพราะอาจเป็นนิวคาสเซิลหรือไข้หวัดนก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ กรมปศุสัตว์ — วารสาร eJournal ปีที่ 8 ฉบับที่ 2 บทความโรคหวัดหน้าบวมในไก่ (https://niah.dld.go.th/images/niah/eJournal/v8/v08n2t06.pdf)
• 📄สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ กรมปศุสัตว์ — ความรู้เรื่องโรคนิวคาสเซิลและโปรแกรมวัคซีน (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/poultry/newcastle-diseas)
• 📄MSD Veterinary Manual — Infectious Coryza in Chickens (https://www.msdvetmanual.com/poultry/infectious-coryza/infectious-coryza-in-chickens)
• 📄MSD Veterinary Manual — Mycoplasma gallisepticum Infection in Poultry (https://www.msdvetmanual.com/poultry/mycoplasmosis/mycoplasma-gallisepticum-infection-in-poultry)
• 📄ไทยรัฐ อ้างอิงกรมปศุสัตว์ — ช่องทางแจ้งสัตว์ป่วยตายผิดปกติ 6 พ.ค. 2568 (https://www.thairath.co.th/agriculture/agricultural-policy/2856762)
• 📄แนวหน้า อ้างอิงกรมอุตุนิยมวิทยา — คาดหมายฤดูหนาวปี 2569 (https://www.naewna.com/n/?p=113925)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ