ฉลากสินค้าเกษตรแปรรูปต้องมีข้อความอะไรบ้างถึงขายได้ถูกกฎหมาย

คำตอบเร็ว: ฉลากสินค้าเกษตรแปรรูปที่บรรจุพร้อมขายต้องแสดงข้อความภาษาไทยตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 367) พ.ศ. 2557 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ ซึ่งออกตามพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และบังคับใช้โดยสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา หรือ อย. รายการที่ขาดไม่ได้คือ ชื่ออาหาร เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย. ชื่อและที่ตั้งผู้ผลิต ปริมาณสุทธิ ส่วนประกอบสำคัญเป็นร้อยละ วัตถุเจือปนอาหาร ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร และวันเดือนปีที่ผลิตหรือหมดอายุ ส่วนผลผลิตสดที่ไม่ผ่านการแปรรูปมักไม่ต้องขอเลขสารบบอาหาร แต่ยังต้องแสดงข้อมูลผู้ผลิตและปริมาณสุทธิ ควรยืนยันสถานะสินค้าของตัวเองกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดก่อนสั่งพิมพ์ฉลาก

ปัญหาที่เจอซ้ำ ๆ กับกลุ่มวิสาหกิจชุมชนคือ ทำกล้วยตาก น้ำพริก มะม่วงกวน หรือข้าวเกรียบออกมาได้ดี ขายหน้าตลาดนัดและออนไลน์ได้ทั้งปี พอจะเข้าร้านโมเดิร์นเทรด เข้าโครงการของจังหวัด หรือส่งขายแพลตฟอร์มออนไลน์ใหญ่ ๆ กลับติดเรื่องเดียวคือฉลากไม่ผ่าน บางกลุ่มพิมพ์สติกเกอร์ไปแล้วห้าพันดวงจึงรู้ว่าต้องแก้ ทั้งที่ต้นทุนการทำให้ถูกตั้งแต่แรกแทบไม่ต่างกัน บทความนี้เจาะเฉพาะเรื่องข้อความบนฉลากและเงื่อนไขเลข อย. ไม่ใช่เรื่องการออกแบบกราฟิกหรือการตั้งราคา

กฎหมายที่ใช้ และใครเป็นผู้อนุญาต

กฎหมายแม่บทคือ พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 ส่วนรายละเอียดว่าฉลากต้องมีข้อความอะไรบ้างอยู่ใน ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 367) พ.ศ. 2557 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ ซึ่งมีประกาศฉบับหลังแก้ไขเพิ่มเติมในบางส่วน โดยเฉพาะเรื่องการแสดงข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหารตามประกาศฉบับที่ 383 พ.ศ. 2560

หน่วยงานที่บังคับใช้คือ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) กระทรวงสาธารณสุข แต่สำหรับผู้ผลิตรายย่อยในต่างจังหวัด จุดที่ต้องไปติดต่อจริงคือ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด (สสจ.) ของจังหวัดที่สถานที่ผลิตตั้งอยู่ ซึ่งได้รับมอบอำนาจให้พิจารณาอนุญาตแทน ไม่ต้องเดินทางไป อย. ที่จังหวัดนนทบุรี

ข้อมูลในบทความนี้อ้างอิงกรอบของประกาศฉบับที่ 367 ปี 2557 และฉบับแก้ไขเพิ่มเติมปี 2560 ซึ่งเป็นชุดที่ใช้อยู่ ณ วันเขียน ประกาศกระทรวงสาธารณสุขด้านอาหารมีการออกและแก้ไขค่อนข้างบ่อย ก่อนสั่งพิมพ์ฉลากจำนวนมาก ให้นำแบบร่างฉลากไปให้เจ้าหน้าที่กลุ่มงานคุ้มครองผู้บริโภคของ สสจ. ตรวจก่อนทุกครั้ง ขั้นตอนนี้ไม่มีค่าใช้จ่ายและประหยัดเงินได้มากที่สุด

ข้อความบังคับบนฉลาก มีอะไรบ้าง

ฉลากต้องเป็นภาษาไทย อ่านได้ชัดเจน สีตัวอักษรตัดกับสีพื้น และความสูงของตัวอักษรต้องไม่น้อยกว่า 2 มิลลิเมตร ข้อความที่ต้องมีสำหรับอาหารแปรรูปที่บรรจุพร้อมจำหน่าย

1. ชื่ออาหาร ต้องบอกชนิดของอาหารตามความจริง ถ้าชื่อการค้าไม่สื่อว่าเป็นอาหารอะไร ต้องมีชื่อชนิดอาหารกำกับ เช่น ชื่อการค้า "แม่ศรี" ต้องตามด้วย "น้ำพริกเผา"
2. เลขสารบบอาหาร เลข 13 หลักแสดงในกรอบเครื่องหมาย อย. แบ่งเป็น 5 กลุ่ม บอกจังหวัดที่ตั้งสถานที่ผลิต หน่วยงานที่อนุญาต เลขสถานที่ผลิต ประเภทอาหาร และลำดับที่ของอาหารรายการนั้น
3. ชื่อและที่ตั้งของผู้ผลิต หรือผู้แบ่งบรรจุ ระบุที่อยู่ระดับเลขที่ ตำบล อำเภอ จังหวัด กรณีนำเข้าต้องระบุชื่อผู้นำเข้าและประเทศผู้ผลิต
4. ปริมาณสุทธิ ในระบบเมตริก เป็นกรัม กิโลกรัม มิลลิลิตร หรือลิตร สำหรับอาหารที่มีของแข็งแช่ในของเหลว เช่น ผลไม้ในน้ำเชื่อมหรือหน่อไม้ดอง ต้องแสดงน้ำหนักเนื้ออาหารด้วย ไม่ใช่แสดงเฉพาะน้ำหนักรวม
5. ส่วนประกอบที่สำคัญเป็นร้อยละของน้ำหนัก เรียงลำดับจากมากไปน้อย เช่น มะม่วง 70% น้ำตาลทราย 25% น้ำ 5% ตัวเลขนี้ต้องมาจากสูตรการผลิตจริง ไม่ใช่ประมาณเอา
6. ข้อมูลวัตถุเจือปนอาหาร ถ้ามีการใช้ ต้องแสดงชื่อกลุ่มหน้าที่ตามด้วยชื่อเฉพาะหรือรหัสตัวเลขสากล เช่น วัตถุกันเสีย วัตถุที่ให้ความหวานแทนน้ำตาล สีสังเคราะห์ พร้อมข้อความกำกับ เช่น "ใช้วัตถุกันเสีย" "เจือสีสังเคราะห์" "แต่งกลิ่นเลียนธรรมชาติ"
7. ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร แสดงเป็นข้อความ เช่น "ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร: มีถั่วลิสง" หรือกรณีผลิตในสายการผลิตเดียวกับสารก่อภูมิแพ้อื่นให้ใช้ข้อความในลักษณะ "อาจมี..." กลุ่มที่ต้องระวังในสินค้าเกษตรแปรรูปไทย ได้แก่ ถั่วลิสง ถั่วเหลือง งา นม ไข่ กุ้งและสัตว์น้ำเปลือกแข็ง ปลา และผลิตภัณฑ์ที่มีกลูเตนจากข้าวสาลี น้ำพริกกุ้งแห้ง น้ำพริกปลาร้า และขนมที่ใช้ถั่วเป็นส่วนผสม เป็นสามกลุ่มที่มักตกหล่นข้อนี้
8. วันเดือนปีที่ผลิตและหมดอายุ อาหารที่เก็บได้ไม่เกิน 90 วัน ต้องแสดงทั้งวันเดือนปีที่ผลิต และวันเดือนปีที่หมดอายุหรือควรบริโภคก่อน ส่วนอาหารที่เก็บได้เกิน 90 วัน มีทางเลือกในการแสดงตามที่ประกาศกำหนด ให้ใช้คำว่า "ผลิต" "หมดอายุ" หรือ "ควรบริโภคก่อน" นำหน้าวันที่ทุกครั้ง อย่าพิมพ์ตัวเลขลอย ๆ
9. คำแนะนำในการเก็บรักษา เมื่อจำเป็น เช่น "เก็บในตู้เย็นอุณหภูมิไม่เกิน 4 องศาเซลเซียส" หรือ "เก็บในที่แห้ง หลีกเลี่ยงแสงแดด" และวิธีปรุงหรือวิธีใช้ ถ้าผู้บริโภคต้องทำก่อนกิน
10. คำเตือน ตามที่กฎหมายกำหนดสำหรับอาหารบางประเภทโดยเฉพาะ ให้ถามเจ้าหน้าที่ว่าสินค้าของเราต้องมีหรือไม่

เมื่อไรต้องมีเลข อย. และเมื่อไรได้รับยกเว้น

หลักคิดง่าย ๆ คือ ยิ่งแปรรูปมากและยิ่งบรรจุปิดสนิทพร้อมขายไกลจากที่ผลิต ยิ่งต้องเข้าระบบ ตารางนี้ช่วยให้เห็นภาพว่าสินค้าของเราอยู่ตรงไหน

ส่วนเรื่องสถานที่ผลิต กฎหมายแยกเป็นสองแบบ ถ้าใช้เครื่องจักรที่มีกำลังรวมตั้งแต่ 5 แรงม้าขึ้นไป หรือมีคนงานตั้งแต่ 7 คนขึ้นไป จะเข้าข่ายโรงงานและต้องขอใบอนุญาตผลิตอาหาร ถ้าต่ำกว่านั้นถือเป็นสถานที่ผลิตอาหารที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน ซึ่งเป็นกลุ่มที่วิสาหกิจชุมชนส่วนใหญ่อยู่ ต้องยื่นขอเลขสถานที่ผลิตและแจ้งรายละเอียดอาหารแต่ละรายการกับ สสจ. โดยสถานที่ผลิตต้องผ่านเกณฑ์สุขลักษณะที่กำหนด เช่น แยกพื้นที่ผลิตออกจากที่พักอาศัย พื้นผนังทำความสะอาดได้ มีอ่างล้างมือ มีการป้องกันสัตว์และแมลง และมีบันทึกการผลิต

กรณีที่มักได้รับการผ่อนปรนคือ อาหารที่ผู้ผลิตทำและขายตรงต่อผู้บริโภค ณ สถานที่ผลิตเอง เช่น ร้านที่ทอดกล้วยขายหน้าร้านของตัวเอง ซึ่งมีเงื่อนไขเฉพาะและไม่ครอบคลุมการฝากขายหรือขายออนไลน์ ทันทีที่สินค้าถูกส่งไปขายที่อื่น เงื่อนไขเปลี่ยนทันที ดังนั้นก่อนตัดสินใจว่าเข้าข่ายยกเว้น ให้ถามเจ้าหน้าที่ สสจ. เป็นรายกรณี อย่าอนุมานเอง

ข้อความโฆษณาที่ห้ามใช้บนฉลาก

พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 ห้ามการแสดงข้อความคุณประโยชน์ คุณภาพ หรือสรรพคุณของอาหารอันเป็นเท็จหรือเป็นการหลอกลวงให้เกิดความหลงเชื่อโดยไม่สมควร และการโฆษณาคุณประโยชน์บางลักษณะต้องได้รับอนุญาตจาก อย. ก่อน กลุ่มข้อความที่ทำให้สินค้าเกษตรแปรรูปถูกสั่งแก้ฉลากบ่อยที่สุด

• ข้อความที่สื่อว่าเป็นยาหรือรักษาโรค เช่น รักษา บำบัด บรรเทา ป้องกันโรค ลดความดัน ลดน้ำตาลในเลือด ต้านมะเร็ง ขับสารพิษ บำรุงตับ อาหารไม่ใช่ยา จึงอ้างแบบนี้บนฉลากไม่ได้
• คำรับรองผลแบบเด็ดขาดและคำสัมบูรณ์ เช่น ปลอดภัยร้อยเปอร์เซ็นต์ ไม่มีสารตกค้างแน่นอน กินแล้วผอมชัวร์ ดีที่สุดในประเทศไทย ข้อความกลุ่มนี้พิสูจน์ไม่ได้และเข้าข่ายหลอกลวง
• คำว่าออร์แกนิกหรือเกษตรอินทรีย์ ใช้ได้ต่อเมื่อได้รับการรับรองตามมาตรฐานเกษตรอินทรีย์จากหน่วยรับรองจริง เช่น การรับรองตามมาตรฐานสินค้าเกษตรของ มกอช. หรือระบบ Organic Thailand ของกรมวิชาการเกษตร และต้องแสดงชื่อหน่วยรับรองกับเลขที่การรับรอง
• คำว่าปลอดสารพิษหรือไร้สารเคมี ที่ไม่มีผลตรวจวิเคราะห์หรือการรับรองรองรับ ถ้าผ่านการรับรอง GAP ให้ระบุว่าได้รับการรับรอง GAP ตามความเป็นจริงแทน
• การแสดงตราสัญลักษณ์หรือรางวัลที่ไม่ได้รับจริง รวมถึงการใส่เครื่องหมาย อย. ทั้งที่ยังไม่ได้รับเลขสารบบอาหาร ซึ่งเป็นความผิดชัดเจน
• การกล่าวอ้างทางโภชนาการโดยไม่มีผลวิเคราะห์ เช่น ไขมันต่ำ น้ำตาลน้อย สูงด้วยใยอาหาร ข้อความกลุ่มนี้มีเกณฑ์ตัวเลขกำกับตามประกาศเรื่องฉลากโภชนาการ และต้องมีผลวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการรองรับ

สิ่งที่ใช้ได้และช่วยขายได้จริงคือข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น ระบุแหล่งวัตถุดิบและอำเภอที่ปลูก สัดส่วนวัตถุดิบหลักที่สูงกว่าคู่แข่ง กรรมวิธีที่ต่างจริง เช่น ตากแดดธรรมชาติ 3 วัน หรือหมัก 6 เดือน และการรับรองที่มีอยู่จริงพร้อมเลขที่ใบรับรอง ข้อความแบบนี้ไม่ผิดกฎหมายและสื่อสารคุณค่าได้ตรงกว่าคำโฆษณาเกินจริง ใครกำลังตั้งราคาสินค้าแปรรูปใหม่ ลองคำนวณจากต้นทุนจริงด้วย เครื่องคำนวณราคาขายขั้นต่ำ ก่อนพิมพ์ฉลากที่มีราคาติดอยู่

ขั้นตอนตั้งแต่ศูนย์จนได้ฉลากที่ขายได้

1. ติดต่อกลุ่มงานคุ้มครองผู้บริโภคของ สสจ. ในจังหวัดที่ตั้งสถานที่ผลิต แจ้งว่าจะผลิตอาหารชนิดใด กรรมวิธีอย่างไร เพื่อให้เจ้าหน้าที่จัดประเภทอาหารให้ถูกต้องก่อน
2. ปรับสถานที่ผลิตให้ผ่านเกณฑ์สุขลักษณะ แล้วยื่นขอเลขสถานที่ผลิต เจ้าหน้าที่จะนัดตรวจสถานที่จริง
3. ยื่นรายละเอียดอาหารแต่ละรายการ พร้อมสูตรส่วนประกอบเป็นร้อยละ กรรมวิธีการผลิต ชนิดภาชนะบรรจุ และอายุการเก็บที่กำหนด
4. เมื่อได้รับเลขสารบบอาหารแล้ว จัดทำร่างฉลากให้ครบทุกรายการ แล้วส่งให้เจ้าหน้าที่ตรวจก่อนสั่งพิมพ์
5. สั่งพิมพ์ฉลาก โดยเผื่อพื้นที่สำหรับพิมพ์วันผลิตและวันหมดอายุด้วยหมึกหรือเครื่องพิมพ์วันที่แยกต่างหาก
6. เก็บบันทึกการผลิตทุกล็อต ทั้งวันที่ผลิต ปริมาณ ผู้ผลิต และวัตถุดิบที่ใช้ เพื่อให้ตามกลับได้เมื่อมีปัญหาเรื่องคุณภาพ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• พิมพ์ฉลากจำนวนมากก่อนให้เจ้าหน้าที่ตรวจ เป็นความเสียหายที่แพงที่สุดและป้องกันได้ฟรี ให้ส่งไฟล์ร่างไปให้ สสจ. ดูก่อนเสมอ
• ไม่แสดงน้ำหนักเนื้ออาหารในสินค้าที่มีน้ำ เช่น หน่อไม้ดอง ผลไม้ในน้ำเชื่อม ทำให้ผู้บริโภคเข้าใจผิดเรื่องปริมาณและถูกสั่งแก้
• ลืมข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร โดยเฉพาะสินค้าที่มีถั่วลิสง งา กุ้งแห้ง หรือผลิตในครัวเดียวกับสินค้าที่มีสารก่อภูมิแพ้
• พิมพ์วันที่แบบตัวเลขลอย ๆ โดยไม่มีคำว่าผลิตหรือหมดอายุกำกับ ทำให้ตีความไม่ได้ว่าเป็นวันใด
• ใส่ส่วนประกอบโดยไม่ระบุร้อยละ หรือระบุตัวเลขที่ไม่ตรงกับสูตรที่ยื่นไว้ ซึ่งตรวจสอบย้อนได้จากเอกสารที่ยื่นกับ สสจ.
• ใช้คำโฆษณาสรรพคุณเพื่อให้ขายดีขึ้น เช่น ช่วยลดน้ำหนัก บำรุงสายตา ซึ่งเป็นกลุ่มคำที่ถูกดำเนินการมากที่สุด
• เปลี่ยนสูตรหรือขนาดบรรจุแล้วไม่แจ้ง การเปลี่ยนส่วนประกอบสำคัญ ภาชนะบรรจุ หรือขนาดบรรจุ อาจต้องแจ้งแก้ไขรายละเอียดอาหาร ให้ถามเจ้าหน้าที่ทุกครั้งที่เปลี่ยน
• ใช้เลขสารบบอาหารของสินค้าตัวหนึ่งกับสินค้าอีกตัวหนึ่ง เลขสารบบผูกกับรายการอาหารแต่ละรายการ ไม่ใช่ผูกกับผู้ผลิตอย่างเดียว

เมื่อฉลากถูกต้องแล้ว ขั้นต่อไปคือการวางช่องทางขายและการตั้งราคาให้อยู่ได้ อ่านเพิ่มเติมได้ในหมวด ตลาดและการขาย

สรุป

ฉลากอาหารแปรรูปไม่ใช่เรื่องของการออกแบบให้สวยอย่างเดียว แต่เป็นเอกสารตามกฎหมายที่ต้องมีข้อความบังคับครบตามพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ ข้อความหลักที่ขาดไม่ได้คือชื่ออาหาร เลขสารบบอาหารเมื่อเข้าเงื่อนไข ชื่อและที่ตั้งผู้ผลิต ปริมาณสุทธิ ส่วนประกอบสำคัญ ข้อมูลวัตถุเจือปนอาหารและสารก่อภูมิแพ้ พร้อมวันผลิตหรือวันหมดอายุตามเงื่อนไขอายุการเก็บ เกษตรกรที่เริ่มทำแบรนด์ควรวางฉลากให้ถูกตั้งแต่ล็อตแรก เพราะการแก้ฉลากหลังพิมพ์จำนวนมากมีต้นทุนสูง และเนื่องจากประกาศกระทรวงสาธารณสุขมีการปรับปรุงเป็นระยะ ควรตรวจสอบข้อกำหนดและแบบคำขอฉบับล่าสุดกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดก่อนสั่งพิมพ์

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 — กฎหมายหลักที่ควบคุมการผลิต การแสดงฉลาก และการโฆษณาอาหาร
• 📄ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ — ประกาศที่กำหนดรายการข้อความบังคับบนฉลากและขนาดตัวอักษร
• 📄สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) — หน่วยงานผู้อนุญาตและออกเลขสารบบอาหาร รวมถึงให้คำปรึกษาเรื่องฉลาก
• 📄สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด — หน่วยงานรับคำขอในระดับจังหวัดสำหรับผู้ประกอบการรายย่อยในพื้นที่

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ