ส้มสายน้ำผึ้งและส้มเขียวหวานช่วงตรุษจีน เก็บผลและคัดเกรดอย่างไรให้ขายได้ราคา

คำตอบเร็ว: ตรุษจีนปี 2570 ตรงกับวันเสาร์ที่ 6 กุมภาพันธ์ 2570 วันจ่ายคือ 4 กุมภาพันธ์ ส้มจึงต้องถึงแผงก่อนหน้านั้น ส้มเขียวหวานและสายน้ำผึ้งเก็บเกี่ยวได้ราว 8.5-10 เดือนหลังติดผลตามข้อมูลกรมวิชาการเกษตร ช่วงใกล้เก็บให้ลดน้ำเมื่อผลเริ่มเปลี่ยนสี คัดผลตามขนาด (ระบบเบอร์ของเชียงใหม่ ผลใหญ่เบอร์สูงราคาสูงกว่า) แยกผลแตกและผลมีตำหนิออก และอย่าเก็บผลไว้ในที่ร้อน เพราะงานวิจัยพบว่าที่ 35 องศาเซลเซียสผลเหี่ยวตั้งแต่วันที่ 4 ราคาที่มีวันที่ชัดเป็นเพียงข้อมูลย้อนหลัง ยังไม่มีราคาทางการของตรุษจีน 2570

ส้มเป็นผลไม้ที่ขายดีในช่วงตรุษจีน เพราะนิยมใช้ไหว้และให้กันเป็นของขวัญ แต่สำหรับชาวสวนภาคเหนือ ช่วงตรุษจีนคือปลายฤดูการผลิต ไม่ใช่ช่วงต้น ใครวางแผนผิดจะเจอสองแบบ คือ ผลแก่เกินจนผิวช้ำและแตก หรือรีบเก็บตั้งแต่ธันวาคมแล้วเก็บรักษาไม่ดี พอถึงวันจ่ายผลก็เหี่ยวไปแล้ว บทความนี้เน้นเรื่องการเก็บผล คัดเกรด และจังหวะส่งขายให้ตรงเทศกาล โดยใช้ข้อมูลจากหน่วยงานรัฐและงานวิจัยที่ตรวจสอบได้ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ถ้าสนใจการขายผลไม้ช่วงตรุษจีนอีกชนิด ดูเทียบได้ที่ มะขามหวานสีทองช่วงตรุษจีน

ปฏิทินตรุษจีน 2570 กับฤดูส้มภาคเหนือ

ตามปฏิทินที่เผยแพร่ล่วงหน้า วันจ่ายตรงกับวันพฤหัสบดีที่ 4 กุมภาพันธ์ 2570 วันไหว้ตรงกับวันศุกร์ที่ 5 กุมภาพันธ์ 2570 และวันตรุษจีนตรงกับวันเสาร์ที่ 6 กุมภาพันธ์ 2570 คนซื้อส้มไหว้ส่วนใหญ่ซื้อก่อนหรือในวันจ่าย พ่อค้าคนกลางจึงต้องการรับของล่วงหน้าหลายวัน

ด้านฤดูผลผลิต สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร ระบุว่าส้มเขียวหวานให้ผลผลิตมากช่วงพฤศจิกายนถึงธันวาคม ข้อมูลของสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 1 (สศท.1) ซึ่งศึกษาส้มสายน้ำผึ้งเชียงใหม่ ระบุว่าผลผลิตออกตลาดตั้งแต่พฤศจิกายน 2566 ถึงกุมภาพันธ์ 2567 และออกมากที่สุดช่วงธันวาคม 2566 ราว 48,437 ตัน ส่วนข่าวของกรมส่งเสริมสหกรณ์เมื่อ 12 กุมภาพันธ์ 2569 ก็ระบุว่ากลุ่มผู้ปลูกส้มที่อำเภอฝางมีผลผลิตออกมากช่วงพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์

เมื่อวางสองข้อมูลนี้ซ้อนกัน จะเห็นว่าตรุษจีนช่วงต้นกุมภาพันธ์อยู่ท้ายฤดู ผลผลิตทั่วไปออกน้อยลงจากช่วงพีคเดือนธันวาคม ส้มคุณภาพดีที่ยังมีเหลือช่วงนี้จึงมีโอกาสขายได้ราคาดีกว่าช่วงที่ผลผลิตล้นตลาด แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าราคาจะดีทุกปี เพราะขึ้นกับผลผลิตรวมและกำลังซื้อในปีนั้น

รู้จักพันธุ์ให้ถูก ก่อนตั้งเกรด

สถาบันวิจัยพืชสวนจัดส้มเขียวหวานเป็น Citrus reticulata ผลมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางราว 7 เซนติเมตร พันธุ์ที่นิยมได้แก่ โชกุน สายน้ำผึ้ง บางมด และสีทอง โดยพันธุ์ที่ภาคเหนือเรียกสายน้ำผึ้ง ภาคใต้เรียกโชกุนหรือเพชรยะลา และกรมระบุว่าสายน้ำผึ้งผลแตกง่ายกว่าส้มเขียวหวาน ข้อนี้สำคัญกับการคัดเกรด เพราะผลแตกต้องคัดออกตั้งแต่ในสวน ไม่ปล่อยให้ปนไปในเข่ง

สศท.1 อธิบายลักษณะเด่นของส้มสายน้ำผึ้งเชียงใหม่ว่ามีรสหวานอมเปรี้ยว ผิวสีเหลืองทอง เปลือกบาง ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ซื้อช่วงเทศกาลมองหา ผลที่ผิวสีสม่ำเสมอและผิวสะอาดจึงขายง่ายกว่า แม้รสชาติข้างในจะใกล้เคียงกัน

เก็บผลเมื่อไรและอย่างไร

อายุผล กรมวิชาการเกษตรระบุว่าส้มเขียวหวานออกดอกและติดผลช่วงตุลาคมถึงกุมภาพันธ์ และเก็บเกี่ยวได้ราว 8.5-10 เดือนหลังติดผล ถ้าอยากรู้ว่าผลรุ่นไหนจะแก่ทันตรุษจีน ให้ย้อนดูบันทึกวันติดผลของแต่ละแปลง ถ้าไม่ได้จดไว้ ให้ใช้สีผิวและการชิมผลตัวอย่างหลายจุดในสวนประกอบ

ดัชนีความแก่ บทความนี้ยังไม่พบเกณฑ์ทางการที่ตรวจสอบได้เรื่องค่าความหวานหรืออัตราส่วนความหวานต่อกรดสำหรับส้มสายน้ำผึ้ง จึงไม่ยกตัวเลขมาอ้าง ถ้าต้องส่งห้างหรือผู้ส่งออก ให้ถามเกณฑ์จากผู้ซื้อโดยตรง หรือถามศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงรายและสำนักงานเกษตรอำเภอ

การดูแลช่วงก่อนเก็บ กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้ลดการให้น้ำเมื่อผลเริ่มเปลี่ยนสี และใส่ปุ๋ยสูตร 13-13-21 อัตรา 1-2 กิโลกรัมต่อต้นในช่วงใกล้เก็บเกี่ยว การลดน้ำช่วงนี้มีความหมายกับสายน้ำผึ้งเป็นพิเศษ เพราะพันธุ์นี้ผลแตกง่าย ชาวสวนที่ปล่อยน้ำเต็มที่จนถึงวันเก็บมักเจอผลแตกหลังฝนนอกฤดูหรือหลังให้น้ำมาก

วิธีเก็บ ผลส้มที่ผิวช้ำหรือเป็นแผลจะเสียเร็วและถูกตัดเกรด หลักที่ใช้ได้ในทุกสวนคือ เก็บช่วงที่ผิวผลแห้ง ไม่เก็บตอนผลยังเปียกน้ำค้าง วางลงภาชนะเบามือ ไม่โยนลงเข่ง และนำเข้าที่ร่มทันที สถาบันวิจัยพืชสวนไม่ได้ให้รายละเอียดวิธีตัดขั้วไว้ในหน้าข้อมูล จึงควรถามผู้รับซื้อว่าต้องการขั้วยาวแค่ไหน

คัดเกรดแบบเบอร์ตามที่ใช้ในเชียงใหม่

ตลาดส้มภาคเหนือใช้ "เบอร์" แบ่งขนาดผล สศท.1 รายงานราคาส้มสายน้ำผึ้งเชียงใหม่ ณ วันที่ 14 พฤศจิกายน 2566 ไว้ตามเบอร์ ดังนี้

ในระบบนี้ เบอร์สูงคือผลใหญ่และได้ราคาสูงกว่า ราคาห่างกันมากระหว่างเบอร์ 2 กับเบอร์ 6 ตัวเลขนี้เป็นราคาต้นฤดูปี 2566 ไม่ใช่ราคาของตรุษจีน 2570 สิ่งที่ใช้ได้จริงคือความต่างของราคาระหว่างเบอร์ ซึ่งบอกว่าการคัดแยกขนาดก่อนขายช่วยให้ได้ราคาตามคุณภาพจริง แทนที่จะโดนตีราคาแบบคละ

ส่วนมาตรฐานทางการ สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) มีมาตรฐานสินค้าเกษตรเรื่องส้มเปลือกล่อน แต่บทความนี้ยังเข้าถึงเอกสารฉบับเต็มไม่ได้ จึงไม่ยกเกณฑ์ชั้นคุณภาพหรือขนาดมาอ้าง ถ้าจะขายเข้าห้างหรือส่งออก ให้ขอดูเอกสารมาตรฐานล่าสุดที่ acfs.go.th หรือถามผู้ซื้อ

ลำดับการคัดที่ทำได้ในสวน มีดังนี้

1. คัดผลแตก ผลช้ำ และผลมีแผลออกก่อน ผลกลุ่มนี้ไม่ควรเข้าเข่งเกรดขาย
2. แยกตามขนาดตามเบอร์ที่ผู้รับซื้อในพื้นที่ใช้ ถามก่อนว่าแต่ละเบอร์ใช้เกณฑ์อะไร
3. แยกผลผิวสวยสีสม่ำเสมอไว้สำหรับลูกค้าที่ซื้อไปไหว้หรือเป็นของขวัญ
4. จดน้ำหนักแต่ละเบอร์ทุกครั้งที่ขาย เพื่อดูว่าสวนเราได้ผลใหญ่สัดส่วนเท่าไร

เก็บรักษาผลให้ผิวสดถึงวันจ่าย

งานวิจัยในวารสารเกษตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (พ.ศ. 2552) ศึกษาการเก็บรักษาส้มสายน้ำผึ้งที่ 15, 25, 30 และ 35 องศาเซลเซียส พบว่ายิ่งอุณหภูมิต่ำ ผลยิ่งสูญเสียน้ำและเน่าน้อยลง ที่ 35 องศาเซลเซียส ผลเริ่มเหี่ยวตั้งแต่วันที่ 4 และการบรรจุถุงพลาสติกช่วยให้ผิวผลสดได้ราว 10 วัน

ความหมายในทางปฏิบัติคือ ส้มที่เก็บแล้ววางไว้ในโรงเรือนหลังคาสังกะสีหรือท้ายรถกลางแดด จะเสื่อมเร็วกว่าที่หลายคนคิด ถ้าต้องเก็บผลก่อนส่งขายหลายวัน ให้เก็บในที่ร่ม อากาศถ่ายเท และเย็นที่สุดเท่าที่ทำได้ ไม่ควรเก็บผลล่วงหน้านานเกินจำเป็น การทยอยเก็บให้ใกล้วันส่งมากที่สุดจึงดีกว่าการเก็บรวดเดียวแล้วรอ

ช่องทางขายและภาพตลาด

สศท.1 ระบุว่าส้มสายน้ำผึ้งเชียงใหม่ร้อยละ 71 ขายออกนอกจังหวัด และร้อยละ 29 ขายในจังหวัด ผลผลิตส่วนใหญ่จึงต้องผ่านพ่อค้าและการขนส่งไกล ซึ่งทำให้เรื่องการคัดเกรดและการเก็บรักษาสำคัญมาก ในปีที่ศึกษา สศท.1 รายงานพื้นที่ยืนต้น 38,443 ไร่ พื้นที่ให้ผล 36,528 ไร่ ผลผลิตรวม 122,315 ตัน หรือเฉลี่ย 3,349 กิโลกรัมต่อไร่ และคาดว่าจะได้ขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ในเดือนธันวาคม 2566

ข่าวของกรมส่งเสริมสหกรณ์เมื่อ 12 กุมภาพันธ์ 2569 เล่าถึงกลุ่มเกษตรกร "โป่งน้ำร้อน" อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งตั้งเมื่อปี 2519 มีสมาชิก 160 ราย ผลผลิตของกลุ่มเป็นส้ม GI "ส้มสายน้ำผึ้งจากสายน้ำแร่" กลุ่มให้ข้อมูลว่าช่วงต้นปีขายได้ราว 10-15 บาทต่อกิโลกรัม และช่วงใกล้ตรุษจีนราว 30-40 บาทต่อกิโลกรัมแบบคละขนาด และต้นทุนการผลิตราว 50,000-100,000 บาทต่อไร่ ตัวเลขเหล่านี้เป็นข้อมูลที่กลุ่มให้ไว้กับกรมในช่วงนั้น ไม่ใช่ราคาตลาดทางการหรือคาดการณ์ปี 2570

ตัวอย่างคิดต้นทุนต่อกิโลกรัม (สมมติเพื่ออธิบายสูตร): ถ้าสวนหนึ่งมีต้นทุน 50,000 บาทต่อไร่ ซึ่งเป็นค่าต่ำสุดตามที่กลุ่มฝางให้ไว้ และได้ผลผลิต 3,349 กิโลกรัมต่อไร่ เท่าค่าเฉลี่ยเชียงใหม่ของ สศท.1 ต้นทุนต่อหน่วย = 50,000 ÷ 3,349 ≈ 14.9 บาทต่อกิโลกรัม เมื่อเทียบกับราคาเบอร์ 2-3 ในตารางข้างต้นที่ 10-15 บาท จะเห็นว่าผลเล็กแทบไม่มีกำไร สวนต้องคำนวณจากต้นทุนและผลผลิตของตัวเองจริง เพราะตัวเลขแต่ละสวนต่างกันมาก

ถ้าอยากวางแผนไม้ผลอีกชนิดให้ออกตรงตรุษจีน ดู ปลูกมะขามหวานพันธุ์สีทองขายช่วงตรุษจีน ส่วนคนที่ชั่งใจระหว่างขายผ่านกลุ่มหรือสหกรณ์กับขายเอง ดูการเทียบได้ที่ ขายผ่านสหกรณ์กับขายเองผ่านโซเชียล แบบไหนคุ้มกว่า และถ้าสนใจส้มอีกกลุ่มที่นิยมใช้ไหว้ ดู ส้มโอพันธุ์ทองดี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เก็บผลเร็วตั้งแต่ธันวาคมแล้วเก็บรอตรุษจีน ในที่ร้อน ผลเหี่ยวก่อนถึงวันจ่าย
• ให้น้ำเต็มที่จนถึงวันเก็บ ทั้งที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้ลดน้ำเมื่อผลเปลี่ยนสี สายน้ำผึ้งจึงแตกง่าย
• ขายแบบคละทั้งสวน ทั้งที่ราคาระหว่างเบอร์เล็กกับเบอร์ใหญ่ต่างกันมาก
• ปล่อยผลแตกหรือผลช้ำปนในเข่ง ผู้ซื้อตัดราคาทั้งเข่ง และผลเสียลามไปผลอื่น
• เชื่อราคาที่บอกต่อกันโดยไม่มีวันที่ ราคาส้มเปลี่ยนเร็วตามช่วงฤดู ต้องถามราคาวันต่อวัน
• เก็บผลตอนเปียกน้ำค้าง ผิวผลช้ำง่ายและเสี่ยงเน่า

สรุป

ตรุษจีน 2570 ตรงกับ 6 กุมภาพันธ์ 2570 ซึ่งอยู่ท้ายฤดูส้มภาคเหนือ การขายให้ได้ราคาจึงขึ้นกับการวางรุ่นผลให้แก่ทัน ลดน้ำเมื่อผลเปลี่ยนสีเพื่อลดผลแตก คัดแยกตามเบอร์ และเก็บผลในที่เย็นให้ใกล้วันส่งที่สุด ราคาที่มีอยู่เป็นข้อมูลย้อนหลังที่มีวันที่กำกับ ก่อนตัดสินใจขายควรถามราคาวันต่อวันจากผู้รับซื้อหลายราย

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร: ฐานข้อมูลส้มเขียวหวาน — พันธุ์ ฤดูผลผลิต อายุเก็บเกี่ยว 8.5-10 เดือน การลดน้ำ และปุ๋ย 13-13-21 doa.go.th/hort
• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 1: ส้มสายน้ำผึ้ง จ.เชียงใหม่ (15 พ.ย. 2566) — ช่วงออกตลาด พื้นที่ ผลผลิต ราคาตามเบอร์ ณ 14 พ.ย. 2566 และสัดส่วนตลาด coaching.oae.go.th
• 📄กรมส่งเสริมสหกรณ์: ข่าวกลุ่มเกษตรกรโป่งน้ำร้อน อ.ฝาง (12 ก.พ. 2569) — ราคาที่กลุ่มให้ข้อมูล ช่วงผลผลิต และต้นทุนต่อไร่ cpd.go.th
• 📄วารสารเกษตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่: การเก็บรักษาส้มสายน้ำผึ้ง (2552) — ผลของอุณหภูมิ 15-35°C และถุงพลาสติกต่อการสูญเสียน้ำและการเน่า tci-thaijo.org
• 📄ปฏิทินตรุษจีน 2570 — วันจ่าย วันไหว้ และวันตรุษจีน myhora.com · allonline
• 📄สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ — แหล่งตรวจสอบมาตรฐานสินค้าเกษตร ส้มเปลือกล่อน ฉบับล่าสุด acfs.go.th

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ